Кіріспе
1989 жылы түсірілген Спайк Лидің "Do the Right Thing" фильмі – 1989 жылы түсірілген, Спайк Лидің өзі жазған және режиссерлік еткен американдық комедиялық драма. Басты рөлдерде Ли, Дэнни Айелло, Осси Дэвис, Руби Ди, Ричард Эдсон, Джанкарло Эспозито, Билл Нанн, Джон Туртурро және Сэмюэл Л. Джексон ойнайды, ал Мартин Лоуренс пен Рози Перез бұл фильмде алғаш рет көркем фильмде ойнады. Фильм Бруклиндегі афроамерикалық тұрғындар мен жергілікті пиццерияның итальяндық-америкалық иелері арасындағы шиеленісті зерттейді, бұл ыстық жаз күнінде трагедия мен зорлыққа ұласады. Фильм сыншылардың жоғары бағасын алып, коммерциялық сәттілікке жетті, соның ішінде "Оскар" сыйлығына "Ең үздік түпнұсқа сценарий" және "Ең үздік қосалқы актер" (Айеллоның пиццерия иесі Сал рөлін сомдағаны үшін) номинацияларын иеленді. 1999 жылы АҚШ Конгресінің кітапханасы оны "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танып, Ұлттық кино тізіліміне қосты. 2022 жылы Sight and Sound журналының халықаралық сыншылар, бағдарламалаушылар, кураторлар, архившілер мен ғалымдардың он жылдық сауалнамасында фильм барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің 24-ші орнына ие болды. Содан бері көптеген сыншылар оны барлық уақыттағы ең үздік фильмдердің қатарында атады.
the film
Do the Right Thing is a 1989 American comedy drama film produced, written and directed by Spike Lee. It stars Lee, Danny Aiello, Ossie Davis, Ruby Dee, Richard Edson, Giancarlo Esposito, Bill Nunn, John Turturro and Samuel L. Jackson and is the feature film debut of Martin Lawrence and Rosie Perez. The story explores a Brooklyn neighborhood's simmering racial tension between its African American residents and the Italian American owners of a local pizzeria, culminating in tragedy and violence on a hot summer's day. A critical and commercial success, the film received accolades, including Academy Award nominations for Best Original Screenplay and Best Supporting Actor (for Aiello's portrayal of Sal, the pizzeria owner). In 1999, it was selected for the National Film Registry by the Library of Congress, citing its preservation as "culturally, historically or aesthetically significant". In 2022, the film was ranked the 24th greatest of all time in Sight and Sound magazine's decennial poll of international critics, programmers, curators, archivists and academics. It has since been featured on many other lists of the greatest films of all time by numerous critics.
Сюжет
Жиырма бес жасар Муки Бедфорд-Стайвесантта қарындасы Жейдпен бірге тұрады, латиноамерикандық әйелі Тинадан Гектор есімді кішкентай ұлы бар, ал ол Бенсонхерстте тұратын итальян-американдық Салваторе "Сал" Франгионеге тиесілі пиццерияда курьер болып жұмыс істейді. Салдың нәсілшіл аға ұлы Пино Мукиге жаулық көрсетеді, көпшілігі афроамерикандықтар тұратын ауданнан бизнесін көшіруден бас тартқан әкесімен және Мукимен достық қарым-қатынаста болған кіші інісі Витомен келіспейді. Көптеген ерекше тұрғындар таныстырылады, олардың ішінде мейірімді мас Да Мэйор; бөлмесінен ауданды бақылайтын Анасы; қайда барса да "Public Enemy" тобының "Fight the Power" әнін дыбыстайтын Радио Рахим, және Малкольм Х пен Мартин Лютер Кингтің қолмен салған суреттерін сатуға тырысып, қала көшелерінде шарлайтын психикалық мүмкіндігі шектеулі Смайли бар. Салдың пиццериясында Мукидің досы Баггин' аут Салдан "Атақтылар қабырғасы" туралы