Кіріспе

Сахаптық тілі дәстүрлі түрде АҚШ-тың солтүстік-батыс аймағында қолданылады.

Нез Персе, сонымен қатар Нез Персе деп жазылатын немесе нимипуутимт (басқаша нимипуутимт, ниимипуутимт немесе ниими’ипуутимт) деп аталатын тіл, Сахаптық тілдер тобына жатады және Сахаптиннің бірнеше диалектілерімен байланысты (іан мен ин орфографиясына назар аударыңыз). Нез Персе атауы француз тілінен келген "nez percé" фразасынан шыққан, мағынасы "тесілген мұрын". Алайда, өздерін нимипуу деп атаған Нез Персе халқы, яғни "адамдар", мұрын теспеген. Бұл жаңылыс атау француздықтардың шатасуы салдарынан туындаған болуы мүмкін, себебі мұрын тесетін тайпалар оларды қоршаған тайпалар болған.

Фоналогия

Нез-Персе тілінің фонологиясында дауыстылар үйлесімділігі (Noam Chomsky & Morris Halle'дің «Ағылшын тілінің дыбыстық үлгісі» еңбегінде айтылғандай) және Круктың (1999 ж.) сипаттаған күрделі екпін жүйесі бар.

Қосындылар

+ Нез Персе тілінің дауысты емес фонемалары: Екі ерін (билабиалдық), тіл ұшы (альвеолярлық), тіл ортасы (палаталдық), арт жақ (велярлық), тіл арты (увулярлық), көмекей (глотальдық) орталық, тісті-жіңішкерлік, бүйірлік, жазық ерін. Жарылыс/қосымша дауыс (плазив/африкат): жай, шығарылымды (эжективті). Үнді дауыстар (фрикативтер): ( ). Соноранттар: жай, көмекейленген.

Дыбыстар , , , және тек Төменгі Өзен диалектісінде ғана кездеседі.

Сызық құрылымы

Нез-Персе тілінің буын каноны CV (C)(C)(C)(C) болып табылады; яғни, міндетті дауыссыз-дауысты тізбек, оған дауыстының ұзақтығы қосылуы мүмкін, одан кейін төртке дейін соңғы дауыссыз буын. Рұқсат етілген соңғы дауыссыз буын кластерлерінің орналасуы келесі кестеде көрсетілген, онда әр бағандағы дыбыстар оң жақтағыларға сәйкес келе алады (C' – кез келген глоттизацияланған дауыссызды білдіреді), бірақ егер бір дауыссыз екі рет қайталанса, бұл ереже қолданылмайды:

C1 V C2 C3 C4 C5 Мысал (Кез келген дауыссыз)(Кез келген дауысты) ЖОҚ (k, q, h, C') téhes "мұз" ЖОҚ (, C') ЖОҚ (k, q, h, C') só·ts "терең су" ЖОҚ (p, t, k, q, C') p, t, c, q, x, yt, c, s, x lílps "саңырауқұлақ түрі" p, , h, xt, c, n, y, w, sp, k, s, x, qt, c, s t̓úxsks "Мен қолыммен қираттым"

Грамматика

Американың көптеген басқа да жергілікті тілдеріндегідей, нез-персе тіліндегі етістік ағылшын тіліндегі толық сөйлемнің мағынасын бере алады. Бір сөзбен көп ақпаратты жеткізудің осы қасиеті полисинтез деп аталады. Етістік жұлақтылары (аффикстер) сырптаушы мен сырталғанның кім екендігі және саны, сондай-ақ уақыт және қимылдың аяқталған-аяқталмағандығы сияқты мәліметтерді көрсетеді.

Құжаттама тарихы

Аса Боуэн Смит Нез Персе тілінің грамматикасын Гавайидегі миссионерлік миссияларда қолданылған миссионерлік әліпбиді бейімдеп, s және t әріптерін қосып жасады. 1840 жылы Аса Боуэн Смит "Орегоннан бұрынғы Нез Персе үндістері тілінің грамматикасы" кітабының қолжазбасын жазды. Нез Персе тілінің грамматикасы бір грамматика және сөздік, сондай-ақ екі диссертацияда сипатталған.

Өлеңнің дауыстылар үйлесімі

Чомский, Ноам; & Хэлл, Моррис. (1968). Ағылшын тілінің дыбыстық үлгісі (377–378 бб.). Тіл білімі саласындағы зерттемелер. Нью-Йорк: Харпер & Роу. Холл, Беатрис Л.; & Холл, Р. М. Р. (1980). Нез-Персе дауыстылар гармониясы: Африкалық түсіндірме және кейбір теориялық салдары. Р. М. Ваго (ред.) бас редакторы болған, Дауыстылар гармониясы мәселелері (201–236 бб.). Амстердам: Джон Бенджаминс. Ким, Чин (1978). "Диагональды" дауыстылар үйлесімділігі?: Тарихи фонеологияға қатысты кейбір салдары. Ж. Физиак (ред.) бас редакторы болған, Тарихи фонеологиядағы соңғы дамулар (221–236 бб.). Гаага: Моутон.

Сөздіктер мен сөздіктер

Аоки, Харуо. (1994). Нез-Персе тілінің сөздігі. Калифорния университетінің тіл білімі саласындағы басылымдары (Vol. 112). Беркли: Калифорния университетінің баспасы.

Грамматика

Аоки, Харуо. (1965 ж.). Нез-Перс тілінің грамматикасы. Калифорния университеті, Беркли. Аоки, Харуо. (1970 ж.). Нез-Перс тілінің грамматикасы. Калифорния университетінің лингвистика бойынша жарияланымдары (62-том). Беркли: Калифорния университетінің баспасы. (1973 ж. Калифорния кітапханасы қайта басылымдар сериясы бойынша қайта басылды).

Мәтіндер мен курстар

Аоки, Харуо. (1979). Нез Персе мәтіндері. Калифорния университетінің лингвистика бойынша басылымдары (90-том). Беркли: Калифорния университетінің баспасы. ., 2, 3
Аоки, Харуо; және Уитман, Кармен. (1989). Titwáatit: (Нез Персе әңгімелері). Анкоридж: Аляска университетінің Ұлттық екі тілді материалдарды дамыту орталығы. (Алғаш рет 1979 жылы Аокиде жарияланған материал). Уоттерс, Мари. (1990). Нез Персе таспалары мен мәтіндері. [5 аудиокассета және 1 буклет]. Мәскеу, Айдахо: Мари Уоттерс Продакшнс, Upward Bound, Айдахо университетінің Білім беру колледжі.