Кіріспе

Тазмамарт (سجن تازمامرت) – Марокконың Атлас тауларында саяси тұтқындарды ұстаған құпия түрме. Бұл түрме қазіргі Марокконың саяси тарихындағы қанау-қуғынның символына айналды. Ол Эр-Риш қаласының жанында, Эрачида мен Мидлет арасында орналасқан. Түрмені корольдік Марокко жандармериясының екі шенеунігі – комендант Феддұл және Хамиду Лаанигри басқарған. 1972 жылғы тамызда Марокконың марқұм Хасан II-ге қарсы болған екінші сәтсіз төңкерістен кейін 58 әскери офицер Кенитра түрмесіне, содан кейін Тазмамартқа жіберілді. Али Бурекуаттың сөзіне сүйенсек, түрмеде кейіннен Сахрауи ұлтшылдары және басқа да "жоғалып кеткен" саяси қылмыскерлер де ұсталған. 1980 жылдары "Тазмамарт" деп аталатын түрме бар екендігі туралы хабарлар тарады. Марокко билігі барлық айыптауларды жоққа шығарды. Бұл мәселе 1990 жылы француз журналисі Жиль Перроның "Біздің досымыз – Патша" (Notre ami le Roi) атты кітабы жарық көргеннен кейін ғана саяси деңгейде талқыланды. Сол кездегі АҚШ Мемлекеттік департаментінің Солтүстік Африка істері жөніндегі директоры Томас Миллер өз естелігінде американдық азамат Нэнси Туальмен байланысқа түскенін, оның күйеуі М’Барек Туальдің Тазмамартта шамамен екі он жылдан бері қамауда отырғанын айтты. Миллер 1991 жылы президент Джордж Буш пен Хасан патшаның кездесуіне дайындалған материалдарға осы мәселені қосты. Буш бұл мәселені көтеріп, патшаның наразылығын тудырды. 1991 жылы халықаралық құқық қорғау ұйымдары мен кейбір шетелдік үкіметтердің қысымы нәтижесінде Марокконың Хасан II түрмені жабылуына және соңғы тұтқындарды босатуға шешім қабылдады. Кейбіреулері шетелге қашып кетті, ал қалғандары Мароккода қалды, бірақ Тазмамарттағы тәжірибелерін ашық түрде талқылауға тыйым салынды.

Адамның жағдайы

Кейбір бұрынғы тұтқындар мен адам құқықтары жөніндегі ұйымдардың мәліметінше, Тазмамарттағы жағдайлар өте ауыр болған. Азаптау мен қатыгездікке ұшырату болғанымен, түрмедегі қорқынышты жағдайлар тұтқындардың өміріне ең үлкен қауіп төндірген. Тұтқындар 24 сағат бойы жер астындағы, тар камераларда ұсталып, адамдармен байланысқа түсуге, жарық көруге, тіпті жазғы ыстықтан немесе қысқы суықтан қорғануға да жеткіліксіз тамақ пен мүмкіндік берілмеген. Азаптаудан келген жарақаттар мен туберкулез сияқты ауруларға емдеу жасалмаған. Тамақ рационы да өте аз болған. Түрмеде өлім жазасы орындалғаны да хабарланған. Барлығы 35 тұтқын қаза тапты, бұл түрме 1991 жылы жабылар алдында Тазмамартта 18 жылға қамалған адамдардың жартысынан астамы.

Қорғасыннан кейінгі жылдар

Түрме туралы бірнеше адам құқықтары ұйымдарының хабарлауына қарамастан, үкімет 1991 жылға дейін түрме туралы ешқандай ақпаратты ресми түрде мойындамады, содан кейін АҚШ тарапынан көрсетілген қысым салдарынан аман қалған тұтқындар босатылды. Лагерь, осындай бірнеше лагерьмен бірге жабылды, бірақ Тазмамарт Мароккодағы "қоңыр жылдардың" ең күшті символы болып қала береді. Бұрынғы тұтқындар түрмеге еске алу шерулерін ұйымдастырды. Мароккода басқа да осындай лагерьлердің бар екендігі туралы әңгімелер тарап жатыр, себебі күдіктілерді құпия түрде ұстау және азаптау, мүмкін АҚШ-тың Орталық барлау қызметімен (ЦРУ) бірлесіп, жалғасуда (қараңыз, "Қара сайттар").

Бұрынғы тұтқындардың басылымдары

Кейбір бұрынғы тұтқындар Тазмамартта өткен, кейде ондаған жылдық тұрулары туралы кітаптар жазды, мысалы, Али Бурекваттың "Марокко королінің құпия бақшаларында" және Ахмет Марзукидің "Тазмамарт: 10-камера". Марокколық жазушы Тахар Бен Желлон "Жарықтың басылған жоқтығы" атты кітабын Тазмамарттағы бір тұтқынның басынан өткендеріне негіздеп жазды. Азиз Бинебин 2009 жылы "Тазмамарт: Марокконың құпия түрмесінде 18 жыл" атты естеліктерін жариялады. Ол 2019 жылы Лулу Норман тарапынан ағылшын тіліне аударылып, Haus баспасынан шықты және осы процесте ағылшын PEN сыйлығына ие болды.