сұрайды, ол атақты итальян-американдықтардың суреттерімен безендірілген, және пиццерия қара нәсілділер ауданында болғандықтан Салға қара нәсілді атақтылардың суреттерін ілуді талап етеді. Сал бас тартып, оны сыртқа шығарғанда, Баггин' аут пиццерияға бойкот жариялауға тырысады. Күндізгі уақытта жергілікті жастар өрт сөндіру гидрантын ашып, ыстықтан қорғану үшін көршілерді сумен шашырады, бірақ ақ полицейлер Марк Понте мен Гэри Лонг араласады. Тинаға қоңырау шалып, Муки Пиноға афроамерикандықтарға деген жеккөрушілігін айтады. Әртүрлі кейіпкерлер "төртінші қабырғаны" бұзып, нәсілдік қорлаулар айтады: Муки итальяндықтарға қарсы, Пино афроамерикандықтарға қарсы, Стиви есімді пуэрторикалық корейлерге қарсы, Лонг пуэрторикалықтарға қарсы, ал корейлік дүкен иесі Сонни еврейлерге қарсы. Пино Салға афроамерикандықтарға деген жеккөрушілігін білдіреді, ол ауданда қалуға талап қояды. Сол түні Баггин' аут, Рахим және Смайли Салдың пиццериясына кіріп, "Атақтылар қабырғасына" қара нәсілді жұлдыздарды қосуды талап етеді. Сал Рахимнен дыбыс күшін өшіруді сұрайды, бірақ ол бас тартады. Баггин' аут Салды және оның ұлдарын жамандап, пиццерияны жабумен қорқытады, бұл Салды ашуландырады, ол Рахимнің бумбоксын бейсбол таяғымен қиратады. Рахим Салға шабуыл жасайды. Оның ұлдары мен басқалары оны Салдан алып тастауға тырысады, содан кейін төбелес көшеге шығып, көпшіліктің назарына ілігеді. Рахим Салды құшақтап жатқанда, полиция, оның ішінде офицерлер Лонг пен Понте жетеді, төбелесті тоқтатып, Рахим мен Баггин' аутты ұстайды. Полиция Рахимді ұстауға тырысқанда, Лонг оны таяғымен мойнынан қысып алады. Понте мен көрермендер оны тоқтатуға шақырады, бірақ Лонг Рахимды қысып, өлтіреді. Олар беделін сақтап қалу үшін оның денесін полиция машинасына салып, кетіп қалады. Көрермендер Сал мен оның ұлдарын кінәлайды, бірақ Да Мэйор көпшілікті Салдың кінәсіздігіне сендіруге тырысады. Ашу мен қайғыға толы Муки қоқыс жәшігін алып, пиццерияның терезесіне лақтырады, бұл көпшілікті оны қиратуға итермелейді. Смайли ғимаратты өртеп жібереді, ал Да Мэйор Сал мен оның ұлдарын наразылық білдіріп тұрған топтан алып шығады, содан кейін олар Соннидің дүкеніне бет бұрып, оны да қиратуға дайындық жасайды. Үрейленген Сонни топты тоқтатуға сәттілік табады. Полиция өрт сөндірушілермен және тәртіпсіздікке қарсы патрульдермен бірге өртті сөндіруге және жиналған халықты таратуға оралады. Полиция ескерту жасағаннан кейін, өрт сөндірушілер шлангтарды көтерілісшілерге бұрып, одан әрі төбелес пен тұтқындауларға әкеледі. Смайли қайтадан өрт сөндірілген ғимаратқа кіріп, өзінің суреттерінің бірін Салдың "Атақтылар қабырғасының" қалдықтарына іледі. Келесі күні Тинамен дауласып болғаннан кейін, Муки Салға қайта оралып, апталық жалақысын талап етеді. Даудан кейін екеуі абайлап татуласып, Сал Мукиге ақша төлейді. Жергілікті диджей Мистер Сеньор Лав Дэдди Рахимге арнап ән орындайды. Кредиттерден бұрын зорлық-зомбылыққа қатысты екі түрлі көзқарасты білдіретін екі цитата келтіріледі, бірі Мартин Лютер Кингтің, екіншісі Малкольм Х-тің, содан кейін екі көшбасшы қол алысқан суреті көрсетіледі, бұл фильмде Смайли көрсеткен сурет. Кредиттер кезінде Ли фильмді алты қара нәсілді адамның отбасыларына арнайды, бес - Элеонор Бамперс, Артур Миллер, Эдмунд Перри, Ивонн Смолвуд және Майкл Стюарт - полиция қызметкерлері өлтірді, ал бір - Майкл Гриффит - ақ нәсілді наразылық білдірушілер өлтірді.
