Көне Афина соттары: Демократияның негізі және халық қатысуы
Law court (ancient Athens)
Афинаның ежелгі соттары (б.з.д. 4-6 ғ.) демократияның маңызды бөлігі болды. 6000 қазыдан тұратын, үлкен жюри соттары мемлекеттік билікке бақылау жасаған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Афинаның соттары (б.з.д. 4-ші және 6-шы ғасырлар) демократиялық басқарудың маңызды органы болды. Аристотельдің айтуынша, кім соттарды бақылайтын болса, сол мемлекетті де басқарады. Бұл соттар қазылар алқасынан тұрды және өте ірі болды: ең кішкентайы 200 мүшеден (+1 дауыс тең болуын болдырмау үшін) тұратын, ал кейде 501, 1000 немесе 1500 мүшеден де болуы мүмкін. Жылдық қазылар алқасының ресми атауы Heliaia болды және ол 6000 мүшеден құралды. Бір мәлімделген жағдайда, барлық алты мың мүше бір істі қарау үшін бірге отырды (Heliaia-ның толық отырысы). Бұл Рим заңдарынан өте өзгеше болды, себебі Римде қазылар алқасының өкілдері сайланды. Афиналық қазылар алқасы кездейсоқ түрде, жеребе арқылы таңдалды, бұл теория бойынша қазылар алқасының құрамында әртүрлі әлеуметтік топтардан келген көптеген мүшелер болады дегенді білдірді. Қазылар алқасы жыл сайын сайланды, мемлекеттегі барлық басқа лауазымдар да осылай тағайындалды (генералдар, яғни стратегои ең болмаса). 594/3 ж.б.д. Солон реформаларынан кейін, төрт топтың (пентакозиомедимни, гиппейлер, зеугиттер және теттер) кез келген азаматы қазылар алқасының мүшесі бола алатын. Бұл жүйе бұрынғыда элиталық аристократтардың пайдасына шығарылған қоғамның кедей топтары үшін әділдікті қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Сотты шақыратын архонттардың функциясы таза әкімшілік сипатта болды және олар қазылар алқасына заңдық бағыт немесе кеңес бермейтін: судья тек қазылар алқасының өзі болды. Периклдің кезінен бастап қазыларға жалақы төлеу енгізілді. Бұл күніне екі обол болды, бұл үлкен сома болмаса да, тіпті ең кедей адамдарды да қазылар алқасына қатысуға ынталандырды. Кейіннен Клеон бұл соманы күніне үш оболға дейін арттырды. Афинадағы соттар әр түрлі және сан алуан болды: уақыт өте келе олар да өзгерді. Олар биліктегі элита мен байлардың кеңесінен пайда болды және еркін ер адамдардың, әскерде қызмет ететіндердің барлығына ашық болды. Афина әділдікті бағалады және түрлі қиындықтар туындағанда көптеген реформалар жасады. Афиналық соттар ірі болды және шешімдер көпшілік дауыспен қабылданатын. Соттар, сондай-ақ, тым көп билікке ие болып, тирандыққа ұмтылғандарды қоғамнан қууға құқылы болды. Афина заңдары да соттардың өзгерістерімен бірге, қоғаммен үйлесімді жұмыс істеу үшін өзгерді. «Ежелгі гректер даулы мәселелерді шешуге бейім болған».
The law courts of ancient Athens (4th and 6th centuries BC) were a fundamental organ of democratic governance. According to Aristotle, whoever controls the courts controls the state. These courts were jury courts and very large ones: the smallest possible had 200 members (+1 to avoid ties) and sometimes 501, 1000 or 1500. The annual pool of jurors, whose official name was Heliaia, comprised 6000 members. At least on one known occasion the whole six thousand sat together to judge a single case (a plenary session of the Heliaia). This was very different from Rome's laws, as in Rome, jury representatives were elected. The Athenian jurors were chosen randomly by lot, which meant that juries would consist, in theory, of a wide range of members from different social classes. Jurors were chosen on an annual basis, as were all other offices within the state (with the exception of the generals, known as strategoi). After the reforms of Solon in 594/3 BC, anyone from each of the four classes (the pentacosiomedimni, hippeis, zeugites and thetes) could become a juror. This was meant to make the system much fairer to the poorer members of society, who had previously been excluded in favour of the elitist aristocrats. The archons who convened the courts had a purely administrative function and gave no legal direction or advice to the jurors: there was no judge but the jurors themselves. From the time of Pericles onwards, jury pay was introduced. This was two obols a day, which, despite not being a substantial amount of money, was enough to encourage even the poorest to become a juror. This was later increased to three obols a day by Cleon. The law courts in Athens were different and diverse: as time changed they changed too. They originated from the Council of the elite and wealthy who were in charge and ended up being open to any free male who was in the army. Athens valued justice and they had many different reforms as different challenges arose. The Athenian law court was large and decisions were made by majority. The courts could also exile those from society who were gaining too much power and could become tyrants. The laws of Athens also changed as the courts changed to work better with society. “The early Greeks were a litigious lot.”
