Кіріспе

1988 жылы Спайк Лидің түсірген фильмі – "Мектеп шаңырағы" 1988 жылғы американдық музыкалық комедиялық фильм. Фильмнің сценарийін Спайк Ли жазған және режиссерлік жұмысын орындаған. Лидің толық метражды екінші фильмі ретінде 1988 жылдың 12 ақпанында Columbia Pictures компаниясымен шығарылған бұл фильм, 1970 жылдарда Атланта университеті орталығындағы Морехаус колледжінде студент болып оқыған кездегі режиссердің өзінің тәжірибесіне негізделген. Фильм, тарихи афроамерикандық колледждің студенттері мен студенттік ұйымдарының үйге оралу аптасындағы қақтығыстарын көрсетеді. Сонымен қатар, афроамерикандық қоғамдағы тері түсіне қатысты айырмашылықтар, элитаризм, топтық жікке бөліну, саяси белсенділік, аяусыздық, жаттықтарға ұшырату, топтық ойлау, әйелдердің өзіне деген құрметі, әлеуметтік мобильділік және шаштың түріне қатысты көзқарастар сияқты мәселелерге тоқталады.

Сюжет

Жұма күні Миссия колледжінде, Грузия штатының Атланта қаласындағы тарихи афроамерикандық колледжінде өткен үйге оралу мерекесінде, саяси белсенді және әлеуметтік жағдайына сезімтал қара түсті студент Вон "Дап" Данлап Оңтүстік Африкаға қарсы бойкот талаптарымен демонстрация ұйымдастырды. Бірақ "Гамма Фи Гамма" бауырластығы мен олардың жаңа мүшелері "Гаммиттер" демонстрацияны бұзуға келді. Миссия колледжінің "Гамма Фи Гамма" бауырластығының жетекшісі және Даптың бұрынғы досы Джулиан Эвс, наразылыққа қарсы екенін айтып, Дапты ренжітеді. Содан кейін Студенттік Өкілдік Одағының президенті Вирджил Клойд олардың арасындағы төбелес пен митингіні таратып жіберді. Даптың кіші кузені Даррелл, Джулиан мен оның ағаларына ("Жартылай Пинт" деп аталатын) Гамма бауырластығының жаңа мүшесі, сол түні бауырластыққа қыз әкелуге бұйрық алады және кеңес алу үшін Дапқа келеді. Миссияның қамқоршылар кеңесінің төрағасы Седар Клауд колледж президенті Харольд Макферсонға Даптың Оңтүстік Африкаға қарсы наразылықтары мектептің бай демеушілерін қорқытатынын ескертеді. Кешке Дап өзінің достары "Да Феллас" (Грэйди, Монро, Джордан, Эдж және Букер Т.) шақырып, әкімшілік ғимаратқа қайта оралып, наразылық жалғастыруға шақырады. Олар Даптың мақсатын қолдағанмен, болашақта жақсы жұмыс тауып, білім алуды аяқтап, наразылыққа қатысудан бас тартады. Темірқасып, "Гамма Рейс" ("құмарланушылар", көбінесе ашық терілі қара әйелдер, түзу шаштары бар) және Джулианның қатыны Джейн Туссент басқаратын "Гамма" әйелдерінің қосымша ұйымы, табиғи шаштары бар қара түсті әйелдерден ("джигабус") құралған грек емес сыныптастарымен (Даптың қатыны Рейчел Медоуз соның ішінде) тері түсі және шаш саясаты бойынша қақтығысады. Даррелл және оның әріптестері ("Ду-Ду Дем", "Қос Резеңке", "Муссолини", "Мустафа", "Йода", "Слим Дэдди" және "Сэр Нос") қыз студенттерге шабыттанбағандықтан, аға бауырластардан жазаланады. Дап пен Рейчелдің арасы суық түседі, Рейчел әйелдер қауымдастығына қосылғысы келгенде, ол Дапты түрге қарай кемсітушілікпен айыптайды. Сенбі күні мерекелік шаралар басталады, "Гамма" бауырлары үйге оралу шеруінде Дап пен оның жақтастарымен төбелес болуға жақын келеді. Миссия футбол командасы үйге оралу ойынында жеңіліске ұшырағаннан кейін, Дап Макферсонның кеңсесіне шақырылып, Клауд оған наразылықтарын жалғастырса, колледжден қуылғанын ескертеді. "Да Феллас" жергілікті KFC-ге тамақ жеуге келеді, онда оларды артықшылықты колледж студенттері деп жек көретін жергілікті тұрғындар мазалайды. Кампусқа оралған Дап Джулианнан Даррелдің жаңа мүше статусы туралы сұрайды. Жексенбі күні гректердің би көрсетуінде "Да Феллас" ("Феллас Фи Феллас ағайындары" ретінде) өнер көрсетеді, бұл "Гаммалармен" төбелес тудырады. Рейчелді іздеп келген Дапты оның жатақханадағы көршілері қорлайды, бірақ олар Рейчелмен татуласады. Сол күні кешке, ауыр сынақтан өткеннен кейін, "Гаммиттер" жаңа мүшелер ретінде қабылданады. Мектептік дискотекада Даптың бөлмедесі Грейди бір студентке ұнап, оны бөлмесіне шақырады, бірақ Дап пен Рейчелдің бөлмеде болғанын көргенде ол қалудан бас тартады. "Гаммалар" тойлап жатқанда, Джулиан Джейнге ашуланады. "Жартылай Пинтті" бөліп, Джулиан оған соңғы сынақ ретінде Джейнмен ұйықтауға бұйрық береді. "Жартылай Пинт" Джулианның өтінішіне ыңғайсыз болса да, Джейн Джулиан үшін бәрін істеуге дайын екенін айтады. Кейін Джулиан Джейнге бауырластықты және өзінің жетекші лауазымын өзінен басым деп санағанын айыптап, онымен ажырасады. Даррелл қуанышпен Дапқа Джулианның бұйрығы бойынша Джейнмен ұйықтағанын айтады; туысының "Гаммаға" айналғанына ашуланып, Дап оны таниды. Күн шыққанда, Дап кампустың ортасына жүгіріп барып, үлкен қоңырау соғып, бүкіл кампусты өткен түнгі әуесқойлықтан оятып жібереді. Жас Джулиан, "Жартылай Пинтке" және Джейнге жасаған әрекеттеріне өкініп, келіп, Даппен бетпе-бет кездеседі, ол төртінші қабырғаны бұзып, көрермендерге тікелей: "Ояныңдар, өтінемін!" дейді.