At Sal's, Mookie's friend Buggin' Out questions Sal about his "Wall of Fame", decorated with photos of famous Italian Americans, and demands that Sal put up pictures of Black celebrities since the pizzeria is in a Black neighborhood. When Sal declines and ejects him, Buggin' Out attempts to start boycotting the pizzeria. During the day, local teenagers open a fire hydrant and douse the other neighbors to beat the heat wave before white police officers Mark Ponte and Gary Long intervene. After calling Tina on a payphone, Mookie confronts Pino about his contempt towards African Americans. Various characters break the fourth wall to express racial insults: Mookie against Italians; Pino against African Americans; a Puerto Rican named Stevie against Koreans; Long against Puerto Ricans; and Korean store owner Sonny against Jews. Pino expresses his hatred for African Americans to Sal, who insists on staying in the neighborhood. That night, Buggin' Out, Raheem and Smiley march into Sal's and demand that the Wall of Fame include black celebrities. Sal demands that Raheem turn his boombox off, but he refuses. Buggin' Out badmouths Sal and his sons and threatens to shutter the pizzeria, upsetting Sal, who destroys Raheem's boombox with a bat. Raheem then attacks Sal. His sons and the others struggle to get him off of Sal, then the fight spills out into the street and attracts a crowd. While Raheem is strangling Sal, the police arrive, including Officers Long and Ponte, who break up the fight and apprehend Raheem and Buggin' Out. As the officers attempt to restrain Raheem, Long begins choking him with his nightstick. Though Ponte and onlookers plead for him to stop, Long tightens his choke hold on Raheem, killing him. Attempting to save face, the duo place his body in the back of a police car and drive off. The onlookers blame Sal and his sons, but Da Mayor unsuccessfully tries to convince the crowd of Sal's innocence. In a fit of anger and grief, Mookie grabs a trash can and throws it through the window of the pizzeria, sparking the crowd to destroy it. Smiley sets the building ablaze, and Da Mayor pulls Sal and his sons away from the mob, which then turns towards Sonny's store, preparing to destroy it too. A panicked Sonny eventually dissuades the group. The police return with the fire department and riot patrols to extinguish the fire and disperse the crowd. After the police issue a warning, the fire fighters turn their hoses on the rioters, leading to more fighting and arrests. Smiley wanders back into the smoldering building and hangs one of his pictures on the remnants of Sal's Wall of Fame. The next day, after arguing with Tina, Mookie returns to Sal and demands his weekly pay. After an argument, the two cautiously reconcile and Sal pays Mookie. Local DJ Mister Señor Love Daddy dedicates a song to Raheem. Before the credits, two quotations expressing different views about violence, one by Martin Luther King and one by Malcolm X, appear, followed by a photograph of both leaders shaking hands, the same one shown by Smiley throughout the film. During the credits, Lee then dedicates the film to the families of six black people, five—Eleanor Bumpurs, Arthur Miller Jr., Edmund Perry, Yvonne Smallwood, and Michael Stewart—killed by police officers and one—Michael Griffith—killed by a white mob.
Даму
Жазушы, режиссер және актер Спайк Ли «Дұрыс нәрсені жаса» идеясын 1986 жылы Куинстегі Говард Бичте болған оқиғаны актер Роберт Де Ниромен талқылағаннан кейін ойлап тапты. Бұл оқиға итальяндық американдықтар көп тұратын ауданда афроамерикандықтарға жасалған шабуылға байланысты болды, нәтижесінде бір адамды көлік қағып өлтірді. Лиге Альфред Хичкок Презентс-тің «Өлімге сауда жасау» атты эпизоды да әсер етті, онда басты кейіпкерлер ыстық ауа райы зорлық-зомбылыққа бейімділікті күшейтеді деген теорияны және полицияның Элеонора Бамперсті өлтіруін талқылайды. Ол сценарийді екі аптада жазды. Радио Рахимнің «сүйіспеншілік/жек көру» сөйлеуі «Түндегі аңшы» триллеріндегі ұқсас монологқа құрмет ретінде жазылған. «Дұрыс нәрсені жаса» фильмінің бастапқы сценарийі Ли фильмде қолданған нұсқадан гөрі Муки мен Салдың келісіммен аяқталуын көздейді. Бұл нұсқада Салдың Мукиге айтқан сөздері фильмдегі Да Майордың бұрынғы сөздеріне ұқсас, олардың арасындағы ортақ тұстарды және Салдың Мукидің оның мейрамханасын қиратуға тырысқан себебін түсіну мүмкіндігін көрсетеді. Ли аяғын неге өзгерткенін нақты түсіндірмеген, бірақ фильмге қоса берілген кітапшадағы оның замандас жазбалары Лиза Джонстың Салдың бастапқыда жазылған реакциясын «тыныш» деп бағалағанын көрсетеді.
