Кіріспе
Венеция шынысы – Венецияда, әдетте қаланың жанындағы Мурано аралында жасалған шыны бұйымдар. Дәстүрлі түрде ол содалы-известі "металл" қоспасынан жасалады және әдетте әртүрлі "ыстық" шыны пішірлеу техникаларымен, сондай-ақ алтын жалату, эмаль немесе гравюрамен әсем безендіріледі. Шыны өндірісі 13 ғасырдан бері Венециядағы Мурано аралында шоғырланған. Бүгінде Мурано өнер шынысымен танымал, бірақ оның көркемдік атағынан бөлек, шыны жасаудағы ұзақ тарихы бар инновацияларға ие және ол Жоғары Орта ғасырдан Итальян Ренессансына дейінгі Еуропаның сәнді шынының маңызды орталығы болды. 15 ғасырда Мурано шынышылары кристаллоны жасады – ол дерлік мөлдір және әлемдегі ең жақсы шыны саналды. Муранолық шынышылар сондай-ақ ақ түсті шыныны (латтимо деп аталатын сүттей шыны) жасады, ол фарфорға ұқсас болды. Кейіннен олар Еуропаның ең шебер айна жасаушылары болды. Ерте Орта ғасырларда Венеция бастапқыда Шығыс Рим империясының билігінде болды, бірақ кейін тәуелсіз қала-мемлекетке айналды. Ол Жоғары Орта ғасырларда сауда және теңіз порты ретінде гүлденді. Таяу Шығыспен байланысы шынышыларға қосымша дағдыларды меңгеруге көмектесті, себебі Сирия және Египет сияқты аймақтарда шыны жасау өте дамыған еді. Венецияда шыны зауыттары сегізінші ғасырдан бері болғанымен, 1291 жылдан бастап заң бойынша Муранода шоғырландырылды: шыны зауыттары жиі өртеніп, бұл қала үшін ірі өрт катастрофасының қаупін азайтты. Венеция шынышылары шыны жасаудың құпия рецепттерін және әдістерін жасады, ал Венеция шынышыларының Мурано аралында шоғырлануы осы құпияларды тиімді бақылауға мүмкіндік берді. Мурано Еуропаның сәнді шыны жасау орталығы болды, оның танымалдылығы 15 және 16 ғасырларда шарықтау шығына жетті. Жерорта теңізіндегі саудада Венецияның үстемдігі өнерді жақсы білетін бай саудагерлер класын қалыптастырды. Бұл өнер шынына деген сұранысты арттыруға және жаңа инновацияларды енгізуге көмектесті. Еуропада шыны жасау шеберлігінің таралуы Венецияның және оның Мурано шынышыларының маңыздылығын азайтты. 1797 жылы Наполеон Бонапарт Венеция мемлекетін басып алып, таратып жібергеннен кейін Мураноның шыны жасау өнеркәсібіне одан да көп қиындықтар туды. Муранода шыны жасау 1920 жылдары қайта жанданды. Бүгінде Мурано мен Венеция туристерді қызықтыратын орындарға айналды, ал Муранода көптеген шыны зауыттары мен бірнеше жеке суретшілердің шеберханалары бар. Оның Палаццо Джустиниандағы Шыны музейі (Museo del Vetro) шыны жасау тарихына арналған көрмелерді, сондай-ақ Мысыр дәуірінен бастап қазіргі күнге дейінгі шыны үлгілерін қамтиды.