Физикалық орналасуы
Бір деректе Афина соттары үш ғимаратта өткізілгені айтылған. Бұл үш ғимарат бір-біріне іргелес орналасқан және ашық кеңістікте үшбұрыш құрады. Үш ғимараттың да кеңдігі зор болғандықтан, көптеген адам сот процесін қадағалай алды. Бұл үш ғимарат А, В, С және Д ғимараттары деп аталады. «А сот залы – шатыры бар галерея, В сот залы – тіктөртбұрышты зал, ал С және Д сот залдары – тіктөртбұрышты залдар». А және В сот залдары бір қабырғамен бөлісіп, С сот залының қарсысында орналасқан. Аймақтағы қазба жұмыстары кезінде В ғимаратының шығыс жағында, А ғимаратының жанынан дауыс беру жәшігі табылды. Басқа деректерде соттың түріне қарай орналасқан жері өзгергені айтылады. Соттар кейде Агора маңында, ал кейде, әсіресе лауазымындағы шенеунікке қарсы ауыр іс болғанда, Пниксте – төбедегі ашық алаңда өткізілді. Қазылар алқасының мүшелері көп болғандықтан соттар өте үлкен болды, сондықтан барлығын сыйдыратын бір ғимарат табу кейде қиын болды. Әртүрлі ғалымдар соттардың әртүрлі жерлерде өткенін айтады. Сот процестерінің тақырыптары алуан түрлі болды – қоғамдық және жеке мәселелер қарастырылды, ал соттардың құрамы да әртүрлі болды (қазылар алқасының саны). Көптеген сот процестері қаланың орталық бөлігінде, Агорада өтті, бірақ кейбіреулері қаланың және оның айналасындағы аудандарда да өтті. Көптеген афиналықтар ауа райына қарамастан сот процестеріне қатысып, оларға белсенді түрде қатысты.
One source says that the Athenian Courts were held in three different buildings. These three buildings were adjacent to one another and formed a triangle of open space. All three buildings were spacious which allowed for many people to observe the trial. The three buildings are referred to as buildings A, B, C, and D. “Law court A, roofed colonnade; Law court B, rectangular hall; and Law court C and D, a rectangular hall. Law courts A and B shared a wall and were across from Law Court C. Excavations of the area have found a ballot box near the Eastern part of building B, next to building A.” Other sources say that depending on the court its location would change. The courts were around the Agora sometimes and other times, like in a serious case against an official still in office, they were held on the Pnyx which was an open area on a hill. The courts were very large as there were many members of the jury so finding a single building to hold everyone was sometimes difficult. Different scholars say that there were different areas where the trials took place. The trials were diverse in their matters, public and private, and the courts were diverse in their makeups (number of jurors). Most of the trials took place in the main part of the city, the Agora, but some happened throughout the city and surrounding area. Many Athenians would attend trials and participate regardless of the weather.
