Илокано халқы: тарихы, мәдениеті мен географиясы

Ілокано тайпасы – Филиппиннің үшінші ірі этномәдени тобы. Тіл, мәдениет, география және әлемдік диаспора туралы ақпарат.

22 мин оқу

100%

Дереккөз: Ilocano people — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Филиппин этнолингвистикалық тобы Илоканолар (/Илокано), Илоканолар немесе Илоко халқы – Филиппиннің үшінші ірі этнолингвистикалық тобы. Олар негізінен Филиппиннің Лусон аралының солтүстік-батыс жағалауындағы Илокос аймағында қоныстанған. Илокано халқының туған тілі – илокано (немесе илокано) тілі. Тарихи тұрғыдан алғанда, илоканолардың сенімдері мен әлеуметтік тәжірибелерінің кең желісі қалыптасқан. Илокано диаспорасы Филиппиннің барлық аймақтарына, сондай-ақ Батыс әлеміндегі, әсіресе Гавайи және Калифорниядағы елдерге тараған. Көші-қонға аймақтағы ауыл шаруашылығының шектеулі мүмкіндіктері мен жоғары халық тығыздығы себеп болды. Илокос аймағы Филиппиннің ең тығыз қоныстанған аймақтарының бірі. Ауыл шаруашылығы өндірісі жергілікті қажеттіліктерді толыққанды қанағаттандыра алмайды, сондықтан халықтың көп бөлігі еңбек нарығына қатысып, аймақаралық саудамен айналысады. Илокано халқының негізгі ақшалай дақылы – темекі. Бұл аймақта тоқыма өнеркәсібінің ұзақ тарихы бар, ал балық аулау ауыл шаруашылығы өндірісінен кейін екінші орында тұрады. 2021 жылғы генетикалық зерттеулерге сәйкес, Оңтүстік Қытай немесе Тайваньдан австронезиялықтар Филиппинге кем дегенде екі толқынмен келген. Бірінші толқын, шамамен 10 000 – 7 000 жыл бұрын болған, қазіргі Кордильера Орталық тау тізбегі маңында тұратын жергілікті тайпалардың ата-бабаларын әкелді. Кейінгі көші-қондар австронезиялықтардың басқа топтарын, сондай-ақ ауыл шаруашылығын алып келді; осы кейінгі көшіп келушілердің тілдері бұрынғы халықтардың тілдерін ығыстырды.

Замбалес пен Пангасинанмен соғыс (1660)