Venetian glass is glassware made in Venice, typically on the island of Murano near the city. Traditionally it is made with a soda–lime "metal" and is typically elaborately decorated, with various "hot" glass forming techniques, as well as gilding, enamel, or engraving. Production has been concentrated on the Venetian island of Murano since the 13th century. Today Murano is known for its art glass, but it has a long history of innovations in glassmaking in addition to its artistic fame—and was Europe's major center for luxury glass from the High Middle Ages to the Italian Renaissance. During the 15th century, Murano glassmakers created cristallo—which was almost transparent and considered the finest glass in the world. Murano glassmakers also developed a white colored glass (milk glass called lattimo) that looked like porcelain. They later became Europe's finest makers of mirrors. During the Early Middle Ages, Venice was originally controlled by the Eastern Roman Empire before eventually becoming an independent city state. It flourished as a trading center and seaport in the High Middle Ages. Its connections with the Middle East helped its glassmakers gain additional skills, as glassmaking was more advanced in areas such as Syria and Egypt. Although Venetian glassmaking in factories existed as far back as the eighth century, it became concentrated in Murano by law beginning in 1291: since glass factories often caught fire, this removed much of the possibility of a major fire disaster for the city. Venetian glassmakers developed secret recipes and methods for making glass, and the concentration of Venice's glassmaking on the island of Murano enabled better control of those secrets. Murano became Europe's luxury glassmaking center, peaking in popularity in the 15th and 16th centuries. Venice's dominance in trade along the Mediterranean created a wealthy merchant class that was a strong connoisseur of the arts. This helped establish demand for art glass and more innovations. The spread of glassmaking talent in Europe eventually diminished the importance of Venice and its Murano glassmakers. The occupation and dissolution of the Venetian state by Napoleon Bonaparte in 1797 caused more hardship for Murano's glassmaking industry. Murano glassmaking began a revival in the 1920s. Today, Murano and Venice are tourist attractions, and Murano is home to numerous glass factories and a few individual artists' studios. Its Museo del Vetro (Glass Museum) in the Palazzo Giustinian contains displays on the history of glassmaking as well as glass samples ranging from Egyptian times through the present day.
Ежелгі дәуірдің соңы және орта ғасырлар
Венеция қала-мемлекеті бесінші ғасырда Рим империясының құлдырауы кезінде, адамдар варварлардың шабуылдарынан қашып, Венеция лагунасындағы аралдардың қауіпсіздігіне тығылғанда өркендеді. Лагунада шағын қауымдастар пайда болды, олардың арасында Венеция ең ірісіне айналды. Венеция қаласы өте табысты сауда портына айналды және 11-шы ғасырдың басында Еуропа, Солтүстік Африка және Таяу Шығыс арасындағы сауданы бақылады. Оның күшті теңіз флоты да болды. Көптеген еуропалық крестшілер қасиетті жерлерге бара жатып және қайтып келе жатып Венециядан өтті. Венецияда түрлі-түрлі қазыналар сатылды: дәмдеуіштер, құнды металдар, асыл тастар, піл сүйегі, жібек және шыны. Сәтті сауда ақсүйектермен қатар бай саудагерлер тобын өсірді, ал байлар Венецияның әйгілі өнері мен сәулетінің демеушілеріне айналды. Венецияда шыны өндірісі шамамен 450 жылға дейін, Аквилеядан шыны шеберлері варварлардың шабуылынан қашу үшін аралдарға қашқан кезде басталды деп есептеледі. Алғашқы өнімдерге: мұнықтар, мозаикаға арналған шыны, әшекейлер, кішкентай айналар және терезе шынылары кірді. Венеция шынысы қала экономикасы үшін маңызды болды. 1271 жыл шамасында жергілікті шыны шеберлерінің цехы шыны жасау құпияларын сақтауға көмектесетін ережелер қабылдады. Венециядан тыс жерде коммерциялық құпияларды ашуға тыйым салынды. Егер шыны шебері рұқсатсыз қаладан кетсе, оған қайта оралуға бұйрық берілетін еді. Мурано шыны шеберлері көбінесе ер адамдар болғанымен, 1400-жылдардан бастап Муранода шыны өндірісінде жұмыс істеген әйелдер туралы жазбалар бар. 1446 жылғы жазбада Сальваторе Баровиер үшін әйнекті безендірген әйелдің жұмыс істегені айтылған.