Соттың құрамы
Афина өмірге келген кезде патша мен Архонттар деп аталатын өте шағын топпен басқарылды. Олар шешімдер қабылдап, өмір бойы қызмет етті. Бірте-бірте жағдай өзгерді, биліктегі топ кеңейіп, көбірек адамдарды қамтыды және олар өмір бойы қызмет етпеді. Драк реформаларын енгізгеннен кейін жағдай түбірінен өзгерді, осы реформаның арқасында толық қару-жараққа қол жеткізе алатын әрбір ер адам саясатқа қатыса алды. Бұл сот жүйесіне үлкен өзгеріс әкелді, себебі енді "қарапайым адамдар" сотқа қызмет ете алатын болды және олардың құқықтары бұзылған жағдайда іс қозғауға құқылы болды. Солмон да реформалар жасады, ол Кеңесті саяси және сот мәселелері бойынша басқарушы орган ретінде сақтап қалды, онда төрт жүз мүше болды, әр тайпадан жүз адамнан. Кеңес ең қуатты ұйым болды және парсылардың шапқыншылығынан кейін және Кеңестің көп бөлігінің өкілеттіктерін жойған одан әрі реформаларға дейін солай болып қала берді. Бірақ, адамдар билікті басып алуға тырысқанда, одан әрі алабұдыраңдықтар туды, содан кейін Клисфен он тайпа құрды, олардың әрқайсысы кеңеске елу мүше жіберді. Тайпалардың ешқайсысы бірін-бірімен байланысты болмады. Парсы шапқыншылығынан кейін, әлі де өте бай адамдардан тұратын Ареопаг кеңесі бірте-бірте билігін жоғалтты және заң соттары құрылды, олар Кеңес атқарған көптеген жұмыстарды өз мойнына алды. Бұл соттарда отыз жастан асқан еркектерден тұратын қазылар алқасы болды, олардың көпшілігі шаруалар еді. Әрбір сотқа қатысушылардың саны әртүрлі болды, бірақ бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін жететін. Бұл жемқорлықтың алдын алу мақсатында жасалды, өйткені бірнеше жүз қазыны пара беру мүмкін емес деп есептелді. Қазылар алқасының саны теңдікке жол бермеу үшін тақ болды және қазылар алқасы кездейсоқ таңдау арқылы анықталды.
Athens at the beginning of its existence was ruled by a king and a very small group of people called Archons. They made the decisions and served for life. Slowly things began to change as the group which was in power widened, included more people, and they did not serve for a lifetime. Things radically changed when Draco implemented his reforms which made it so that any male who could afford full armor could participate in politics. This greatly changed the court as now “common men” could serve on it and could bring forth a case if their rights had been violated. Solon also brought about reforms, and he kept the Council the ruling body at the time of politics and judicial matters, with four hundred members, a hundred from each tribe. The Council was the most powerful organization and would remain so until after the Persian invasion and more reforms did away with most of the power of the Council. There was further turmoil, however, as people tried to seize power until Cleisthenes made ten tribes where each would send fifty members to the council. Each tribe had no links to the others. After the Persian invasion the Council of Areopagus, still composed of the very wealthy, slowly lost power and the law courts were established as they took over many of the jobs the Council had exercised. These law courts consisted of many jurors who were male and over the age of thirty; most of which were farmers. The amount was different for each trial but was around several hundred to several thousand. This was to prevent corruption as the belief was that no one would be able to bribe several hundred jurors. They had an odd amount of jurors to prevent a tie and the jurors were picked by lot.
Өлтіру
Афиналықтарды ең көп мазалаған қылмыс – кісі өлтіру еді. Адам өлтірілгенде, ол қоғамды ластағандай немесе қоғамның кінәсіндей көрінетін. Кісі өлтіру екі жақты қылмыс саналды: бірі – құрбанның отбасына жасалған құлық, екіншісі – құдайларға жасалған құлық. Бұл оқиға бүкіл қауымды қамтып, афиналықтардың рухани жағдайына зор қиындық тудыратын. Қылмыскерді тауып, оны қоғамнан қуу арқылы қоғамды тазарту үшін іске аса көп мән берілетін. Ареопаг кеңесі, өзге билігін көп бөлігін жоғалтса да, кісі өлтіру істерін қарау құқығын сақтап қалды. Егер кісі өлтіруге ешкім кінәлі деп табылмайтын болса, үлкен мәселе туатын. Сот ісі басқа, арнайы сотқа жіберілетін. Егер бұл сот жауаптыны таба алмаса, кінәні қаруға тағайындайтын. Афиналықтар қаруды елден қуа шығарып, осылайша қоғамды жаңартпаққа тырысатын.
“Murder was the most troubling crime to Athenians.” When a person was murdered, it seemed to cast a pollution or be a fault of society. A murder was considered a two part crime: one offense being the victim's family and the other being the gods. The entire community was involved and it was very troubling spiritually to the Athenians. Extreme attention was paid to the case to find the murderer to expel them from society so society could be cleansed. The Council of Areopagus, even after losing much of its other power, was still in charge of murder trials. There was a big problem when no person was convicted of the murder. The trial was sent to a different and special court. If this court could not find the person responsible they would blame the weapon. The Athenians would then exile the weapon to help restore society.
