Кіріспе

Синтоизмдегі қасиетті жандар – бұл синтоизм дінінде құрметтелген қасиетті жандар, құдайлар, рухтар, мифологиялық, рухани немесе табиғи құбылыстар. Олар ландшафт элементтері, табиғат күштері, осы жандардың сипаттары және/немесе құрметтелген қайтыс болған адамдардың рухтары болуы мүмкін. Көптеген қасиетті жандар бүкіл тайпалардың ежелгі ата-бабалары саналады (кейбір ата-бабалар өмір бойы қасиетті жандардың құндылықтары мен ізгі қасиеттерін бейнелей алса, өлген соң қасиетті жанға айналды). Дәстүр бойынша, император сияқты ұлы басшылар қасиетті жан бола алатын немесе қасиетті жанға айналатын. Синтоизмде қасиетті жандар табиғаттан бөлек емес, табиғаттың өзі, оң және теріс, жақсы және жаман қасиеттерге ие. Олар – әлемнің өзара байланыстыратын энергиясы – 結び (мусуби) көрінісі және адамзат қандай нәрсеге ұмтылуы керектігінің үлгісі саналады. Қасиетті жандар осы әлемнен «жасырын» және біздің әлемімізге ұқсас қосымша өмір сүреді деп есептеледі: 3=шинкай (4="қасиетті жандар әлемі"). Табиғаттың таңғажайып көріністерімен үйлесімді болу – бұл 3=каннагара но мичи (4="қасиетті жандар жолы") туралы саналы болу. Бұл сөз сананы, Құдайды, Жоғарғы күшті, синтоизм қасиетті жандарының бірін, бейнелі затты, принципті және басқа да құлшылық етілетін нәрселерді сипаттау үшін қолданылады. Қасиетті жанның жалпы түсінігі құдай болғанымен, кейбір синтоист ғалымдары мұндай аударма терминді дұрыс түсінбеуге әкелуі мүмкін деп айтады. Кейбір этимологиялық ұсыныстар: қасиетті жан түбінде жай ғана рух немесе руханилықтың бір қыры дегенді білдіруі мүмкін. Ол 神 канжиімен жазылады, япониялық-қытайша оқу бойынша shin немесе jin деп оқылады. Қытай тілінде бұл таңба құдай немесе рух дегенді білдіреді. Аину тілінде «камуй» сөзі жапондық «қасиетті жанға» ұқсас анимистік ұғымды білдіреді. Сөздердің шығу тегі әлі де талқыланып жатыр; бірақ қасиетті жан сөзі аину сөзінен алынған деген пікір бар. Мотори Норинага өзінің «Коджики ден» еңбегінде қасиетті жанға мынадай анықтама берді: «Кейбір ерекше қасиетке ие және таңғажайып әсер ететін кез келген нәрсе қасиетті жан деп аталады». Жапон тілінде есімдердегі грамматикалық санды ажырату әдеттегідей болмағандықтан (көпшілігі жеке және көптік сандарда емес), кейде қасиетті жан бір немесе бірнеше тұлғаны білдіретіндігі белгісіз. Бірлік ұғымын қажет еткен кезде, қасиетті жан (神) қосымша ретінде қолданылады. Көптеген қасиетті жандарды атау үшін әдетте қолданылатын қайталама термин – қасиетті жандар. Қасиетті жандар екі түрлі ойда. Олар құрмет көрсетілгенде, сүйіспеншілік пен қамқорлық тудыра алады, ал құрмет көрсетілмесе, жойылу мен үйлесімсіздікке әкелуі мүмкін. Қасиетті жандардың ашуын басу үшін, олардың ықыласына ие болу керек. Дәстүр бойынша, қасиетті жандар екі жанға ие, біреуі жұмсақ (ниги митама) және екіншісі белсенді (ара митама); сонымен қатар, Ямакаге Шинтосында (Қо Шинто қараңыз), қасиетті жандарда екі қосымша жан бар, олар жасырылған: біреуі бақытты (саки митама) және біреуі құпия (куши митама). Синтоизмде мифтік тарихтардың күшті дәстүрі бар; осындай мифтердің бірі Күн құдайы Аматэрасудың немересі болған алғашқы императордың пайда болуын егжей-тегжейлі баяндайды. Бұл аңызда Аматэрасу немересін жерге билік етуге жібергенде, оған аспан даласында өскен бес күріш дәнін (Такамагахара) берді. Бұл күріш оған «жабайы даланы» өзгертуге мүмкіндік берді. Келесі ұрпақтарда олардың саны өсіп, одан да асып түсті, Токиодағы Ясукуни ғибадатханасында ғана 2 446 000-нан астам қасиетті жан сақталған.