1660 жылы Сан-Карлос, Пангасинан (сол кезде Биналатонг) қаласының басшысы Андрес Малонг Замбалес тұрғындарымен одақ құрды. Олардың мақсаты – испан отаршыларын құлату және Испанияға жақын тұрғандарды жою еді. Бұрын Малонг испандықтар үшін Пангасинадағы христиан еместердің жерін отарлауға көмектескен. Бірақ ол көбірек аумақты басып алған сайын, испан әскерінің азаттығын түсініп, оларды жеңе алатынына көз жеткізді. Малонг өзінің Замбалес одақтастарымен бірге Пангасинанның патшасы болып жарияланды және Илокос аймағының, Пампанганың және Кагаян аңғарының басшыларына хат жіберіп, олардың да Малонгты патша ретінде мойындауын және араларындағы испандықтарды өлтіруін талап етті. Егер олар бас тартса, Малонг оларды өзінің ісіне қосылмағаны үшін жазалайтынын ескертті. Сол кезде Пангасинан мен Замбалес сияқты Илокос аймағында испандықтар сарбаздар мен миссионерлерді орналастырып, үнемі күзетіп отырды. Виган және Тагудин сияқты қалаларды испандықтар тез басып алды, ал Илокано халқын испан империясына бағындыру үшін бекіністер мен католик шіркеулері салынды. Испандықтар бұл процесте аймақтың алтын саудасына игороттар арқылы қол жеткізуге асықты. Олар қытай және жапон қарақшыларының, сондай-ақ голландтар мен ағылшындар сияқты еуропалық державалардың сауда жолдарына қол жеткізуіне жол бермеуге тырысты. Испандықтармен салыстырмалы түрде жақында болған осы тарих пен, негізінен католик миссионерлерінің ықпалымен, Илокано басшыларының көпшілігі Андрес Малонгтың ұсынысын қабылдамады. Олардың бас тартуына жауап ретінде Малонг Илокос және Кагаян аймақтарын басып алу үшін Дон Педро Гумапос атты замбалес басшысын, 6000 әскермен Пампанга аймағын жақында басып алған, жіберді. Гумапос пен оның әскері аймақтың әкімі мен миссионерлердің басшылығымен 1500 испандықтарға лоялды Илоканомен кездесті. Сондықтан Замбалес және Пангасинес әскері оларды жеңіп, солтүстікке қарай Виганға дейін жетіп, испан бекінісі мен жақын ауылдарды тонап, өртеп жіберді. Илокостағы испан миссионерлері мен отарлаушы билік өкілдерінің көпшілігі эвакуацияланып немесе шегініп кеткен кезде Малонг Гумапостан испандықтар оған қарсы шабуыл жасап жатқан Пангасинанға көмектесуін сұрады. Гумапос пен оның әскері Нарвакан арқылы кері қайтып келе жатқанда, Илокано қалалары мен ауылдарынан азық-түлік алу үшін шабуылдауды жалғастырды. Соңында Нарвакан халқы Тингуиян одақтастарының көмегімен партизандық тактиканы қолданды. Илокано халқының бұл қарсы шабуылы қирату болды және Гумапос әскеріне испандықтар басқарған Илокано күштерінен гөрі көп шығын келтірді. Олар оңтүстіске қарай Санта-Мария, Сан-Эстебан, Сантьяго және Кандон қалаларын тонап, өртеп жіберді. Санта-Крузға жеткенде Гумапос испандықтар басқарған әскермен кездесті, олар Пангасинанды қайта басып алып, Андрес Малонгты тұтқынға алған. Малонгтың жеңілгенін білгеніне қарамастан, Гумапос өзінің әскерін шайқасқа бастады. Гумапос пен оның әскері екі ірі шайқастан кейін жеңілді. Тұтқынға алынғаннан кейін Гумапос Виганға қайтарылып, аспанға тігіліп өлтірілді. Илокос аймағында 1762 жылға дейін испандықтарға қарсы көтеріліс болмады.

Andres Malong, who was a leader in San Carlos, Pangasinan (then known as Binalatongan), formed an alliance with the inhabitants of Zambales in 1660. Their objective was to overthrow the Spanish colonizers and suppress those who were sympathetic to Spain. Previously, Malong had been working for the Spanish to facilitate the colonization of non Christian communities in Pangasinan. But as he conquered more territories, he came to the realization that he could also defeat the outnumbered Spanish forces. With his Zambales allies, Malong crowned himself the king of Pangasinan and sent out letters to all the chiefs of the Ilocos Region, Pampanga, and Cagayan Valley and demanded that they too align and recognize Malong as their king and kill any Spaniards among them. If they did not, Malong warned that he would invade and punish them for not joining his cause. At the time, unlike Pangasinan and the Zambales, Ilocos was a region in which the Spanish invested soldiers and missionaries and routinely secured. Towns such as Vigan and Tagudin were quickly conquered by the Spanish encomiendas, and fortifications and Catholic churches quickly established to subjugate the Ilocano people into the Spanish Empire. The Spanish were swift in this process to stake their claim on the region's gold trade with the Igorots. They sought to prevent Chinese and Japanese pirates and different European powers such as the Dutch or English from taking these trade routes. Considering this relatively recent history with the Spanish and primarily under the influence of Catholic missionaries, many of the Ilocano chiefs rejected Andres Malong's offer. In response to their rejection, Malong sent a Zambales chief named Don Pedro Gumapos, who had recently conquered the Pampanga region with 6,000 men, to invade the Ilocos and Cagayan regions. Gumapos and his men were met with only 1,500 Spanish loyalist Ilocanos, under the command of the alcalde mayor of the region, and even missionaries. As such, the Zambales and Pangasinese army quickly defeated them and marched as far north as Vigan where they sacked and burned the Spanish stronghold and nearby villages. With many of the Spanish missionaries and colonial authorities in Ilocos evacuated or in retreat, Malong then asked Gumapos to assist him in Pangasinan, where the Spanish were beginning to advance on him. As Gumapos and his troops traveled back down through Narvacan, they continued to raid Ilocano towns and villages for supplies. Ultimately, the people of Narvacan responded with guerrilla tactics aided by their Tinguian allies. This retaliation by the Ilocano people was devastating and caused more fatalities on Gumapos' army than with the Spanish lead Ilocano forces. As the invading army headed south, they sacked and burned the coastal towns of Santa Maria, San Esteban, Santiago, and Candon. When they finally approached Santa Cruz, Gumapos encountered a Spanish led army who had just finished reconquering Pangasinan and captured Andres Malong. Despite learning of Malong's defeat, Gumapos led his army to battle. Gumapos and his army were defeated after two large battles. After being captured, Gumapos was sent back to Vigan where he was executed by hanging. The Ilocos Region would not see another revolt against the Spanish until 1762.

