Кіріспе
Жапон дінінде Яхата (八幡神, ежелгі синто айтылуы) бұрын синтода, ал кейін Хачиман (八幡神, жапон буддистік айтылуы) деп белгілі болған – садақ пен соғыс синкретикалық құдайы, синто мен буддизмнің элементтерін біріктіреді. Синто дінінде ол 3-4 ғасырларда билік еткен император Оджин (応神天皇, Ōjin Tennō) және императрица Дзингудің (神功皇后, Jingū kōgō) ұлы болып табылады, кейіннен құдайландырылып, аңыз бойынша "Яхата но ками" ("Сегіз тудың қамиы") деп аталды, бұл оның тууының белгісі болған сегіз көктегі туларды білдіреді. Ол сондай-ақ Хондаваке (誉田別命) деп те аталады. Оның елшісі – көгершін, ол оған байланысты самурайлардың туларында кездесетін садақ пен жебе символы болып табылады, онда оны "Юмия Хачиман" (弓矢八幡) деп атайды. Ежелгі заманнан бері Хачиманды егіншілер ауыл шаруашылығының құдайы ретінде, ал балықшылар ауларын балыққа толы етуді үміттене отырып құлшындық етеді. Самурай дәуірінде Сеива Генджи (清和源氏 Seiwa Genji, император Сеивадан тараған Минамото кланының тармағы) және Канму Тайра (桓武平氏 Kanmu Taira'u ji/ Hei shi/ Hei ji, император Канмудан тараған Тайра кланының тармағы) кландарының ұрпақтары Хачиманды құрметтеді, осыдан бүкіл елде самурай кландары (жапон тілінде "buke") Хачиманды өздеріне қасиетті құдай ретінде құрметтеу дәстүрі пайда болды. Оның басқа да рөлдеріне самурайдың тағдырын анықтау (яғни, шайқаста сәттілікке жетеді ме, жоқ әлде сәтсіздікке ұшырайды ма), жауынгерлік өнерді бақылау және қорғау, сондай-ақ әскердің жеңісін жариялау кіреді. Көбінесе соғыс құдайы деп аталса да, ол жауынгерлердің қамқоршы құдайы ретінде дәлірек анықталады. Ол сонымен қатар Жапонияның, жапон халқының және императорлық үйдің құдайлық қорғаушысы болып табылады.
In Japanese religion, Yahata (八幡神, ancient Shinto pronunciation) formerly in Shinto and later commonly known as Hachiman (八幡神, Japanese Buddhist pronunciation) is the syncretic divinity of archery and war, incorporating elements from both Shinto and Buddhism. In Shinto religion, he is mortally Emperor Ōjin (応神天皇, Ōjin Tennō) by birth who reigned in the 3rd–4th century and the son of Empress Jingū (神功皇后, Jingū kōgō), later became deified and identified by legend as "Yahata no kami" meaning "Kami of Eight Banners", referring to the eight heavenly banners that signaled the birth of the divine and deified emperor, and is also called Hondawake (誉田別命). His messenger is the dove, symbolizes both the bow and arrow found in samurai banners associated to him where he is called "Yumiya Hachiman" (弓矢八幡). Since ancient times Hachiman has been worshiped by farmers as the god of agriculture and by fishermen, who hoped that he would fill their nets with many fish. During the age of the samurai, descendants of both samurai clans, Seiwa Genji (清和源氏 Seiwa Gen ji, a line of the Minamoto clan descended from Emperor Seiwa) and Kanmu Taira (桓武平氏 Kanmu Taira'u ji/ Hei shi/ Hei ji, a line of the Taira clan descended from Emperor Kanmu) honored Hachiman, from which the tradition is derived nationwide in which samurai clans (武家 "buke" in Japanese) honor Hachiman as the deity sacred to them. His other roles include determining a samurai's fate—i. e., whether they are a success or failure in battle; controlling and protecting the martial arts; and proclaiming the victory of an army. Although often called the god of war, he is more strictly defined as the tutelary god of warriors. He is also the divine protector of Japan, the Japanese people and the Imperial House.
Хачиманның қысқаша мазмұны
Синтоизмнің қазіргі түрінде Хачиман – император Оджиннің құдайлық рухы. Император Кинмей (欽明天皇, Кинмей тенно) өзінің билік құрған 32-ші жылы (571 жыл) Ожин императорының құдайға айналуы алғаш рет Уса жерінде (宇佐の地) – қазіргі Уса қаласында, Оита префектурасында – ашылды. Ол осы қаланың қамқоршы құдайы болды, сондай-ақ кіші Шинто әйел құдайы Химегами (比売神) және императордың анасы, императрица Дзингу (Jingū) да осы қаланың қамқоршылары саналды. Бұл үштік Хачиман Миками (八幡三神) деп белгілі және сол жерде құрметтеледі. Хачиман Миками арасында императрица Дзингудің орнына император Чюай (仲哀天皇, Chūai tennō), аңызға айналған батыр және Шинто құдайы Такенучи но Сукуне немесе Такешучи но Сукуне (武内宿禰) және әйел құдайы Тамайори химе (玉依毘売命 немесе 玉依姫尊) сияқты басқа да тұлғаларды құрметтейтін көптеген ғибадатханалар бар. Мысалы, Уми Хачимангу (宇美八幡宮) Шинто ғибадатханасында (Фукуока префектурасының Уми қаласында) баланың сәулетті болып дүниеге келуі үшін арнайы дұға жасалады.