Синтоизм нанымдары

Ками – синтоизмдегі басты табыну нысандары. Жапонияның ежелгі анимистік руханилығы қазіргі Шинтоның бастауы болды, ол кейіннен дәстүрлі нанымдарды сырттан келген діни идеялардың ықпалынан қорғау мақсатымен ресми рухани институтқа айналды. Осының нәтижесінде, ками деп аталатын нәрсенің мәні өте кең және көптеген әртүрлі ұғымдар мен құбылыстарды қамтиды. Ками ретінде белгіленген кейбір нысандар мен құбылыстар: өсу, құнарлылық және өнімділік қасиеттері; жел мен нөсер сияқты табиғи құбылыстар; күн, таулар, өзендер, ағаштар және тастар сияқты табиғи заттар; кейбір жануарлар; және ата-баба рухтары. Ата-баба рухтарының қатарына Жапония Императорлық үйінің ата-бабаларының рухтары, сондай-ақ ақсүйек отбасылардың және барлық адамдардың ата-бабаларының рухтары кіреді, олар өлген кезде өз ұрпақтарының қорғаушылары деп есептелді, сондай-ақ қайғылы жағдайдағы өлгендер. Адамнан жоғары рухтар ғана емес, сонымен қатар аянышты немесе әлсіз деп есептелетін рухтар да ками деп саналып, Шинтода құрметтеледі. Ками ұғымы ежелгі заманнан бері өзгеріп, дамып келеді, бірақ ежелгі адамдар ками деп санаған нәрселер қазіргі Шинтода да ками болып саналады. Қазіргі Шинтода да, қандай нысандарға ками ретінде табыну керек, ал қандайларға болмайды деген нақты критерийлер жоқ. Қазіргі Шинто мен ежелгі анимистік діндер арасындағы ең басты айырмашылық – анықтамалардағы емес, ками тұжырымдамасының жетілдірілуінде. Ежелгі атаулар әлі де сақталғанымен, қазіргі Шинтода көптеген дін қызметкерлері камиді билігі мен мәртебесі бар антропоморфты рухтар деп есептейді. Мысалы, Шинто пантеонындағы Күн қадірлісі Аматерасу Омиками. Бұл камилерді құдайлар деп санауға болатынымен, олар міндетті түрде шексіз күшті немесе толық білімді деп есептелмейді, грек құдайлары сияқты, олардың мінездерінде кемшіліктері бар және арсыздыққа қабілетті болды. Мысалы, Аматерасу туралы мифтерде ол адамдар әлемінің оқиғаларын көре алатын, бірақ болашақты білу үшін болжау рәсімдерін қолдануға мәжбүр болды. Камидің үш негізгі түрі бар: (天津神), (国津神) және (八百万の神). ("" сөзбе-сөз «сегіз миллион» дегенді білдіреді, бірақ идиомалық мағынада «санауға келмейтін көп» және «әр жерде» дегенді білдіреді – көптеген Шығыс Азия мәдениеттері сияқты, жапондықтар да 8 санын, бағыттарды білдіретін сан ретінде, кең таралуды бейнелеу үшін жиі қолданады). Камидің бұл жіктелулері қатаң түрде бөлінбеген, өйткені камидің өзі сұйық және өзгермелі табиғатқа ие, бірақ олар оларды топтастырудың нұсқаулары ретінде қарастырылады. Бұл тазаруды тек ками ғана сыйлай алады. Камиді қуанту және магокороға қол жеткізу үшін Шинто жақтастарына Шинтоның төрт негізгі қағидасын ұстануға үйретіледі. Бірінші қағида – дәстүр мен отбасыға адал болу. Отбасы дәстүрлерді сақтаудың негізгі механизмі ретінде қарастырылады. Мысалы, неке немесе бала туған кезде дәстүрлерді сақтау және оларды келешек ұрпаққа жеткізу мүмкін. Екінші қағида – табиғатты сүю. Табиғат нысандары қасиетті деп есептеледі, өйткені оларда камилер мекендейді. Сондықтан табиғатпен байланыста болу – құдайлармен байланыста болу дегенді білдіреді. Үшінші қағида – дене тазалығын сақтау. Шинто жақтастары жиі суға түсіп, қолдарын жуып, ауыздарын шаяды. Төртінші қағида – мацуриді өткізу, яғни ками мен ата-баба рухтарына құрмет көрсету. Осының нәтижесінде, Шинто жақтастарына адамзат тірілерді де, тірі емес нысандарды да құрметтеу керек деп үйретіледі, өйткені екеуінде де құдайлық рух – ками бар.

