Кіріспе

Тенрикёның негізін қалаушы – XIX ғасырдағы жапондық шаруа және діни лидер. Ол жапонның жаңа Тенрикё дінінің басты тұлғасы. Оған Оясама (おやさま) деп аталатын ізбасарлары, ол 1838 жылы құдайдан аян алған сәттен бастап 1887 жылы қайтыс болғанға дейін Цукихи қасиетті орны ретінде белгіленген деп сенейді. Құдайдан келген аянға сәйкес, ол отбасының көп бөлігін садақа етіп, үйін бұзып, кедейлікке түсті. Ол адамдарды емдеп, жүкті әйелдерге қауіпсіз босануға бата беретін тірі құдай деп сенетін ізбасарларын өзіне тартты. Өзінің үйретулерін жазу үшін ол Офудесакиді жазды және Қызметтің мәтінін, хореографиясын және музыкасын үйретті, олар Тенрикёның қасиетті кітабы мен литургиясы болды. Ол Құдайдың адамды жаратқан жерін анықтап, оған сенушілерге сол жерді бағанамен белгілеп, оның айналасында литургиялық рәсімдер орындауды бұйырды, бұл адамзатты қуанышты өмірге жеткізеді деп сенді. Өмірінің соңғы жылдарында ол және оның ізбасарлары ресми рұқсатсыз діни ұйым құрғандары үшін жапон билігі тарапынан бірнеше рет тұтқындалды және қамауға алынды. Оның қайтысынан бір жыл өткен соң, Тенрикё шіркеуінің бас штабы Шинто Бас бюросының қарауындағы шіркеу ретінде ресми рұқсат алды. Тенрикё доктринасы бойынша, Накаяма Мики – Құдайдың жаратылыс кезінде адамзатқа берген уәдесінің орындалуы, яғни белгілі бір жылдар өткен соң Құдай адамзат анасының жаны арқылы жаратылыс орнында көрініп, адамзатқа оның тегі, мақсаты және құтқарылу жолы туралы хабарлайды. Доктрина сондай-ақ, Құдайдың қасиетті орны ретінде Накаяманың сөздері мен іс-әрекеттері құдайлық ерікке толық сәйкес келді және ол қайтыс болғаннан кейін оның жаны физикалық әлемнен шығып, мәңгілікке ие болды деп санайды.

Балалық шақ

Накаяма Мики, туған аты Маэгава, 1798 жылдың 18 сәуірінде (2 маусымда) таңертеңгі сағат бес шамасында дүниеге келді. Ол Ямато провинциясының Ямабе округіне қарасты Санмейден ауылында, қазіргі Нара префектурасының Тенри қаласында, шаруа отбасында туған. Оның әкесі Маэгава Ханшичи Тодо кланының мүшесі болды және мусокунин атағын иеленді, бұл самурай сияқты мәртебе, ол тегін алуға және қылыш алып жүруге құқылы болған, бірақ жалақысыз. Ол сондай-ақ ожоя, яғни жергілікті ауылдар тобының басшысы еді. Оның анасы Кину сол ауылдың Нагао әулетінен шыққан және кесте тігуде шебер болған деседі. Өмірінің алғашқы он жылында Мики әкесінен қаламмен жазуды, ал анасынан мақта тігуді және иіруді үйренді. Тоғыздан он бір жасқа дейін ол жақын маңдағы ауылдағы жеке мектепке барып, оқу-жазуды үйренді. Үйде ол анасынан тігін тігуді үйреніп, қолөнер бұйымдарын жасауға және мақтаның кең маталарынан киім кесуге жетік болды. Маэгавалар Таза Жер буддизмінің шын ниетті жандары болды және жергілікті храмға мүше болды. Бала кезінде Мики буддалық дұғамен танысып, он екі-он үш жасында әртүрлі сутраларды және Жодо Васанның гимндерін жатқа айта білді. Сол кезде ол монах болуға ниеттенгенін білдірді. Алайда, Микидің ата-анасы, Микидің тәтесі Кинудың кеңесімен, Микидің тәтесі Накаяма Зенбейдің ұлы Накаяма Зенбейге үйленуге ұсынды. Бастапқыда Мики монах болуға деген құштарлығынан ұсыныстан бас тартты, бірақ ақырында үйленгеннен кейін де буддалық дұғасын жалғастыруға рұқсат етілсе, келісім берді.