Мурано аралы
1291 жылғы 8 қарашада шыққан заң бойынша Венецияның шыны жасау өнеркәсібінің көп бөлігі "Мурано аралына" шектелді. Мурано – Венеция лагунасындағы Венеция материгінен солтүстікке қарай орналасқан, қысқа көпірлермен байланысқан аралдар тобы. Шыныны балқытуға қолданылатын пештер өрт қаупін тудыратын, әсіресе жанында ағаш құрылыстар бар қалаларда. Шыны жасау өнеркәсібін Мураноға көшіру Венециядағы қауіпті өрттің алдын алды. Бұл көшпенділік шыны жасау технологиясын және шыны жасаушыларды Муранода ұстап тұрды. Осылайша, венециялық шыны жасау біліктілігінің әлеуетті бәсекелестерге таралуына жол берілмеді. Шыны жасаушыларға үкіметтің рұқсатынсыз аралдан кетуге рұқсат берілмеді. Рұқсатсыз кету немесе кәсіби құпияларды ашу өлім жазасымен жазаланды. Өнеркәсіпті бір аралда орналастыру үкіметке импортты және экспортты бақылауды жеңілдетті. 1200 жылдары Мурано – Венеция аристократтарының бау-бақшалы виллалар салған жазғы демалыс орны болды. Венециядан Мураноға қайықпен шамамен бір сағатта жетуге болар еді. Шыны жасаушылар аралдан кетуге құқықсыз болғанымен, ақсүйектерге мұндай шектеулер болмады. Саяхаттарына шектеу қойылғанға қарамастан, шыны жасаушылар әдемі аралда өмір сүрді, Венецияның Ондық кеңесінің (Венеция мемлекеттік қауіпсіздік комитеті) тікелей басқаруында болды және қосымша жеңілдіктерге ие болды. Олар ыстық жаз айларында жұмыс істемейтін, осы уақытта пештерді жөндеу және техникалық қызмет көрсету жұмыстары жүргізілетін. 1300 жылдары жазғы демалыс бес айға созылды. 1400 жылдары венециялық үкімет жазғы демалысты үш жарым айға қысқартты. Мурано шынышылары кейде жеткілікті жұмыс таппайтындарына шағымданатын. Шыны жасаушылар да жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болды. 1376 жылғы 22 желтоқсанда шыны жасаушының қызы ақсүйекке үйленсе, олардың әлеуметтік статусы төмендемейтіні, демек, олардың балалары ақсүйектер болары туралы жарияланды.
Негізгі өнімдер мен инновациялар
Мұранодағы венециялық шыны өнеркәсіпшілері шыны жасау саласында көптеген жаңалықтар мен жетілдірулермен әйгілі. Олардың ішінде мурано әйнек бұйымдары, кристалло, латтимо, люстралар және айналар бар. Венециялық/мұранолық шынышылар өздерінің құпия технологияларын және шыны рецептелерін сақтап қана қоймай, шыныларын көркемдікпен жасауға тырысты.
Авентурин
Авентурин шынысы, сондай-ақ алтын тас шынысы деп те аталады, металдық (мыс) жарқыраған ұсақ бөлшектері бар жартылай мөлдір қоңыр түсті. Оны 15 ғасырдың басында Венециялық шыны өндірушілер жасаған. Ол алғаш рет 1626 жылы тарихи деректерде тіркелген. Авентурин атауы оның кездейсоқ түрде ашылғандығына байланысты берілген.
Кальцедоний
Кальцедония – халцедон жартылай асыл тасына ұқсас өрнекті шыны. Бұл шыны түрін 1400 жылдары Анжело Баровиер жасаған, ол Мураноның ең ұлы шынышысы саналады. Баровиер – шебер шыны өргіш, эмальдеуді жаңартып, сондай-ақ түрлі түсті шынымен жұмыс істеген. Оның отбасы кем дегенде 1331 жылдан бері шыны жасаумен айналысып келген, және оның қайтысынан кейін де отбасы осы бизнесті жалғастырды. Ол 1460 жылы дүние салды. Кем дегенде үш автор Анжело Баровиердің 1460 жылы қайтыс болғанымен келіседі. Оның туған күні нақты белгісіз, бірақ шамамен 1400 жыл шамасында деп есептеледі. Бриати 1762 жылы зейнетке шығып, оның жүрегіндегі інісі шыны зауытының басқарушысы болды. Бриати 1772 жылы Венецияда қайтыс болды және Муранода жерленді.