Кастинг
Бастапқыда Де Нироны "Сал" рөліне қарастырған Ли, ақырында Де Нироның ұсынысымен Дэнни Айеллоны таңдады. Төрт актер – стендап комедияшылар: Мартин Лоуренс, Стив Парк, Стив Уайт және Робин Харрис. Сэмюэл Л. Джексон Мистер Сеньор Лав Дэдди рөліне шақырылды. Кейін Джексон түсірілім алаңында көп уақытын ұйықтағанда өткізгенін айтты, себебі оның сыртқы сахналары болмаған. Сискел бұл фильмен байланысты: «әр қадамда нәсілдік қуаныш, жек көрушілік және ұғымсыздық көрсететін рухани деректі фильм», ал Эберт оны «біздің замандағы басқа фильмдерге қарағанда Америкадағы нәсілдік қатынастардың қазіргі жағдайын жақсы бейнелейді» деп мақтады. Эберт кейіннен бұл фильмін «Ұлы фильмдер» тізіміне қосты. 2019 жылы британдық «Little White Lies» журналының Кэмбол Кэмпбеллі жасаған ретроспективті шолуда фильмнің мәңгілік маңыздылығына назар салынды және оны «мұнда да, қазір де бардай сезім беретін махаббат, ашу, қамқорлық және наразылықтың батыл бейнесі» деп атады. «New York Times» газетінің киносыншысы Уэсли Моррис «Do the Right Thing» фильмін өзінің сүйікті фильмі деп атады. Бірақ кейбір сыншылар фильмге онша жағымды баға бермеді. «Chicago Tribune» газетінің жазушысы Дейв Кехр фильмге төрт жұлдыздың екісін берді. Фильмді «жақсы» деп атағанмен, ол ақтардың өзін кінәлі санауына және «қорлықты бостандық символы ретінде көрсетуіне» наразылық білдірді. «People» журналына жазған Ралф Новак фильмді ұғымсыз, мағынасыз хабарламасы бар және жағымды кейіпкерлері жоқ деп сынады: «Егер Ли расизм қатты ауыртады, ренжітеді және шатастырады десе, ешкім дауласпайды. Бірақ бұл фильм мәселені түсіндірмей, тек айтады». «Rotten Tomatoes» сайтында фильмге 105 шолу бойынша 91% баға берілді, орташа бағасы 9.20/10. Сайттың сыншыларының пікірінше, «ақылды, жанды және жедел, бірақ дидактикалық емес, «Do the Right Thing» – Спайк Лидің ең толыққанды жұмыстарының бірі және 1980-ші жылдардың ең маңызды фильмдерінің бірі». «Metacritic» сайтында фильм 26 сыншының бағасы бойынша 100-ден 93 ұпай жинады, бұл «барлық тараптан мақтауға ие» екенін көрсетеді және оны сайттағы барлық уақыттағы ең жоғары фильмдердің 68-ші орнына қойды. «They Shoot Pictures, Don't They?» онлайн киноресурсының мәліметінше, «Do the Right Thing» 1989 жылдың ең жоғары бағаланған фильмі.
