Кіріспе

12 ғасырдағы Иберия араб астрономы және қади Нұр әд-Дин әл-Бетружи (نور الدين ابن إسحاق البطروجي) (Нұр әл-Дин ибн Исхақ әл-Бетруги және Әбу Ысқақ ибн әл-Бетроги) (Батыста Альпетрагиус латыншасымен белгілі) (шамамен 1204 жылы қайтыс болды) – Андалусия араб астрономы және әл-Андалуста қади болған. Әл-Бетружи – Птолемейдің модельдеріне балама ретінде Птолемейлік емес астрономиялық жүйені ұсынған тұңғыш астроном, онда планеталар геоцентрлі сфералармен байланысты. Оның жүйесінің тағы бір ерекшелігі – ол аспан қозғалысының физикалық себебін ұсынды. Оның балама жүйесі 13 ғасырда Еуропаның көп бөлігіне тарады. Ай бетіндегі Альпетрагиус кратері оның құрметіне аталған.

Өмір

Оның өмірі туралы көбінесе ештеңе белгілі емес, тек оның есімінің Лос-Педрош (аль-Битрауш) деген аймақтан, Кордованың жанынан шыққан болуы мүмкін. Ол Ибн Туфайлдың (Абубасер) шәкірті және Аверроэстің құрдасы болды.

Планеталық модель

Аль-Битруджи планеталар қозғалысы туралы теория ұсынды, онда ол эпициклдер мен эксцентриктерден қашыңқы болғысы келді және гомоцентрлік сфералардың айналуын біріктіру арқылы саяқы жұлдыздарға тән құбылыстарды түсіндіруді көздеді. Бұл оның алдыңғылары – Ибн Баджа (Авемпас) және Ибн Туфаил (Абубасер) ұсынған планеталар қозғалысы жүйесінің өзгешеленген түрі болды. Ол Птолемейдің планеталық моделін ауыстыруға ұмтылды, бірақ оның конфигурациясындағы планеталардың орналасуына жасаған сандық болжамдар, Птолемейдің эпициклдік моделін Аристотельдің концентрлік сфераларына бейімдеудің қиындығына байланысты, Птолемейдің моделінен нашар болды. Латын тіліндегі аудармаларға сүйене отырып, оның жүйесі Аль-Заркали дамытқан бекітілген жұлдыздардың қозғалысымен үйлестірілген Евдокс Книдтікінің жаңарып, қайта құрылған нұсқасы екені айтылды. Дегенмен, андалусиялық космологтардың Евдокс еңбектеріне қол жеткізгені немесе оларды білгені белгісіз. Аль-Битруджи жүйесінің ерекше бір жағы – ол аспан қозғалысының физикалық себебін анықтауға тырысты. Ол Джон Филопон алғаш ұсынған «импульс» идеясын және Әбу әл-Баракат әл-Багдадидің «талап» (desire) тұжырымын біріктіріп, энергияның 9-шы сфераға орналастырылған алғашқы қозғаушыдан басқа сфераларға қалай берілетінін, соның нәтижесінде басқа сфералардың өзгеретін жылдамдықтары мен әртүрлі қозғалыстарын түсіндірді. Ол әрбір әлем үшін ерекше динамика бар деген Аристотельдік пікірге қарсы шығып, оның орнына ай асты және аспан әлемдеріне бірдей динамиканы қолданды. Оның балама жүйесі 13 ғасырда Еуропаның көп бөлігіне тарады, ал оның идеяларына қатысты пікірталастар мен оларды жоққа шығару әрекеттері 16 ғасырға дейін жалғасты. Коперник «De revolutionibus» еңбегінде төменгі планеталардың реті туралы теорияларды талқылағанда оның жүйесіне сілтеме жасады.

Шығармалары

Әл-Битруджи "Китаб әл-Хайа" (теориялық астрономия/космология кітабы, арабша, كتاب الهيئة) атты еңбекті жазды, онда Птолемейдің "Альмагестіне" физикалық тұрғыдан сын айтылды. Ол 13-16 ғасырлар аралығында Еуропада жақсы белгілі болды және схоластикалық орталарда Птолемейдің "Альмагестіне" қолданылатын балама ретінде қарастырылды. Бұл еңбек 1217 жылы Михаэль Скотт тарапынан "De motibus celorum" деп латын тіліне аударылды (алғаш рет 1531 жылы Венада басылды). 1259 жылы Мұса ибн Тиббон еврей тіліне аударма жасады. Сонымен қатар, 1192 жылы жазылған су тасқыны туралы анонимді трактат (Escorial MS 1636) бар, онда Әл-Битруджиден алынған материалдар кездеседі.