Неке

15 қыркүйекте 1810 жыл (13 қазан) Мики Шояшики ауылындағы Накаяма отбасының резиденциясына үйлену салтанатына қатысты. Ұзын жеңді кимоно киіп, ол паланкинмен әкелінді, ал оны бес жүк көтеріп жүретін қызметшілер ертіп келді – екі сандық, екі ұзын сандық және екі қорап. Накаяма отбасы, Мейгава отбасы сияқты, жергілікті жерде беделді болды. Шояшикиде Накаяма үйінің еркек басшысы тошийори (ауыл басшысы) лауазымын мұраға алды, ал Микинің өмірінде оның қайын атасы Зениемон, кейіннен күйеуі Зенбей тошийори болып қызмет етті. Сонымен қатар, Накаяма отбасы ауылдағы ірі жер иелері болды. 1813 жылы Микидің қайын атасы оған үй шаруасын басқаруды тапсырды. Тенрикионың Мики туралы өмірбаяны – «Оясаманың өмірі» оны еңбекқор және өнімді жұмысшы ретінде көрсетеді. Оның айтуынша, ол арық қазу және күріш егу сияқты еркектерге арналған жұмыстардан басқа барлық шаруа жұмыстарын атқарды, күніне жарты гектардан астам мақта теріп, әдеттегі әйелге қарағанда екі есе жылдам мата тоқыды. 1816 жылдың көктемінде ол Магата ауылындағы (қазір Тенри қаласының ауданы) өзінің шіркеуінің ғибадатханасы Зенпуку ғибадатханасында «Бес есе берілу» деп аталатын оқу курсын аяқтады. «Бес есе берілу» кезінде ол Хонэннің жазбалары туралы лекцияларды тыңдады, медитация жасады, шашын қырқып, өмірінің соңына дейін ненбуцуды қайталауға ант берді. «Бес есе берілуге» жазылғандар Таза жер сектасының құпияларымен таныстырылды және сенімнің ең жоғары деңгейіне жеткені саналды. 1820 жылдың маусымында Микидің қайын атасы Накаяма Зениемон алпыс екі жасында қайтыс болды. 1821 жылдың шілдесінде Микидің тұңғыш баласы, сондай-ақ Зенимон (кейіннен Шужи деп аталды) дүниеге келді. Оның тұңғыш қызы Омаса және екінші қызы Оясу 1825 жылдың сәуірінде және 1827 жылдың қыркүйегінде дүниеге келді. 1828 жылдың сәуірінде Микидің қайын енесі Кину қайтыс болды. «Оясаманың өмірі» кітабындағы әңгімелерде Мики қайырымды және кешірімді ана ретінде бейнеленген. Бір күні Накаяма отбасының қоймасынан күріш ұрлап жатқан адам ұсталғанда, Мики оны билік органдарына тапсырудың орнына, күрішті өзіне қалдыруға рұқсат берді. Ауылдағы аналар сүт жетіспеген кезде, ол олардың нәрестелерін емшеуге көмектесті. 1828 жылы ол емшеген нәрестелердің бірі, Адачи Терунёжо есімді ұл шаян ауруына шалдықты. Оның жазылуы үшін жүз күн бойы дұға оқып, күн сайын ауылдың ғибадатханасына жалаңаяқ барып келді. 1830 жылы Микидің екінші қызы Оясу қайтыс болды. Үшінші қызы Охару 1831 жылдың 21 қыркүйегінде дүниеге келді. Төртінші қызы Оцуне 1833 жылдың 7 қарашасында дүниеге келді, ал екі жылдан кейін 1835 жылы қайтыс болды. Бесінші қызы Кокан 1837 жылдың 15 желтоқсанында дүниеге келді.