Баси көтерілісі (1807)

Тарихи мәліметтерге сүйенсек, 1786 жылы испан отаршылдық үкіметінің жергілікті баси шарабына монополия орнатуы халықтың наразылығын тудырды. Монополия басидің жеке өндірісін тыйымдап, илоканоларды мемлекеттік дүкендерден сатып алуға мәжбүр етті. Испандықтар келгенге дейін-ақ баси илокано қоғамы мен мәдениетінің маңызды бөлігі болды; туудан бастап, некеге дейін, өлімге дейін, ол олардың рәсімдерінің, дәстүрлерінің және күнделікті өмірінің бір бөлігі болды. Баси өндірісі сол кезде Илокоста маңызды өнеркәсіп болды; сондықтан испандықтар енгізген монополия илокано үшін маңызды мәдени және экономикалық шығын болды. Осы зұлматтардың ықпалымен Баси көтерілісі (кейде Амбаристо көтерілісі деп те аталады) 1807 жылдың 16 қыркүйегінде қазіргі Пидиг қаласында, Илокос-Нортеде басталды, кейіннен Илокос провинциясына тарады. Көтеріліске Пидигтің бас борангайы Педро Матео және илокано және тингуиан Саралого Амбаристо жетекшілік етті. Оған Пидиг, Бадок, Саррат, Лаоаг, Синайт, Кабугао, Магсинггал және Илокостың басқа да қалаларынан келген тұрғындар қатысты. Олар бірлесіп, сары және қызыл түсті көлденең жолақты өз туы астында, испан отаршылдық үкіметінің зұлматына наразылық білдіру үшін провинциялық астана Виганға қарай оңтүстікке бет бұрды. 28 қыркүйекте Виганға жол тартқан илокано күштері Сан-Ильдефонсодағы Бантаоай өзенін кешіп өтіп бара жатқанда испан күштері тарапынан шабуылға ұшырады, нәтижесінде жүздеген илокано қаза тапты. Соғыстан аман қалғандар асылып, бас ихтары ағаш тіреулерге қадалып, испандықтар оларды испандықтарға қарсы көтерілуге ниеттенгендерге ескерту ретінде жалауша ретінде қолданды. Баси көтерілісі 13 күнге созылды. Осы аласапыран кезең отаршылдық үкіметті Илокос провинциясын Илокос-Норте және Илокос-Сурға бөлуге мәжбүр етті. Азаттыққа қол жеткізе алмаса да, Баси көтерілісі солтүстік Лусондағы әділдік пен бостандық үшін болашақ қозғалыстарға үлгі болды.

