Кіріспе
Осман империясы бақылаған болгар аумағы, 14-19 ғасырлар. Осман Болгариясының тарихы 14 ғасырдың соңында, Екінші Болгар империясының ыдырауынан кейін шағын мемлекеттерді жаулап алумен басталып, шамамен 500 жылға созылады. 19 ғасырдың соңында Болгария Осман империясынан азат етілді және 20 ғасырдың басында тәуелсіздік жариялады. 1876 жылғы Болгарияның сәуір көтерілісін қатыгездықпен басу және осыған байланысты Еуропа бойынша туындаған үлкен наразылық Константинополь конференциясына әкелді, онда алып державалар екі автономиялы болгар вилайетін құру жөніндегі бірлескен ұсыныс жасады. Бұл вилайеттердің аумағы негізінен он жыл бұрын Болгар экзархаты құрылғанда белгіленген этникалық шекаралармен сәйкес келеді. Конференцияның бұрыңдауы, британдықтар немесе Ресей империясының (әртүрлі теорияларға сәйкес) нәтижесінде, 1877-1878 жылдардағы Ресей-Түрік соғысына алып келді. Соның нәтижесінде, өзін-өзі басқаратын, бірақ іс жүзінде Осман империясының тәуелді вассалы болған Болгария княздығы құрылды. 1885 жылы Осман империясының автономиялық Шығыс Румелия провинциясы қан төгілмейтін төңкеріс арқылы Болгария княздығымен бірікті.
The history of Ottoman Bulgaria spans nearly 500 years, beginning in the late 14th century, with the Ottoman conquest of smaller kingdoms from the disintegrating Second Bulgarian Empire. In the late 19th century, Bulgaria was liberated from the Ottoman Empire, and by the early 20th century it was declared independent. The brutal suppression of the Bulgarian April Uprising of 1876 and the public outcry it caused across Europe led to the Constantinople Conference, where the Great Powers tabled a joint proposal for the creation of two autonomous Bulgarian vilayets, largely corresponding to the ethnic boundaries drawn a decade earlier with the establishment of the Bulgarian Exarchate. The sabotage of the Conference, by either the British or the Russian Empire (depending on theory), led to the Russo Turkish War (1877–1878), whereby the much smaller Principality of Bulgaria, a self governing, but functionally independent Ottoman vassal state was created. In 1885 the Ottoman autonomous province of Eastern Rumelia unified through a bloodless coup with the Principality of Bulgaria.
Әкімшілік ұйым
Османдықтар болгар аумақтарын қайта ұйымдастырып, оларды бірнеше вилайеттерге бөлді, әрқайсысын бейлербейге есеп беретін санжакбей немесе субаси басқарды. Жаулап алынған жердің едәуір бөлігі сұлтанның ізбасарларына бөлінді, олар оны тікелей одан немесе бейлербейлерден пайда немесе феодалдық иеліктер (кіші тимар, орта зеамет және үлкен хас) ретінде ұстады. Бұл жерді сатуға немесе мұрагерлікке алуға болмайды, бірақ феодал қайтыс болған кезде сұлтанға қайтарылады. Жерлер «мүлк» деп аталатын сұлтанның немесе Осман әміршілігінің жеке меншігі ретінде, сондай-ақ діни қорлар үшін экономикалық база ретінде, басқа да адамдарға тиесілі болды. Бұл жүйе әскердің өзін-өзі қамтамасыз етуіне және Осман атты әскерлерінің санын үнемі арттыруға бағытталған, осылайша жаңа жаулап алуларды ынталандырып, жаулап алынған елдерді тікелей Осман бақылауына алды. 14 ғасырдан бастап 19 ғасырға дейін София Осман империясының маңызды әкімшілік орталығы болды. Ол Еуропадағы Осман жерлерін (Балқан) басқаратын Румелия (Румелия Эялеті) бейлербейлігінің астанасы болды, бұл Анадолия бейлербейлігімен бірге екеуінің бірі еді. Бұл сонымен қатар маңызды София санжағының астанасы болды, оның құрамына Пловдив пен Эдирнемен бірге бүкіл Фракия, Салоники мен Скопьемен бірге Македонияның бір бөлігі кірді. Дунай вилайеті – 1864 жылдан 1878 жылға дейін Осман империясының бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі (вилайеті) болды, астанасы – Русе қаласы. 19 ғасырдың соңында оның ауданы 34 120 шаршы миль (88 400 км²) болды және Видин, Силистра және Ниш эялеттерін қамтыды.