Кристалло
Cristallo – 15-шы ғасырда Мураноның Анджело Баровиер жасаған содалы шыны. Анджело Баровиер Cristallo-ны жасаған деп есептеледі және ол оны 1455 жылы жасаған. Бір топ авторлар Cristallo-ның "шамамен екі ғасыр бойы бірте-бірте дамығандығын" айтады. Олар Баровиер Cristallo үшін қолданылатын сода күлінің тазарту процесін жетілдірді және тұрақтандырғышты да тапты деп болжайды. Ол кезде Cristallo Еуропаның ең мөлдір шынысы саналды және Мураноның "ең маңызды шыны орталығы" болуының басты себептерінің бірі болды. Тас кристаллының сиқырлы қасиеттері бар деген сенім болған, және орта ғасырларда христиан діни заттарында жиі қолданылған. Cristallo өте танымал болды. Бұл түрдегі шыныны кесу қиын болған, бірақ оны эмальмен бояуға және оюға болады. Манганий диоксиді – түссіздендіруші зат. "Кристалл" терминін шыныға қатысты маркетингтік мақсатта қолдану қазірге дейін жалғасуда, бірақ кем дегенде соңғы бір ғасыр бойы ол әдетте Равенскрофт дамытқан қорғасын кристаллы шынысын білдіреді. Cristallo өте жұқа жасалуы мүмкін, осылайша қалған түстің іздерін азайтуға болады, ал венециялықтар көбінесе осылайша мөлдір бөлшектер жасаған.
Латимо
Латимо немесе сүт шынысы 15 ғасырда Муранода жасала бастады, ал оны қайта ашқандығы мен дамытуы үшін Анджело Баровиерге еңбек етіп бағалайды. Бұл шыны мөлдір емес, ақ түсті болып келеді және эмальмен боялған фарфорға ұқсас болу үшін жасалған. Оны көбінесе қасиетті сахналарды немесе Венецияның көріністерін бейнелейтін эмальмен әшекейлеген.
Мильфиори
Мильфиори шынысы – түсті таяқтардан мөлдір шыныға жасалған мурин техникасының бір түрі және көбінесе гүл тәрізді өрнектермен жиналады. Итальян тіліндегі "мильфиори" сөзі "мың гүл" дегенді білдіреді.
Айналар
Муранода 1500 жылдардан бастап кішкентай айналар жасала бастады, ал айна жасаушылар 1569 жылдан бастап өздерінің гильдиясын құрды. Мурано айналары сапасымен қатар, айнаны бекітетін рамадағы өнер жұмыстарымен де әйгілі болды.
Муррин
Мурриндік техника түсті сұйық шыныны қабаттаудан басталады, оны қыздырып, содан кейін "таяқтар" деп аталатын ұзын таяқтарға созады. Олар суытылғаннан кейін көлденең қималармен кесіледі, бұл қабатталған өрнекті ашады. Мураноның ең көрнекті шынышысы Анжело Баровиердің ұрпағы Эрколь Баровиер 1940-1950 жылдары мурин техникасын қолданудағы жаңалықтары үшін көптеген сыйлықтарға ие болды.
Сомерсо
Сомерсо (итальян тілінде "суға батып кеткен") – әртүрлі түсті шыныны басқа балқытылған шыныға батырып, содан кейін осы қоспаны қалаған пішінге соғу арқылы жасалған, әдетте екі қабаттан тұратын көркем Мурано шынысының бір түрі. Сыртқы қабаты немесе қабығы көбінесе мөлдір болады. Сомерсо 1930 жылдардың соңында Муранода дамыды. Флавио Поли осы техниканы қолданумен танымал болды, ал 1950 жылдары Seguso Vetri d'Arte және Мандруззато отбасы оны кеңінен таныстырды. Бұл әдіс көбінесе ваза жасау үшін қолданылады, кейде мүсіндер үшін де пайдаланылады. 