Аян

1837 жылы 26 қазанда Накаяма Микидің үлкен ұлы Шүжи егін шаруасында арпа себу кезінде аяғында күшті ауыру сезімдері пайда болды. Ауылдық дәрігер Генсуке шақырылып, аяғына ем жасады. Шүжидің жағдайы жақсармағандықтан, отбасы аймақта емдік рәсімдерімен белгілі болған шугенжа (асқындық монах) Накатано Ичибейді шақырды. Ичибей үш рет дұға оқыды, бірақ әр дұғадан кейін Шүжидің ауыруы уақытша басылып, қайтадан күшейе түсті. Микидің күйеуі Зенбей Ичибейден тағы бір рет көмек сұрағаннан кейін, ол Будданың мейірімін шақыруға арналған ырым (йосекаджи) жасауға келісті. Бір жыл ішінде бұл ырым тоғыз рет орындалды. 1838 жылы 23 қазанда кешке Мики мен Зенбейдің денелерінде кенеттен ауыру пайда болды, Зенбей Ичибейге хабаршы жіберді. Ичибей сол күні Шойяшикидегі жергілікті мерекеге туыстарына барып еді. Ичибей ертесі күні таңда тағы да ырым жасады. Алайда, әдетте оның медиумы болған Сойо қолжетімді болмағандықтан, ол Микиден оның орнына медиум болуын өтінді. Ырымның ортасында Тенрикё доктринасы бойынша Микиге алғашқы құдайлық аян келді. Алғашқы аяннан кейін Мики трансқа түсіп, Накаяма отбасы сұранысқа қалай жауап беру керектігін талқылады. Үш күн бойы отбасы бірнеше рет бас тартты, құдайлық күштің кетуін сұрады, бірақ әр бас тартумен Микидің трансы күшейіп, жауаптары қаттырақ болды. 1838 жылы 26 қазанда таңғы сағат сегізде Микидің күйеуі Зенбей отбасы атынан шақыруды қабылдады, соның нәтижесінде Микидің трансы тоқтады. Осы күні Тенрикё ілімі бойынша Накаяма Мики Цукихи қасиетті орны ретінде бекітілді және Тенрикё ілімі негізделді.

Кедейлік және қызмет

Аян болғаннан кейін шамамен үш жыл Мики қоймада жеке тұрып, уақытын өткізді. 1840 жылдары Мики жеке заттарын және Накаяма отбасының мүлкін біртіндеп таратып берді. Содан кейін Мики күйеуі Зенбэйден үйдің бас ғимаратын бөлшектеуді сұрады, бастапқыда оңтүстік-шығыс бұрышындағы шатыр жапқыштарын, содан кейін солтүстік-шығыс бұрышындағы жапқыштар мен қабырғаларын бөлшектеуді өтінді. 1848 жылы ол үйде тігін сабақтарын бастады, ал 1852 жылы оның қызы Охару тігін оқыған оқушыларының бірі Каджимото Соджироға тұрмысқа шықты. Осы шамада оның ұлы Шужи үйде сынып ашып, ауыл балаларын оқу мен жазуға үйретті. 1853 жылдың 22 ақпанында Микидің күйеуі Зенбэй қайтыс болды. Сол жылы Накаяма үйін бөлшектеу жұмысы аяқталды, және Мики ең кіші қызы Коканды Наниваға (қазіргі Осака) Құдайдың атын жарылай айту үшін жіберді, осылайша Тенрикё дәстүріндегі миссионерлік қызметтің алғашқы қадамын жасады. 1854 жылы Мики қауіпсіз босануға (обия юруши) рұхсат беруді бастады, алдымен жүкті қызы Охаруға. Охару баласын аман-есен дүниеге келтіргеннен кейін, осы рұхсат туралы естіген болашақ аналар Накаяма үйіне келіп, оларға да рұхсат беруді өтінді. Осы рұхсат, сенім арқылы емдеудің бір түрі, қабылдаушының қарнына үш рет қол тигізіп, оған дем беру арқылы жүзеге асырылды. Микидің сөзіне сүйенсек, рұхсат алған әйелдер тез және оңай босанады, сондай-ақ босанғаннан кейін дәстүрлі әдеттерді сақтаудың қажеті болмайды, мысалы, құрсаққа белбеу тағу, белгілі бір тағамдардан бас тарту немесе тіреуге сүйену сияқты.