Құқықтық мәртебе және салық салу
Христиандар мұсылмандарға қарағанда, әскери қызметтен босатылуының орнына, оның ішінде бас салығы – jizye – төлеуде үлкен айырмашылыққа тап болды. Иналджик атап көрсеткендей, jizye Османдық бюджетінің ең маңызды кіріс көзі болды (48 пайызы), ал Румелия осы кірістің басым бөлігін, яғни 81 пайызын құрады. 1600 жылдардың басына қарай тимар жүйесі дерлік жойылды, және барлық жерлер жоғары дәрежелі Осман шенеуніктеріне салық жинау құқығымен берілген (арпалик) иеліктерге бөлінді, бұл адал емес жер иелерінің салық төлеушілерді қатыгездікпен пайдалануына жағдай жасады. Радишевтің сөзіне сәйкес, салықтың артық болуы елдің көп бөлігіндегі jizye жинауды Алты кавалериялық бөлім өз қолына алғаннан кейін аса маңызды мәселеге айналды. Болгарлар да басқа бірқатар салықтар төледі, соның ішінде оннан бір бөлігі ("yushur"), жер салығы ("ispench"), сауда салығы және түрлі заңсыз жиналған салықтар, өнімдер мен жұмыс істеу міндеттемелері ("avariz"). Жалпы алғанда, рияхтарға (яғни мұсылман емес халыққа) салынатын салық мұсылмандарға қарағанда екі есе жоғары болды. Христиандар тағы да бірқатар шектеулерге тап болды: олар дінаралық сот дауларында мұсылмандарға қарсы куәлік беруге құқықсыз болды. Олар өз діни обрядтарын орындауға ерікті болғанымен, мұсылмандарға көрінбеу үшін, яғни дауыспен дұға оқуға немесе қоңырау соғуға тыйым салынды. Оларға белгілі бір мамандықтардан, жылқыда жүруден, белгілі бір түстерді киюден немесе қару-жарақ алып жүруден тыйым салынды. Дегенмен, мұндай шектеулердің көп бөлігінен босатылған рияхтардың нақты категориялары болды, мысалы, маңызды жолдарды, көпірлерді және т.б. күзеткен дервенджилер, сондай-ақ Чипровци сияқты кен өндіру орталықтары. XIX ғасырдағы ең маңызды болгар мәдени және экономикалық орталықтарының кейбіреулері, мысалы Габрово, Дряново, Калофер, Панагюриште, Котель, Жеравна, бұрынғы дервенджи мәртебесіне байланысты дамыды. Сол сияқты, уақф жерлерінде тұратын христиандарға салынатын салық жүктемесі де азайтылды және шектеулер де аз болды.
Дін
Осман империясының басқа отаршылдық державалармен салыстырғанда ең үлкен артықшылығы – millet жүйесі және әр дін өкілінің құқықтық, діни, мәдени және отбасылық мәселелер бойынша дербестігі болгарлар мен Балқандағы көптеген басқа да православиелік халықтарға толыққанды қолданылмады. Себебі, тәуелсіз болгар патриархаты таратылып, барлық болгар православиелік епархиялары Константинопольдегі Экуменикалық патриархтың билігіне бағынышты болып, Рум millet-іне (грек православиелік millet-іне) қосылды. Осылайша, христиан болгарларына салты мен мәдени ерекшеліктерін сақтауға көмектесудің орнына, millet жүйесі олардың ассимиляциясына ықпал етті. Болгар тілі әдеби тіл ретінде қолданылуын тоқтатты, жоғары дін қызметкерлерінің барлығы гректерден тағайындалды, ал фанариоттар 1700 жылдардың басынан бастап болгарларды грекшелендіруге белсенді түрде күш салды. Бұл саясат тек 1800 жылдардың ортасында шіркеу дербестігі үшін күрес барысында, және әсіресе 1870 жылы Сұлтан Абдулазиздің жарлығымен Болгария экзархаты құрылғаннан кейін өзгерді. Мұсылман емес халықтар Сұлтанның армиясында қызмет етпеді. Бұл ережеге ерекше мәртебесі бар халықтың кейбір топтары ғана есім болды, олар көбінесе қосымша немесе тыл қызметтеріне тартылатын, сондай-ақ, «қан салығы» (кръвен данък) деп белгілі девширмеден бас тартқан. Девширме – жас христиан болгар ұлдарының отбасыларынан күштеп алынып, құлдыққа салынған, ислам дініне өткізілген, кейіннен янышар әскери корпусында немесе Осман әкімшілік жүйесінде жұмыс істеуі. Балалар әрбір қырық үйдің біреуінен таңдалып алынды. Олар үйленбеген болуы керек, ал алынғаннан кейін отбасымен барлық байланысты үзуге міндеттелді. Кейбір авторлар «кейбір ата-аналар өз балаларын табысты мансап пен жайлы өмірді қамтамасыз ететін янышар қызметіне тіркеуге құштар болды» және оларды алымнан сатып алуға тырысты деген пікірді білдіреді. Девширмеден қашудың көптеген жолдары айтылады, соның ішінде: ұлдарды 12 жасқа толғанда үйлендіру, оларды мүгедек ету немесе әке мен ұлдың екеуі де ислам дініне кіруі. 1565 жылы бұл тәжірибе Албания мен Эпирде көтеріліске әкелді, онда жергілікті тұрғындар жұмылдырушы шенеуніктерді өлтірді. Олар жиналады, біріне-бірі туған жерлері туралы, шіркеуде немесе мектепте естігендері туралы айтады, және Мұхаммед пайғамбар емес, ал түрік діні жалған дегенге келіседі. Егер олардың арасында кішкентай кітабы бар немесе Құдай туралы басқаша білім бере алатын біреу болса, олар оны уағызшыдай құлшыныспен тыңдайды. Грек ғалымы Каскарис 1491 жылы Константинопольге келгенде, көптеген янышарларды кездестірді, олар бұрынғы діні мен туған жерін есінде сақтап қана қоймай, бұрынғы дінтастарын да жақсы көретін. Олардың бірі оған ата-бабаларының дінінен айырылғанына өкінетінін және жасырын сақтап жүрген айқышының алдында түнде дұға ететінін айтты.
When Greek scholar Kaskaris visited Constantinople in 1491, he met many Janissaries who not only remembered their former religion and their native land but also favoured their former coreligionists. One of them told him that he regretted having left the religion of his fathers and that he prayed at night before the cross which he kept carefully concealed.