Кіріспе

Команчи (/lang//k//ə/'/m//æ//n//tʃ//i/, эндоним Nʉmʉ Tekwapʉ̲) – АҚШ-та команчи халқы сөйлейтін уто-ацтек тілі.

Команчилер ( /lang//k//ə/'/m//æ//n//tʃ//i/) 1705 жылы жылқыға ие болғаннан кейін шошондардан бөлініп шықты. Команчи тілі мен шошони тілі өте ұқсас, бірақ команчи тіліндегі дауыс өзгерістері өзара түсіністікті қиындатады. "Команчи" атауы юта тіліндегі kɨmantsi сөзінен келген, ол "дұшпан, жат адам" деген мағынаны білдіреді. Олар өз тілінің атауын nʉmʉ tekwapʉ дейді, яғни "халықтың тілі".

Пайдалану және қайта жаңғырту

Қазіргі кезде оның сақталуына күш-жігер жұмсалса да, тілдің көпшілігі егде жастағы адамдардан тұрады. 19 ғасырдың соңында команч балалары интернат мектептеріне орналастырылды, онда олар ана тілінде сөйлеуден тыйым салынды, тіпті мұндай іс үшін қатаң жазаланды. Соңғы ұрпақ ағылшын тілінде өсті, себебі команч тілін білмеу олар үшін жақсырақ деп есептелді. Команч тілі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қысқа мерзімге даңққа ие болды. «Команч кодтасқандары» деп аталған он жеті жас жігіттен тұратын топқа оқыту берілді және АҚШ армиясы оларды жаудың түсінбеуі үшін команч тілінде құпия ақпаратты жеткізетін хабарламаларды жіберу үшін пайдаланды. 2013 жылдың шілдесіне қарай, The Boston Globe газетінің мәліметінше, тілді білетін шамамен 25-30 адам болды. Команч тілі курстары бұрынғы Команч Ұлты колледжінде ашылған, бірақ қазір жабылды. Колледж бұрын тілді жазу жобасын жүргізген, себебі тіл «көбінесе ауызша» беріледі және тайпа мүшелеріне оқытуды баса назарға алды. Memrise тіл үйрену платформасында Команч Ұлты тіл департаменті оқу материалдарын жариялады. 2022 жылға қарай, команч тілінде еркін сөйлейтін тоғыздан аз адам қалды, көптеген ескі тіл білушілер қарттық, денсаулық проблемалары немесе COVID-19 пандемиясынан көз жұмды.

Өлеңнің ұзындығы мен дыбысталуы

Команчи тілінде дауысты дыбыстар ұзындығы бойынша ажыратылады. Дауысты дыбыстар ұзын немесе қысқа болуы мүмкін. Ұзын дауысты дыбыстар ешқашан әлсіремейді және жазуда (aa, ee, ii, oo, uu, ʉʉ) деп белгіленеді. Мысалы, [wakaréʔeː] 'тасбақа' сөзіндегі (ee) – ұзын дауысты дыбыс. Басымдылық: Басымдылық сөздің басында емес, басқа жерде болғанда көрсетіледі. 2016 жылғы "Ұлы жетілік" фильмінде Команчи жауынгері Қызыл Жеміс және афроамерикалық офицер Сэм Чишолм есімді екі басты кейіпкер бір-бірімен Команчи тілінде сөйлеседі. 2019 жылғы "The Son" телесериалында басты кейіпкер Илай МакКалло Команчи тайпасымен бірге тұрады, олар бір-бірімен және кейіннен оған Команчи тілінде сөйлейді. 2022 жылғы "Прей" фильмі 18 ғасырдың басында өтеді және Команчи тілінде толық дубляж жасалған тұңғыш көркем фильм болып табылады.