Кіріспе

Венесуэладағы төңкеріс әрекеті

1992 жылғы ақпандағы Венесуэла төңкерісі – 1992 жылғы 4 ақпанда Уго Чавес басшылығымен Венесуэла үкіметін бақылауға алуға жасалған әрекет. Төңкеріс президент Карлос Андрес Переске қарсы бағытталған және елдің қарыз деңгейін төмендету мақсатында жүзеге асырылған экономикалық либерализация реформаларының кезеңінде болды, бұл үлкен наразылықтар мен әлеуметтік толқуларға әкелді. Карлос Андрес үкіметін құлатуға әрекеттеріне қарамастан, ақпан төңкерісі Чавестің еліміздің назарына түсірді. Төңкеріс кезіндегі қақтығыстарда кем дегенде 143 адам, ал мүмкін бірнеше жүз адам қаза тапты. Венесуэла жаңғыруды бастан өткерді және тарихындағы ең жоғары жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткішіне ие болды, сонымен қатар 1 АҚШ долларына 4 боливарлық айырбас бағамы сақталды. Үкіметтің бағдарламаларға шамадан тыс шығындануы үлкен қарызға, кедейлікке, инфляцияға және жұмыссыздыққа әкелді, ал табыс азайды.

Шығу тегі

Төңкеріске қатысқандардың көпшілігі 1970-ші жылдары Венесуэла революциялық партиясының (PRV) мүшелері болған. PRV-ді бұрынғы коммунист және партизан Дуглас Браво құрды, ол қарулы көтерілісте сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, Венесуэланың қарулы күштеріне еніп, билікке қол жеткізуге тырысты. Осылайша, төңкеріске дайындық 1988 жылы Перес қайта сайланғанға дейін он жылдан астам уақыт бұрын басталды. Төңкеріс ұйымдастырушылары Венесуэладағы екі саяси партияның, Демократиялық әрекет және COPEI арасындағы билік етуші екі партиялық жүйені қабылдамады, оларды жемқор және клиенттік құрылым деп қарады. Боливариандық революциялық қозғалысы 200 (MBR 200) 1982 жылы подполковник Уго Чавес Фриас құрды, кейін оған Франсиско Ариас Карденас қосылды. Олар өздерінің тобының символы ретінде Венесуэланың тәуелсіздік батыры Симон Боливарды пайдаланды. Олардың басты наразылығы Карлос Андрес Перестің жемқорлығы, сондай-ақ Венесуэланың экономикалық қиындықтары мен әлеуметтік ахуалдың нашарлауы болды. Осы екі адамның пікірінше, әлеуметтік өзгерістерді жүзеге асыру үшін бүкіл саяси жүйе өзгертілуі керек. 1989 жылдың ақпан айында, Караказодан аз уақыт бұрын, Куба президенті Фидель Кастро Венесуэлада тәртіпсіздіктер тудыру үшін жасырын агенттерді орналастырды деген күдік туды. Кубаның соңғы кездері ерекше кезеңге еніп, Кеңес Одағының Перестройкасы салдарынан экономикалық қиындықтарға тап болғанымен, Кастро Венесуэлада одақтас іздеуге тырысты, соның арқасында Куба мұнай табысынан да пайда көре алатын еді. 1989 жылғы революция Кеңес мемлекеттерінде болған кезде Кастро 1989 жылдың соңында Караказоға қатысқан жасырын агенттерді жанама түрде пайдаланатын төңкеріс ұйымдастыра бастады. Венесуэлалық майор Орландо Мадриз Бенитестің айтуынша, Кастро төңкерістің бас ұйымдастырушысы болған, ол АҚШ-тың жазалау шараларынан аулақ болу үшін Чавесті азаматтық-әскери іс-қимылдың бет-бейнесі ретінде пайдалануды жоспарлаған. Кубаның төңкеріске қатысуы және оны жеңілдетуі туралы көптеген дереккөздерде айтылған. ЦРУ сарапшысы Брайан Латэлл Кубаның бас барлау қызметі Dirección General de Inteligencia (DGI) Чавесті Кубаның Венесуэла мен оның мұнай қорына стратегиялық үстемдік етуі үшін пайдаланған болуы мүмкін деп болжады. Латэллдің пікірінше, DGI Чавесті агент ретінде жалдаған немесе оның төңкеріс жоспарларына маңызды көмек көрсеткен болуы мүмкін. Латэлл Кубаның бұған дейін 1960 жылдары партизандарға көмек көрсету арқылы Венесуэланың тұрақсыздығын бұзғанын айтады. Генерал Карлос Хулио Пеналозаның "Эль Дельфин де Фидель" атты кітабында Фидель Кастро да, Венесуэланың президенті Рафаэль Кальдера да Чавестің төңкеріс жоспары туралы білгені жазылған. Кастро президент Переске төңкеріс қаупі жоқ екеніне сендіру үшін агенттерін ұсынды. Бастапқыда 1991 жылдың желтоқсанына жоспарланған, Чавес MBR 200 төңкерісін 4 ақпанның 1992 жылғы таңғы сағаттарына дейін кейінге шегерді. Чавес сол кезде Венесуэланың әскери күштерінің шамамен 10% -ының адалдығына ие болды. Сол күні Чавестің басшылығындағы бес әскери бөлім қаладағы маңызды әскери және байланыс нысандарын, оның ішінде президенттік резиденцияны (Мирафлорес сарайы), қорғаныс министрлігін, Ла Карлота әскери әуежайын және Әскери мұражайды басып алуға кірісті. Чавестің басты мақсаты Пересті ұстап алу, оны қамауға алып, Майкетия әуежайынан Мирафлореске қайтып келгенге дейін өлтіруді жоспарлаған. Президент сарайдан қашып шығып, генерал Очоаға: "Келісімдер жоқ. Оларға оқ беріңіз. Мен тез арада қайта оралуды қалаймын" деді. Дегенмен, Венесуэланың басқа аймақтарындағы көтерілісшілер тез алға басып, Валенсия, Маракайбо және Маракай сияқты ірі қалаларды өздігінен келген азаматтық көмекпен басып алды. Алайда, Чавестің әскерлері Каракасты басып ала алмады, өйткені ол Әскери мұражайдың ішінде қалды. Чавес көп ұзамай өзін үкіметке тапсырды. Содан кейін оған ұлттық теледидарда Венесуэладағы барлық бүлікші жасақтарды жаулықты тоқтатуға шақыруға рұқсат берілді. Ол мұны жасаған кезде, Чавес ұлттық теледидарда өзінің тек "por ahora" ("қазірге") сәтсіздікке ұшырағанын айтты:

"Сораттарым: Өкінішке орай, қазіргі уақытта біз қойған мақсаттар астанада орындалмады. Яғни, біздің арамыздағылар, Каракастағылар билікті қолға алмадық. Сіздер қай жерде болсаңыздар, жақсы жұмыс істедіңіздер, бірақ қазір қайта ойлануға уақыт келді; жаңа мүмкіндіктер қайтадан пайда болады, ел жақсы болашаққа қарай нақты қадам жасай алады."

Чавестің әскери сәтсіздіктеріне қарамастан, ол өзінің әрекеттеріне байланысты дереу ұлттық назар аударды, көптеген кедей венесуэлалықтар оны үкіметтік жемқорлыққа және клептократияға қарсы тұрған тұлға деп қарады. Кейін Чавес Сан-Карлос әскери күзетіне қамалды.

1992 жылғы қарашадағы төңкеріс әрекеті

1992 жылдың 27 қарашасында екінші төңкеріс талпынысы жасалды. Оны әуе күші мен теңіз күші офицерлері бастады, соның ішінде ұшқыштар тобы да бар. Бұл топ түрмеде отырған Чавеспен байланыста болды және ақпан төңкерісінің қателіктерінен сабақ алды, оның ішінде түн ортасының орнына таңғы сағат 4:30-да әрекет ету және байланыс құралдарын алу арқылы өздерін байланыссыз қалдырмауды қамтамасыз етуді ұйренді.

Үкіметтің жауабы

Төңкеріс әрекеттеріне қарсы тұру барысында үкімет агенттері 40 адамды өлтірді, олардың арасында бейбіт азаматтар мен қарсылық көрсетіп, қаруын тастаған көтерілісшілер болды. Олар соттан тыс жазалау арқылы немесе пропорционалсыз күш қолдану нәтижесінде қаза тапты. Тұтқындалғандардың саны жүздегенге жетті, бұл оқиғалардан кейін де біршама уақытқа созылды, және студенттік лидерлер мен төңкеріс әрекеттеріне қатысы жоқ қоғамдық қайраткерлер де олардың арасында болды. Бұған қоса, ақпан айында екі айға, ал қараша айында үш аптаға сөз бостандығы тоқтатылып, бұқаралық ақпарат құралдарына цензура салынды. Наурыз/сәуір айларында президент Перестің отставкаға кетуін және конституциялық кепілдіктерді қалпына келтіруді талап ететін наразылық акциялары мемлекеттік зорлық-зомбылықпен тоқтатылды, оның ішінде полиция халыққа ескертусіз атып, нәтижесінде он үш адам қаза тапты.

Салдары

Либерализациялық реформалар мен төңкеріс әрекеттері салдарынан Перестің беделі төмендеп, елдегі екі партиялық жүйе әлсіреді. Бұрынғы президент Рафаэль Кальдера, төңкерістен кейін билікті алуы тиіс болған, осы алапаттық пен сәтсіз төңкерістерді өз пайдасына қолданды. Саяси маневрлердің арқасында Кальдера 1993 жылғы президенттік сайлауда "Ұлттық бірлестік" деп аталған түрлі және дәстүрлі емес шағын тәуелсіз саяси партиялардың коалициясымен жеңіске жетті. Ол сайлауалды бағдарламасында төңкеріс жасаушыларды кешіруге уәде берді және осы уәдені орындады, соның нәтижесінде Уго Чавес 1998 жылғы президенттік сайлауға қатысып, жеңіске жетті. Кейіннен Венесуэла саясатында бірнеше төңкеріс жетекшілері маңызды рөл атқарды, ең көрнекті мысалы – 2000 жылғы президенттік сайлау, онда 4 ақпан төңкерісі кезінде Маракайбодағы әскери коменданты болған, Зулия облысының губернаторы және "Радикалдық себеп" партиясының жетекшісі Франсиско Ариас Карденас оппозициялық кандидат ретінде президент Чавеске қарсы тұрды, ол қайта сайлануға тырысты. Карденас пен Чавес сайлаушылардың дауысының 97 пайызын иеленді.

Медиа

1992 жылдың желтоқсан айында «Лос-Анджелес Таймс» газеті Венесуэладағы төңкеріс әрекеттерінің ықтимал себептерін қарастырып, Латын Америкасындағы экономикалық төмендеу мен үкіметтегі сыбайлас жемқорлыққа назар аударды. «Лос-Анджелес Таймс» газетінде бұл төңкеріс әрекеттерінің себебі үкіметті басып алып, есірткі саудасынан пайда табуға тырысқан жемқор венесуэлалық шенеуніктердің күш салуы болуы мүмкін екені айтылды.