Жазбалар мен литургия

1864 жылы Оясаманың жақын шәкірті, ағаш шебері Ибури Изо Тенрикёның алғашқы құдайына арналған үйін, Қызмет орынын (цутоме но башо) салды. 1866-1875 жылдары Мики Микагура утасын – Тенрикёның литургиялық әндерін, Қызметті үйретті. Микагура утасы бес бөлімге бөлінген: бірінші, екінші және үшінші бөлімдер отырып, қол қимылдарымен орындалады, ал төртінші және бесінші бөлімдер биден тұрады. Бірінші бөлім 1866 жылы, ал бесінші бөлім 1867 жылдың қаңтар және тамыз айлары аралығында жазылды. 1870 жылы екінші және төртінші бөлімдер, содан кейін 1875 жылы үшінші бөлім жазылды. 1869 жылдан 1882 жылға дейін Мики кейіннен «Офудесаки» деп аталатын, оның құдайлық уахилары бар деп саналатын Тенрикёның қасиетті кітабын жазды. Офудесаки хирагана әрпімен және жапон поэзиясының вака стилімен жазылған, қазіргі кезде ол он жеті бөлімге бөлінген 1711 шумақтан тұрады. 1874 жылы Мики ағасы Маэгава Кёсукеден сұрап алған кагура маскаларын жинады. Кагура маскалары Кагура Қызметінде, Қызметтің бір бөлігінде қолданылатын болды. 1875 жылдың 26 мамырында (29 маусымда) Мики Джибаны тапты, ол Құдайдың адамдарды жаратқан жері деп мәлімдеді. «Оясаманың өмірі» кітабында айтылғандай, ол үйінің ауласында кездейсоқ серуендеп, аяғы тоқтаған жерді анықтады. Бұл оқиғаны растау үшін, ол сол жерде болған басқа шәкірттерінен көздерін байлап, аяқтарымен сол жерде тоқтауларын өтінді. Ол ізбасарларына осы жерді «Канродай» немесе аспан тамшысының тұғыры деп аталатын белгімен көрсетуді бұйырды. Сол жылы Микидің өтініші бойынша Ибури Изо екі жыл бұрын салған Канродайдың ағаштан жасалған прототипі Накаяма үйінің қоймасынан шығарылып, Джибаға орнатылды. 1877 жылы Мики әйелдерге литургияда қолданылатын музыкалық аспаптарды – сямисэн, кокю және котоны үйретті. 1880 жылдың 26 тамызында (30 қыркүйекте) литургия алғаш рет толық жиынтықтағы аспаптармен орындалды. 1881 жылы Канродайдың тас нұсқасын салу үшін жақын маңдағы ауылдан тастар іздеу басталды. Сол жылдың мамыр және қыркүйек айларында тұғырдың бірінші және екінші қабаттары орнатылды. Алайда 1882 жылдың наурыз айында Нара полиция бөлімінің бастығы екі қабатты тәркілеп алды, бұл келесі күні Қызметтің өткізілуін болдырмау мақсатында жасалған шара еді. Сол жылы Мики Офудесакидің соңғы шумақтарында тәркіленгеніне өкініш білдірді және Микагура утасының бірінші және үшінші бөлімдеріне түзетулер енгізді.

Қуғын-сүргін

Қудалаудың алғашқы жағдайы 1866 жылы болды, онда бірнеше ямабуси монахтары Микидің тұрғын үйінде дүрлікіді туғызып, жергілікті судья кеңсесіне онда жүріп жатқан қызметтерге қатысты шағым түсірді. Судья кеңсесі Микиді және оның ізбасарларын сұраққа тартып, оларға қызметтерін жалғастыру үшін алдымен үкіметтен рұқсат алуға кеңес берді. Микидің ұлы Шүжи 1867 жылы Киотодағы Шинтоның Йошида әкімшілік кеңсесіне барып, үкіметтен рұқсат алды. Бірақ, 1870 жылы Йошида әкімшілік кеңсесі жаңадан құрылған Мэйдзи үкіметімен таратылған соң, бұл рұқсат күшін жойды. 1876 жылы Микидің ұлы Шүжи полицияның күдігін тудырмай, көбірек ізбасарларын жинау үшін бумен қыздырылатын монша мен қонақүй іске асыруға лицензия алды.