Химегами
Үш Мунаката құдайы (宗像三女神 Мунаката Сандзошин) Аматэрасу құдайы мен Сусаноо құдайы арасындағы Укехи немесе Укеи (宇気比, 誓約, 祈, 誓, 誓占, lit. "келісім бойынша болжау") сияқты діни рәсімнен туған. Олар – Тагицу Химэ (多岐津姫命), Ичикисима Химэ (市杵嶋姫命) және Тагаири Химэ (多紀理姫命). Олардың ежелгі Цукуши (筑紫) провинциясының "Үш тірегі" ретінде аспаннан Уса (宇佐) жеріне, Омотосан (御許山) тауындағы ғибадатхана кешеніне түскені айтылады. Мунаката құдайлары – балықшылардың бірлесіп құлшылық ететін ежелгі Мунаката тайпасы мен кланының аналары. Мунаката тайпасының Мунаката құдайларына табынуы Императрица Цзингудың "Кореяның үш мемлекетін бағындыру" (三韓征伐 Санкан Сейпацу) жорығының сәтті аяқталуымен байланысты деп есептеледі. Сондықтан олар Хачиман келгенге дейін ежелгі Шинто жергілікті құдайлары (地主神 jinushigami) болып табылады. Химегами (比売神) Хачиманның жұбайы немесе әпкесі деп саналады, ал Тамайори химе (玉依毘売命 немесе 玉依姫尊) жоғарыда айтылған пікірлерге сәйкес, анасы ретінде қарастырылады. Хачиманның Император Оджин ретінде сипатталуы "Тодай-дзи ғибадатханасының жазбалары" (東大寺要録 Tōdai ji Yoroku) және "Сумиёси ғибадатханасының құдайлар дәуірінің жазбалары" (住吉大社神代記 Sumiyoshi Taisha Jindaiki) еңбектерінде кездесетін болғандықтан, Император Оджинді Хачиманмен біріктіру практикасы Нара немесе Хэйан дәуірінде басталған деп болжанады. Аматэрасу және Кукури химе (菊理媛神 немесе 菊理媛命, Шираяма химе (白山比咩) ретінде құрметтелген Шинто құдайы) туралы да әртүрлі теориялар мен пікірлер бар. Олардың екеуі де шамамен 170-248 жылдар шамасында Вакокудегі (倭国) Яматаи мемлекетінің шаманша патшайымы Химегами Химико (卑弥呼 немесе Пимико, сондай-ақ Шинги Ва о (親魏倭王, "Вэймен достық қарым-қатынас жасайтын Ваның билеушісі") деп белгілі) болған.
Императрица Цзинью
Император Оджин анасының құрсағында болған сәттен бастап таққа отыруға тағдырланған және императрица, "Құрсақтағы император" деп аталады, кейде оның сеніміне сүйене отырып, болашақта құдайға айналатын балаға "ана құдай" ретінде түсіндіріледі. Мұнаката тайпасы үш қасиетті құдайы – Мұнакатаның үш құдайы, Сумиёшидің үш құдайы (住吉三神 Сумиёши Санжин) және "Кореяның үш патшалығын жаулап алуда" көмектескендері үшін құрметтелген Аматэрасу құдайы түрлі жерлерде табынылады. Дәстүр бойынша, жаулап алуды еске алу үшін император Цингу Цусимада (対馬) сегіз үлкен әскери ту орнатқан, содан кейін "Хирохатано Яхата Оками (広幡乃八幡大神)" атауының бастауы болды, сондай-ақ император Оджиннің ұлы, сол кездегі императорға "Яхата (八幡)" есімі берілді.