1581 жылы Муранода кем дегенде 28 шыны пісіру пеші болған. Осы ғасырда Франция патшайымы, герцогтар, ханзадалар, генералдар, кардиналдар, архиепископтар және елшілер сияқты көптеген саяхатшылар мен мәртебелі тұлғалар Мураноға келді. Мурано шынысын жинаушылардың арасында Англияның VIII Генрихі, Рим папасы VII Клименті, Венгрия королі Фердинанд, Францияның I Францискісі және Испанияның II Филиппісі болды. XVI ғасырда Мурано шеберлері бұрынғыдай металлдан жасалған пішіндерді қайта жасаудан бас тарды. Пішіндер созылған, әдемі болды, содан кейін "көбірек күрделіленіп, қиялға ұмтылды", мысалы, шыны сабақтарының жақтарына қосылған ыстық жұмыс бөлшектерінде көрінетіндей. Шыны өте жұқа болғандықтан, нәзік және сәнді көрінетін. 16 ғасырдың соңына қарай Венеция Республикасының сәнді шыны өндірісіндегі монополиясын сақтап қалу әрекеттері, негізінен республикада білікті жұмысшыларды ұстап тұру арқылы, сәтсіздікке ұшырады. Басқа елдер, көбінесе монархтар жетекшілік етіп, өздерінің жақсы шыны өндірістерін құруға ұмтылып, білікті жұмысшыларды тартып алды. Бұл Еуропаның көптеген орталықтарында Венеция стилінің таралуына әкелді. Бұл қозғалыста жасалған шыны façon de Venise (француз тілінде "Венеция стилі") деп аталды; сапасы көбінесе Венецияның түпнұсқаларынан төмен болды, себебі дұрыс материалдарды табу қиын болды және өндіріс орнын анықтау қиын еді. Орнаменттелген шыны осы таралудың бір бөлігі болды және бастапқыда Германияда дамыды. Ақырында, кристаллоның басымдығы аяқталды. 1673 жылы ағылшын шыны саудагері Джордж Равенскрофт "кристалл" деп аталатын мөлдір шыны жасады, бірақ ол тұрақты болмады. Үш жылдан кейін ол осы шыныны қорғасын оксиді қосып жетілдірді, соның нәтижесінде қорғасын шынысы (немесе кристалл) пайда болды. Көп жылдар бойы Венецияда тұрған Равенскрофт қорғасын кристаллын кристаллодан кем сынғыш етіп жасады. 1674 жылы богемиялық шыны шебері Луи Ле Вассер д'Оссимон (1629-1689) Равенскрофттың кристаллына ұқсас кристалл жасады. 1678 жылы Йохан Фридрих Кункель фон Ловенштейн Потсдамда кристаллоға ұқсас шыны өндірді. Богемиялық және пруссиялық стильдегі шыны кейінірек әк пен бор қосылып өзгертілді. Бұл жаңа шыныны 1683 жылы богемиялық шыны шебері Майкл Мюллер жасады. Богемиялық шыны Мурано стиліндегі әсемдемелерге жарамды болмады. Алайда, бұл берік шыны шыныны ою және ұнтақтауға жарамды, қалың шыны ретінде өндірілді. Богемиялық және ағылшын шынысы ақырында Муранода жасалған кристаллодан басым болды. 1797 жылдың мамыр айында Наполеон Венецияны басып алды, соның салдарынан Венеция Республикасы құлап, жойылды. Венеция Республикасының құлауы Муранода шыны жасау үшін қиын жағдайларға әкелді, ал Мурано әдістерінің кейбіреулері жоғалып кетті. Франция мен Австрияның бақылауында болған Венеция шынысы тарифтер мен салықтардың кесірінен пайдасыз болды, ал аман қалған шынышылар көбінесе мұны жасаумен шектелді. Наполеон 1807 жылы Венеция шыны зауыттарын жапты, бірақ қарапайым шыны бұйымдар мен мұны жасау жалғасты. 1830 жылдары сырттан келгендер осы саланың жандануына тырысты. Антонио Сальвиати, 1859 жылы шыны жасаумен айналысу үшін кәсібінен бас тартқан венециялық заңгер, Муранода шыны жасаудың қайта жаңғыруына да зор үлес қосты.