Өлім

Мики 1887 жылдың 26 қаңтарында қайтыс болды. Оның қайтыс болған кезде Тенрикё дінінің 30 000 жақтасы болған делінеді.

Оясаманың өмірі

"Тенрикё негізін қалаушы Оясаманың өмірі" – Накаяма Микидің өмірбаяны, "Тенрикё шіркеуінің бас штабы" баспасынан шыққан.

Өмірбаян

Накаяма Микидің өмірбаянын құрастыруға жасалған әрекеттер оның 1887 жылы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай басталды. 1890 жылғы 13 қазанда Осасидзуде тіркелген нұсқаулықта, ізбасарлардан Накаяманың өмірі туралы жазба жасау сұралынды. Осы сұранысқа жауап ретінде, алғашқы Шинбашира Накаяма Шинносуке Бесеки лекцияларының сценарийін жазуды бақылады, ол 1896 жылы аяқталды. Осы сценарий негізінде Накаяма Шинносуке 1898 жылғы 3 шілдеде (катакана нұсқасы деп аталады) және шамамен 1907 жылы (хирагана нұсқасы) өмірбаян жазды. Накаяма Шинносукенің хирагана нұсқасы «Оясаманың өмірі» кіретін болашақ өмірбаян жинақтарының негізі болды. Накаяма Шинносукенің жазбаларынан басқа, өмірбаяндық ақпаратты қамтитын көптеген басқа жазбалар да түрлі адамдар тарапынан жасалды. 1886 жылғы желтоқсанда Тенриkyo ізбасарлары шіркеу құру туралы жазбаша өтініш білдірген кезде, Тенриkyo-ның төрт ертедегі басшысы – Кода Чусабуро, Шимидзу Йоносуке, Морой Кунисабуро және Масуно Шобей – өтінішпен бірге «Сайшо но юрай» (最初之由来) ұсынды. Бұл кейіннен «Фукуген» (復元) журналының 29, 30, 32, 37 және 47-томдарында жарияланды.

Жинақтау

1952 жылы Тенрикё шіркеуінің бас кеңсесіндегі ғалымдар тобы, "Коки комитеті" деген атпен, Оясаманың өмірбаянының бірнеше жобаларын дайындауға кірісті. Осы мақсатта олар Накаяма Шинносуке жүргізген зерттеулерді негізгі тарихи анықтама ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Бірінші жобаны сол жылы Тенрикёның алғашқы дінтанушысы Уэда Йосинару жасады. Бірінші жобадан бастап он жетінші жобаға дейін (1955 жылдың 26 тамызында жарияланды) барлық жобалар Tenrikyō kyōso den sōan (天理教教祖伝草案) деп аталды. Он сегізінші жоба 1955 жылдың 18 қазанында дайындалды. Осы жобадан бастап жиырма екінші жобаға дейін (1956 жылдың 17 наурызы) Tenrikyō kyōso den kōan (天理教教祖伝稿案) деп аталды. 1956 жылдың ақпан айында жиырма бірінші жоба жарияланғаннан кейін, жобада әлі де жетілдіруді қажет ететін мәселелерді талқылау үшін "16-шы доктриналық семинар" өтті. Жиырма екінші жоба қайта қаралып, 1956 жылдың 26 қазанында "Тенрикёнің негізін қалаушы Оясаманың өмірі" атты кітап жарық көрді. "Оясаманың өмірі" кітабы алғаш жарық көргеннен бері екі рет қайта жаңартылды. 1981 жылдың 26 желтоқсанында жарияланған бірінші жаңартуда бірнеше тарихи түзетулер мен қосымшалар енгізілді. 1986 жылдың 26 қаңтарында жарияланған екінші жаңартуда сәйкессіз деп танылған кейбір сөздер өзгертілді. Ағылшын тіліне аудармасы үш рет жарық көрді: біріншісі 1967 жылы, екіншісі 1982 жылы және үшіншісі 1996 жылы.