Шөгеру
Афиналықтардың, егер біреудің билігі тым артып, тирандыққа жол ашатын болса, оны қоғамнан қуу немесе жер аудару тәсілі болған. Бірақ бұл тирандардың пайда болуын толығымен болдырмады. Қыстың белгілі бір күнінде азаматтар жиналатын, және олар бір адамды жер аудару мүмкіндігіне ие болатын. Агорада, яғни қаланың орталық ғимаратында он қақпа болды, әр қақпа әртүрлі руға тиесілі. Адамдар келіп, остракизм тақтасына бір адамның атын жазатын. Егер алты мыңнан астам тақтада бірдей есім болса, сол адам он күн ішінде Афинадан кетуге міндетті болатын. Археологиялық қазбалар остракизм тақталарының көптеген сынықтарын ашты.
The Athenians had a way to remove or exile a person from society if they had gained too much power to prevent tyranny. It was not entirely successful in preventing tyrants though. On a certain day in the winter, citizens would come and they had the opportunity to exile an individual. There were ten gates in the Agora, the main building, each gate for a different tribe. The people would come and write a name on an ostracism. If over six thousand ostracism had the same name on them the person would have to leave Athens within ten days. There have been archeology findings that have uncovered many of the shards of ostracism.
Шешімдер
Сот шешімдері бастапқыда заңдарға негізделмеген. Олар зардап шеккен тараптың өтеу алу әрекеттерінен туындаған. Шамамен б.з.д. 621 жылы Дракон билік еткен кезде алғашқы жазба заңдар пайда болды. Ол – алғашқы жазба заңдарды жасаған реформатор еді және оның заңдары өте қатал саналды. «Дракониялық» деген сөз осы заңдардан шыққан, олар тіпті ұсақ қылмыстар үшін де өлім жазасын қарастырды. Дракон заңды ұсақ бұзушылық жасағандардың өлім жазасына лайық екенін ойлады. Оның реформалары афиналықтарды басқалардан ерекшелендірді, мысалы, афиналық емес адамды өлтіруге жеңіл жаза берілді. Бұл заңдар ұзаққа соқпады, себебі олар халықтың наразылығына әкеп соқтырды дегеннен гөрі, байлар мен кедейлер арасындағы теңсіздік себеп болды. Әртүрлі отбасылар дауласып, байлар кедейлердің қарызын төлеуіне ғана қызығушылық танытты, ал кедейлер қарыздарын өтеуге тырысты.15 Содан кейін халық өзгерістер жасау үшін Солонға жүгінді, өйткені ол «ешкімге қарызы болмады және ешкім оған қарызы болмады». Оған процеске толық бақылау берілді және екі тарап та одан көмек сұрады. Солон кедейлердің барлық қарызын жойды және мәселені шешу үшін басқа да шаралар қолданды. Ол сондай-ақ заңдық реформаларды жүзеге асырды, оның ең маңыздысы – Драконның заңдарын, кісі өлтіру туралы заңдардан басқа, жойды. Солон кедейлердің сотқа қатысуына рұқсат берді, сондай-ақ кез келген ер адам сотқа шағымдануға құқылы болды. Солон жасаған заңдар көптеген салаларды қамтыды және өмір мен қоғамның барлық аспектілеріне қатысты.
The decisions of the courts were not originally based on laws. They came from the injured party trying to compensate for their loss. Around 621 BC, under the rule of Dracon, the first written laws came about. He was a reformer who made the first written laws and the laws were considered very harsh. The word draconian came about from these laws which often gave out death as a punishment even for small crimes. Dracon felt that people guilty of small infractions of the law deserved the death penalty. There also came about a distinction of Athenians from all others with his reforms as, “murdering a non Athenian, for instance, incurred a lesser penalty.” These laws did not last long, not because they led to the rebellion of the people outraged over them, but because of the gap between rich and poor. Different families were quarreling and the rich were only concerned with having the poor pay the debt they owed and the poor were concerned with repaying the debt.15 People then turned to Solon to make the changes because he, “owed no one and no one owed Solon anything.” He was given almost complete control over the process and both sides appealed to him to help them. Solon canceled all of the debts the poor owed and did other things to solve the problem. He also implemented legal reforms, the biggest of which he got rid of Draco's laws except for those about murder. Solon also allowed for the poor to be members of the jury, also, any male could bring forth a case. The laws the Solon made were numerous and covered all parts of life and society.