Даулар
Шығарғаннан кейін көптеген сыншылар оның мазмұнына наразылық білдірді. Кейбір журналистер фильм қара нәсілді көрермендерді көтеріліске итермелеуі мүмкін деп ойлады. Ли ақ нәсілді рецензенттерді қара нәсілді көрермендердің ойдан шығарылған фильмді көру кезінде өздерін ұстай алмайтынын айтқандары үшін сынға алды. 2014 жылғы сұхбатында Ли: "Бұл әлі де мені қатты мазалайды", - деп, бұл пікірлерді "атасы бар, қорқынышты және, менің ойымша, нәсілшіл" деп атады. Ол: "Мен адамдардың кинотеатрлардан шығып, Арнольд Шварценеггердің фильмдерін көрген соң адамдарды өлтіретінін айтқандарын есімде жоқ" деді. Фильмнің соңында "Моки дұрыс істеді ме" деген сұрақ туындайды, ол қоқыс контейнерін терезеден лақтырып, Салдың пиццериясын жойған тәртіпсіздікке итермелейді. Кейбір сыншылар Мукидің әрекеті Салдың ашуын оның меншігіне аударып, оның өмірін құтқарып қалған деп түсіндірді, ал басқалары бұл "жауапсыздықпен зорлық-зомбылыққа шақыру" деп айтады. Фильмнің соңында қара нәсілді екі жетекшінің сөздері жауап бермейді: біреуі зорлық-зомбылықтан бас тартуды, екіншісі қысымға қарсы қарулы өзін-өзі қорғауды жақтап отыр. Лидің пікірінше, басты мәселе - Муки Радио Рахимнің қазасына ашуланған. Ол көтеріліске күмән келтірген көрермендер мүлікке келтірілген залал мен қара нәсілді адамның өлімі арасындағы айырмашылықты көре алмай отырғанын айтады. Рози Перес, ол өзінің актерлік дебютін фильмде Тина рөлінде жасаған, кейін ол фильмдегі жалаңаш сахнаны орындаудан өте ыңғайсыз екенін айтты: text=Менің алғашқы тәжірибем [жалаңаш сахналарды орындаумен] – «Дұрыс істе» фильмі болды. Бұл маған қиындық тудырды, себебі отбасымның не ойласа екен деп қорқатынмын, – міне, мені шынымен мазалаған нәрсе. Киімдерімді шешу туралы сөз емес. Бірақ мен бұл туралы жақсы сезімде емеспін, себебі атмосфера дұрыс емес еді. Спайк Ли менің сосақтарыма мұз қойғанда, менің басымды көрмейсіз, себебі мен жылап тұрмын. Мен: "Мен бұны істегім жоқ", – дедім. Кейін Перес Лиден кешірім сұрағанын және екеуі достар болып қалғанын айтты. 2006 жылдың маусым айында Entertainment Weekly журналы «Дұрыс істе» фильмін «Барлық уақыттағы 25 ең даулы фильм» тізімінде 22-орынға қойды. 2021 жылғы Канн кинофестивалінің марапаттау салтанатында марқұм киносыншы Роджер Эберттің әйелі Чаз Эберт күйеуінің 1989 жылы Канн кинофестивалінің қазылар алқасынан ешқандай марапат алмағандығына қорқып, тіпті фестивальді бойкоттаймын деп қорқытқандығын айтты. Ли сол кездегі АҚШ баспасөзінің фильм "Американың барлық жерінде нәсілдік тәртіпсіздіктерді бастайды" деп ойлағанын айтты. Ол қатысқан баспасөздің қатты алғысына ие болып, фильмнің оқиғасының үш онжылдықтан астам уақыт бойы өзектілігін атап өтті: "Сіз 30 жылдан кейін қара нәсілді адамдарды жануарлар сияқты аң аулауды тоқтатады деп ойлайсыз және үміттенесіз".
text=My first experience [with doing nude scenes] was Do the Right Thing. And I had a big problem with it, mainly because I was afraid of what my family would think—that's what was really bothering me. It wasn't really about taking off my clothes. But I also didn't feel good about it because the atmosphere wasn't correct. And when Spike Lee puts ice cubes on my nipples, the reason you don't see my head is because I'm crying. I was like, I don't want to do this. Subsequently, Perez stated that Lee had offered an apology, and the two remained friends. In June 2006, Entertainment Weekly placed Do the Right Thing at No. 22 on its list of The 25 Most Controversial Movies Ever. In the 2021 Cannes Film Festival award ceremony, Chaz Ebert, the wife of the late film critic Roger Ebert, noted that her husband had been appalled that the film had not received any awards from the Cannes jury in 1989, and had even threatened to boycott the festival as a result. Lee noted that the U. S. press at the time thought the film "would start race riots all across America". Drawing a loud applause from attending press, he pointed to the continued relevance of the film's story, more than three decades on, saying: "You would think and hope that 30 something motherfucking years later that Black people would have stopped being hunted down like animals.