Тақырыптар

School Daze қара американдық қоғамдағы түрлі-түстілікке қатысты айырмашылықтар, элиталық көзқарастар, топтық жіктелу, саяси белсенділік, аяусыздық, топтық ойлау, әйелдердің өздеріне деген құрметі, әлеуметтік мобильділік және шаштың құрылымына қатысты көзқарастар сияқты бірнеше мәселені зерттейді – бәрі де тарихи түрде қараларға арналған колледж аясында. The Spool журналынан Дафни Макмастер фильмді қараларға арналған колледжде (HBCU) түсіру арқылы режиссер Спайк Ли американдық қоғамның қалған бөлігінен шалғай, ерекше қара кеңістігіне үңіліп қарағанын айтады: "әрбір әңгіме қара адамдардың өзінің қабылдауымен және өзара арақатынастағы мәселелерімен тікелей байланысты".

Сыныптарға бөлу

Фильмдегі екі маңызды тақырып – тері түсіне байланысты таптық жіктелу және экономикалық теңсіздік мәселелері. Ашық терілілер мен қара терілілер арасындағы қақтығыс Гамма Фи Гамма ерлер клубы мен оның әйелдер бөлімшесі арасындағы бәсекелестік арқылы көрсетіледі – олардың көп бөлігі бай, ашық терілі студенттер мен Даптың саяси тұрғысынан ояу достарынан, сондай-ақ Пи Дельта Пи әйелдер клубынан құралған, олардың көп бөлігі қара терілі, төменгі топтан шыққан студенттер. Фильм бойында екі топтың кейіпкерлері бір-біріне деген жоғарылық сезімі мен наразылыққа толы қақтығыстарға түседі. Бұл тақырыпқа байланысты экономикалық теңсіздік мәселесі Даптың бейнесі арқылы зерттеледі, ол Миссия колледжінде қара нәсілді профессорлардың санын арттыру мақсатымен жүргізілетін науқанға қатысатын, қоғамдық санасы жоғары және саяси белсенді студент. Даптың белсенділігі мен әділдікке деген адалдығы, басқа студенттердің, мысалы, Гамма Фи Гамма клубының бай және жемісті президенті Джулианның бейжайлығы мен материалдық құндылықтарға ұмтылысымен қатар қойылады.