Шыны жасау
Бастапқыда Венеция Республикасының құлауына дейін Мурано әйнегі негізінен өте жоғары сапалы содалы-әктік шыны (қазіргі терминология бойынша) болды, оның сыртқы түріне ерекше назар аударылды. Ол кездегі шынының құрамында 65-тен 70 пайызға дейін кремний болды. Кремнийді төмен температурада балқытуға мүмкіндік беру үшін, әдетте сода (натрий оксиді, шыны құрамының 10-20 пайызы) қосылды. Беріктігін арттыру және суда ерімеуін қамтамасыз ету үшін әдетте әк (кальций оксиді, шынының шамамен 10 пайызы) тұрақтандырғыш ретінде қосылды. Сыртқы түрін өзгерту үшін шыныға басқа да аз мөлшердегі ингредиенттер қосылды. Құм кремнийдің кең таралған көзі. Мурано әйнекшілері кейбір шыны түрлері үшін кварцты кремнийдің көзі ретінде пайдаланды. Кварц тастар ұсақ ұнтаққа айналдырылды. Құмның екі негізгі көзі – Крит және Сицилия. Кварц тастар Солтүстік Италиядағы Тичино және Адиже өзендерінен таңдалып алынды. Соданың көзі – олар «allume catina» деп атаған, Орта Шығыс елдерінің Жерорта теңізінің шығыс жағалауында өсетін өсімдіктердің күлі болды. Шынының түріне және түсіне қарай басқа да қоспалар қолданылды. Ақ мөлдір емес шыныға (латимо) қорғасын мен қалайы қосылды. Көгілдір шыны үшін кобальт пайдаланылды. Жасыл және жасыл, көк, сары түстердің әртүрлі реңктері үшін мыс пен темір қолданылды. Манганий түсті кетіру үшін қолданылды. Бүгінде шыны жасау үшін табиғи газ қолданылса да, 13 ғасырда Муранода суырылған қайын және жыда ағаштары отын ретінде пайдаланылды. Борсель – әртүрлі өлшемдегі, қысқаша айтқанда, қатаймаған шыныны пішіндеуге қолданылатын құрал. Борсель пунтата – ұқсас құрал, бірақ оның шыныға бедер түсіруге арналған өрнегі бар. Понтелло – шынының жиегінде жұмыс істеу кезінде шыныны ұстап тұратын темір таяқ. "Жақсы құралдар жақсы, бірақ жақсы қолдар одан да жақсы" деген ежелгі Мурано мақалы, Мурано әйнекшілерінің арнайы құралдардың артықшылықтарына емес, өздерінің шеберлігіне сенеді деген ойды нығайтады.
Бүгін
Мұранодағы кейбір тарихи шыны фабрикалары бүгінгі күні де танымал брендтер болып табылады, соның ішінде Де Биаси, Габбиани, Венени, Сальвиати, Баровиер & Тосо, Паули, Беренго студиясы, Сегузо, Формия Интернешнл, Симон Ценедезе, Алессандро Мандрузцато, Ветрерия Дукале, Эстеван Россетто 1950 және тағы да басқалары. Ең көне шыны фабрикасы – Антика Ветерия Фрателли Тосо, ол 1854 жылы құрылған. Жалпы алғанда, сұраныс азайғандықтан өнеркәсіп қысқарып келеді. Азия және Шығыс Еуропадан келген имитациялық бұйымдар (сарапшылар анықтай алады, бірақ қарапайым туристерге көрінбейді) Мурано шынысы нарығының шамамен 40-45 пайызын құрайды, сонымен қатар халықтың талғамдары өзгерген, ал Муранодағы дизайн көбінесе өзгеріссіз қалды. Имитация мәселесімен күресу үшін 1994 жылы компаниялар мен жеке тұлғалар тобы тауар белгісін құрды, ол өнімнің Муранода жасалғанын куәландырады. 2012 жылға қарай, шамамен 50 компания Artistic Glass Murano® тауар белгісін пайдаланып келді.
Аляска
2021 жылдың ақпан айында Аляскадағы үш эскимолық орнында, оның ішінде Пуник нүктесінде венециялық шыныдан жасалған сауда моншақтары табылғаны хабарланды. Бүгінде адам тұрмайтын, Брукс жотасындағы Континенттік бөлістен бір шақырым қашықтықта орналасқан бұл аймақ, Беринг теңізінен Солтүстік Мұзды мұхитқа дейінгі ежелгі сауда жолдарында жатқан. Зерттеушілер бұл артефакттардың Венецияда жасалғаннан кейін Еуропа, содан соң Еуразия арқылы және Беринг бұғазынан өтіп келгенін болжады. Бұл жағдай "Еуразия құрлығы арқылы құрлықпен тасымалдану нәтижесінде Батыс жарты шардағы тарихи алдындағы орнында еуропалық материалдардың табылуының алғашқы құжатталған мысалы" деп есептелді. Моншақтардың жанынан табылған радиокөміртекті материалдарға сүйене отырып, археологтар олардың континентке 1440-1480 жылдар аралығында, Христофор Колумбтан бұрын келгенін болжады. Дегенмен, басқа зерттеушілер мұндай моншақтар алғаш рет 16 ғасырдың ортасында Венецияда жасалғанын, сондай-ақ 17 ғасырдың басында француздық шығу тегі болуы мүмкін екенін көрсетіп, бұл мәліметтерге күмәнділік білдірді.