Үй медиасы
Do the Right Thing фильмі кинотеатрларда көрсетілгеннен кейін VHS форматында шықты, ал DVD-де The Criterion Collection 2001 жылдың 20 ақпанында жарық көрді. Фильмнің 20 жылдығына орай 2009 жылдың 30 маусымында Blu-ray форматында да шығарылды. Фильмнің 4K сапасында жаңадан қалпына келтірілген арнайы Blu-ray нұсқасы The Criterion Collection тарапынан 2019 жылдың 23 шілдесінде, фильмнің 30 жылдығына арнап жарық көрді.
Саундтрек
Фильмнің музыкалық қорамы (жаз музыканты Билл Ли, Спайк Лидің әкесі) 1989 жылдың шілде айының басында жарық көрді, ал саундтрек 1989 жылдың маусым айының соңында Columbia Records және Motown Records лейблдары арқылы шығарылды. Саундтрек табысты болды, Top R&B/Hip Hop Albums тізімінде он бірінші орынға ие болды және Billboard 200 тізімінде алпыс сегізінші орынға жетті. Hot R&B/Hip Hop Singles & Tracks тізімінде Перридің "Feel So Good" әні елу бірінші орынға, Public Enemy-дің "Fight the Power" әні жиырмасыншы орынға, ал Guy-дың "My Fantasy" әні бірінші орынға дейін көтерілді. "My Fantasy" Hot Dance Music/Maxi Singles Sales тізімінде алтыншы орынға, ал Billboard Hot 100 тізімінде алпыс екінші орынға жетті. "Fight the Power" әні де Hot Dance Music тізімінде жоғары орын алды, үшінші орынға жетті және Hot Rap Singles тізімінде бірінші орынға шықты.
Дұрыс нәрсені істеу
Бруклиндегі Бедфорд-Стювесант ауданындағы Куинси көшесі мен Лексингтон даңғылы арасындағы Стьювесант даңғылының бөлігі, фильмнің түрілген жері, 2015 жылы "Do The Right Thing Way" деп атауын өзгертті. Атауды өзгертуге Бед-Стуй қалалық кеңесінің өкілі Роберт Корнегидің бастамасы болды және бұл Нью-Йорк қаласы тарихындағы маңызды тұлғаларды құрметтеуге арналған заң жобасының бір бөлігі ретінде қабылданды. Атауды өзгерту 2014 жылы күтілген, бірақ қалалық заң шығару органында кешіктірілді. Бұл көше – көркем шығарманың атымен аталатын Нью-Йорк қаласындағы жалғыз көше, және әлемдегі осындай көшелердің бірі. Ли бұл өзгеріске қуанғандығын білдірді және өз сайтында осы көшеге арналған имитациялық жол белгілерін сатуды бастады.
Қарым-қатынас фильмдері
Гари Лонг пен Марк Понте офицерлері "Джунгли қызуы" (1991) фильмінде қайта оралады. Лидің 2006 жылғы "Ішкі адам" фильмінде полиция барымтадағыларға Сальдың пиццасын ұсынады. Муки 2012 жылы "Red Hook Summer" фильмінде тағы да көрінеді, онда ол пицца жеткізіп жүргені көрсетіледі. Лидің сөзіне сүйенсек, Сал өртенген пиццериясынан алған сақтандыру ақшасын пайдаланып, Ред-Хуктағы мейрамханасын қайта ашады. Ол содан кейін Мукиді қайта жұмысқа алып, өзінің атақ-даңқ қабырғасына қара нәсілді мәшһүрлерді қосуға келіседі. Netflix сериалының екінші маусымында, сол аттас фильм негізінде түсірілген "She's Gotta Have It" сериалында Рози Перес Тина рөлін тағы да ойнайды және ол Марс Блэкмонның (Энтони Рамос) анасы ғана емес, сонымен қатар Муки Блэкмонның биологиялық әкесі екені белгілі болады.