Өндіріс

1986 жылы тамыз айында өзінің тұңғыш толық метражды фильмі "Ол оны иеленуге тиіс" жарық көргеннен кейін Спайк Ли "Мектептегі айқай" фильмінің сценариін жазуға кірісті. Ли бастапқыда 3 миллион доллар бюджетке ие болды, бірақ Island Pictures компаниясының ықтимал шығынның өсуі туралы алаңдауы, мүмкін 5 миллион долларға дейін жететіні, оларды өз опциясынан бас тартуға мәжбүр етті. Кейіннен Columbia Pictures фильмді сатып алды. Фильм түсірілімі 1987 жылы 9 немесе 17 наурызда Атланта қаласында (Джорджия штаты) басталды. Пастор Джесси Джексон түсірілім алаңына бата беру үшін келді. Бастапқыда Морехаус колледжінің кампусында түсірілуі жоспарланған фильмді түсіру кезінде Атланта университетінің орталығы фильмнің тарихи түрде қара нәсілді колледждерді бейнелеуіне қарсылық білдірді. Нәтижесінде Морехаус колледжінде, сондай-ақ Кларк Атланта университетінде, Моррис Браун колледжінде және Спилман колледжінде фильм түсіруге тыйым салынды. Өндіріс Атланта университетіне көшті, қосымша түсірілімдер Бруклинде, Нью-Йорк қаласында жүргізілді. Ли актерлердің екі тобының түсірілім кезінде бөлек қонақ үйлерде тұруын қамтамасыз етті. "Жаңашылдар" ролін ойнаған актерлерге "көкжарлылар" ролін ойнағандарға қарағанда жақсырақ жағдайлар берілді. Бұл жағдай екі топ арасында шиеленіс тудырды, ол камераға түскен екі лагерь арасындағы жаулықты көрсетті. (Осындай тактика Animal House және The Outsiders фильмдерін түсіру кезінде де қолданылған.) "Мектептегі айқай" фильмінде актерлік шеберлік жақсы нәтиже берді – Даптың командасы мен Гаммалар арасындағы төбелес көрінесінде сценарийде болмаған. Бұл көрінесті түсірген күні екі тарап арасында нақты төбелес болды. Ли камераларға түсіруді жалғастыруды бұйырды. Ол сондай-ақ фильмнің қара қоғамдастықтағы тері түсі және шаштың түріне байланысты кемсітушілік мәселелерін ашық зерттегенін атап өтті. Ол бұл фильмнің "толыққанды қара бағытындағы" фильм екенін айтты. Барлық кейіпкерлер, жақсылары да, жамандықтары да – қара, және кейіпкерлердің барлық сілтемелері бір-біріне қатысты.

Мұра

Кадим Хардисон, Даррил М. Белл және Жасмин Гай «Косби Шоу» сериалының спин-оффы — тарихи түрде қара студенттер оқитын колледждегі өмір туралы «Бір түрлі әлем» телесериалының негізгі актерлері болды. (NBC ситкомы фильм шыққан кезде өзінің бірінші маусымын көрсетіп тұрды.)

Саундтрек

"Da Butt" әні Маркус Миллер мен Марк Стивенс жазған, ал E. U тобы орындаған (топ фильмде де көрінеді). Бұл ән Billboard R&B чартында 1-орынды, ал Pop чартында 35-орынды иеленді. "The School Daze" саундтрегінде Билл Ли жазған және Филис Хайман орындаған "Be One" әні де бар, ол да фильмде қатысқан.