Амацуками мен Куницуками

Амацуками мен Куницуками – жапон мифологиясындағы ками санаттары. Амацугами – Такамагахарадағы немесе Тенсон кориннен түскен құдайлардың жалпы атауы, ал Куницугами – жер бетінде (Ашихара но Накацукуни) пайда болған құдайлардың жалпы атауы. Жапон мифологиясында Куницугами жерді (Ашихара но Накацукуни) Ниниги бастаған Амацу құдайларына беруді қабылдауы Куни Юзури деп сипатталады. Ямато патшалығының билігімен бағынышқа түскен аймақтың халқы (Емиси, Хаято т.б.) құлшылық ететін құдайлар Куницугами саналды, ал императорлық отбасы мен Ямато патшалығының қуатты тайпалары табынған құдайлар Амацуками болды. «Жапон жылнамалары» (Нihон Шоки) белгілі бір үзінділер келтіреді (мысалы, «Ичи Шо Саинг» және «Ару Хон Юн» көп томдық еңбектерде), бірақ түпнұсқа жазбалар кейінгі ұрпақтарда жоғалып кеткен. Кейде «Аматсугами» немесе «Куницугами» деп жазылады. Амацугами Тенджин деп те аталады, ал Куницуками – Чиги (地祇) деп аталады. Кейбір адамдар «Тенджин Чиги (天神地祇)» және «Дзинги (神祇)» атаулары қытай классикасынан алынған деп санайды. Одан өзге, бұл түсінік жапондықтан мүлдем өзгеше екенін айтатын теория да бар. 天地神明 (Тенчи Шинмей) – жапон тілінде аспан мен жердің құдайларын білдіретін төрт сөзді тіркес. Ол «көк пен жердің құдайларына ант етемін» сияқты сөздерде қолданылады және құрмет пен міндеттеме сезімін білдіреді. Алайда, кейіннен оның ұстанымы отарланған халықтардың құқықтарын қолдағандықтан сынға ұшырады. Рухани қызмет дәстүрлі түрде мұрагерлікпен беріледі. Кейбір киелі орындар жүзден астам буыннан бері дін қызметкерлерін бір отбасыдан таңдайды. Әйел дін қызметкерлерінің болуы да сирек емес. Дін қызметкерлері, әйел дін қызметкерлері де аскеттік өмір салтын ұстанбайды, көбінесе үйленеді. Мұндай рәсімдердің басты себебі – синтоистер камиді қанағаттандырып, магокороға қол жеткізу үшін жасалады. Магокороны тек ками арқылы ғана алуға болады. Салтанаттар мен мерекелер ұзақ және күрделі, себебі олар камиді қанағаттандыру үшін мінсіз болуы керек. Егер камилер бұл рәсімдерге риза болмаса, синтоистке магокоро сыйламайды.

Танымал мәдениетте

Ками — "Дракон-болл" аңызындағы Жер құдайы.