Императорлық әулеттің ата-бабасы және құдай
Хачиман император Оджиннің құдайлық рухы саналғандықтан, ол Жапония императорлық отбасының атасы және Косо син (皇祖神, "Императорлық ата-баба құдайы") ретінде тағайындалды. "Жокуй дәуірінің хроникасы" (承久記 Jōkyūki) мен "Иседегі Ұлы құдай Аматерасу мен Хачиман Дайбосацудың Жапония императорлық тағындағы жинағы" еңбектерінде жазылғандай, ол Ұлы құдай Аматерасудан кейін Императорлық үйдің қорғаушы құдайы деп есептелді. Осака префектурасындағы Хабикинодағы Конда Хачиман гү (誉田八幡宮) ғибадатханасының негізі қаланғаны ұзақ уақыттан бері император Оджинмен байланысты, сондықтан Императорлық отбасы Оита префектурасындағы Усадағы Уса ғибадатханасын (宇佐神宮 Usa Jingū, сондай-ақ 宇佐八幡宮 Usa Hachiman gū) және Киото префектурасындағы Яватадағы Ивашимизу Хачиман гү (石清水八幡宮 Iwashimizu Hachiman gū) ғибадатханасын да, Исе ғибадатханасынан (伊勢神宮 Ise Jingū) кейінгі екінші аталық ғибадатхана ретінде құрметтеді.
Синтоизм мен буддизм арасындағы Хачиманның синкретизмі
Буддизм Жапонияға келгеннен кейін Хачиман синкретистік құдайға айналды, жергілікті камилерге табыну элементтерін буддизммен (синбуцу шүго) біріктірді. VIII ғасырда ол буддалық пантеонға Бодхисаттва (八幡大菩薩) ретінде қосылды, оның дзинжалары (神社 – синто ғибадатханалары) және дзингулары (神宮 – Императорлық отбасының синто ғибадатханасы) буддалық ғибадатханалардағы (寺 – тера) ғибадатханаларға енгізілді. Бұл ауысу Тодай-дзидің (東大寺, Шығыс Ұлы Храм) Ұлы Буддасы салынып жатқан кезде және 749 жылы императрица Кокеннің тұсында "Тенпё шёхоның бірінші жылы" (天平勝宝 – "Жаспандық бейбітшілік және Жеңімпаз қазына") деп жазылғанда болды. Хачиман аға синто діни қызметкеріне (禰宜 – неги) және Уса ғибадатханасынан келген монах әйелге (монахиняға) астанаға (Нараға) баруға және оған арналған "Ұлы Будданың" құрылысына көмектесетінін жариялады. Осы мойындаудан кейін Хачиман ертеден-ақ буддизмге енгізілді. Содан кейін 781 жылы император Кониннің тұсында "Тен'о дәуірінің бірінші жылында" синто императорлық соты Уса Хачиманды (Усадан келген Хачиман) буддалық құдай Хачиман Дайбосацумен бірге мемлекеттің рухани қорғаны үшін қорғаушы құдай ретінде тағайындады. Нәтижесінде Хачиманға табыну бүкіл елдегі буддалық ғибадатханаларға және ғибадатханаларға тарады, онда "Шинто мен буддизмнің синкретизмі теориясы (本地垂迹 – Хондзи Суйяку)" қалыптасты, сондықтан Амитабха Хачиманның Будда бейнесі деп есептелді. Алайда, Камакура кезеңінің жапон буддасы Ничирен (日蓮) бұл теорияны жоққа шығарып, Хачиман Дайбосацудың нағыз бейнесі Шакьямуни Будда (яғни Гаутама Будда) дейді. Содан кейін Хэйан кезеңінде Гендзи кланынан Сеива (清和源氏) және Тайра кланынан Канму (桓武平氏) самурай кландары арқылы Хачиманның синто ғибадатханаларына құрмет көрсету бүкіл елде кеңінен тарады. Осы кезеңде синкретизм теориясы тараған кезде Хачиман буддалық монах ретінде бейнеленеді және содан кейін Согё Хачиман (僧形八幡神 – "Монах түріндегі Хачиман") деп аталады.
Самурайлардың Хачиманға табынуы
Император Оджин Минамото әулетінің атасы болғандықтан, Хачиман оның қамқоршы ками (氏神) болды. Камакура сёгунаты құрылғаннан кейін Хачиманға табыну самурайлардың ғана емес, сонымен қатар шаруалардың арасында бүкіл Жапонияға тарады. Қазір Хачиманға арналған 2500-ге жуық синто ғибадатханасы бар, Инариден басқа ешқандай құдайға арналған ғибадатханалар одан көп емес. Оита префектурасының Уса қаласындағы Уса ғибадатханасы – осы ғибадатханалардың бас ғибадатханасы; басқа да маңызды Хачиман ғибадатханалары – Ивасимидзу Хачиман гү, Хакозаки гү және Цуругаока Хачиман гү. Хачиманның моны (эмблемасы) – мицудомоэ, оңға немесе солға айналатын үш басы бар дөңгелек құйылыс немесе маңай. Көптеген самурай әулеттері осы монды өздерінің белгісі ретінде қолданды, оның ішінде кейбіреулері өз тегін Минамотоның қанжасары, Тайра әулетінің императоры Канмуға (桓武平氏, Канму Хейши) дейін жегізген.