Америка отаршылдық дәуірі мен Екінші дүниежүзілік соғыс

1901 жылы аймақ американдық отаршылдық үкімшілігіне, ал 1941 жылы жапондық оккупацияға түсті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1945 жылы американдық және филиппин одақтас әскерлері, оның ішінде илокано және панғасинан партизандары Илокос аймағын жапондық басқыншылардан босатты.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Филиппин Республикасының үш қазіргі президенті Илокос аймағынан шыққан: Эльпидио Кирино, Фердинанд Маркос және Фидель Рамос. Маркос 1973 жылы III аймақтан I аймаққа Пангсинан провинциясын көшіру арқылы бастапқы Илокос аймағын кеңейтті және Илокано халқының Пангсинанға қоныс аудару саясатын қабылдады. Ол сондай-ақ 1973 жылы Абра, Тау провинциясы және Бенгуэтті Илокос аймағына қосып, Кордильера этностық топтары арасындағы Илокано ықпалын кеңейтті, бірақ олар кейіннен 1987 жылы Кордильера әкімшілік аймағының құрамына енді. Үшінші "Илокано" президенті Фидель В. Рамос Пангсинаннан шыққан.

Әскери заң дәуірі

Илокандар 1972 жылдың қыркүйегінде басталған әскери тәртіп кезінде адам құқықтарының бұзылу құрбандарының бірі болды, бірақ аймақ Маркостың әкімшілігін қолдаған деген жалпы пікір қалыптасқан. «Пайдалануға қарсы шаруалар бірлігі» (STOP Exploitation) мәліметінше, Илокос-Норте облысының Винтар, Думальнег, Сольсона, Маркос және Пидиг қалаларынан бірнеше шаруалар азапталғаны құжатталған. Әскери тәртіп режиміне қарсы шыққан тағы бір белгілі тұлға – адам құқықтарын қорғаушы және Bombo Radyo Laoag бағдарламасының жүргізушісі Дэвид Буэно болды. Буэно 1987 жылдың 22 қазанында мотоциклмен келген, әскери форма киген адамдар тарапынан өлтірілді. Бұл 1986-1987 жылдардағы төңкеріс кезінде болған қастандықтардың бір бөлігі болды, ол 1986 жылғы Халық төңкерісінен кейін құрылған демократиялық үкіметті құлатуға бағытталған. Басқа сыншылардың арасында Сан-Фернандо, Ла-Унион қаласының студент-белсенділері Ромуло мен Армандо Палабай болды, олар Филиппин әскери лагерінде азапталды және өлтірілді; Чико өзенінің бөгеті жобасына қарсы тұруға көмектесуге тырысқан, бірақ әскери операцияның ортасында қалған және кейіннен солдан жақтас деп айыпталған сарбаз тарапынан ауруханада өлтірілген католик әлеуметтік жұмыскері Пурификация Педро. Буэно, Педро және Палабай ағайындар кейіннен Филиппиннің «Бантайог нғы Баяни» ескерткіш кешенінде диктатураға қарсы күрестің шейіттері ретінде құрметтелді. Шамамен 50 000 адам Кагаян аңғарына көшіп келді, олардың жартысы Изабела облысында қоныстанды. Олардың 47 мыңы Замбалес облысында, ал 11 мыңнан астамы Сұлтан-Кударат облысында тұрды. Кейінгі көші-қондар Илокандарды Кордильера, Миндоро, Палаван және Минданао облыстарына, сондай-ақ Сұлтан-Кударат, Солтүстік Котабато, Оңтүстік Котабато, Букиднон және Давао аймақтарына жеткізді. Илокандар тіпті Себудің Орталық Висай қаласында азшылықты құрайды, онда олар Илокано тұрғындары мен олардың ұрпақтары үшін ұйымдастырылған қауымдастық құрды, сондай-ақ Себу облысының жақын қалалары мен аудандарына да тарады. Илокано диаспорасы 1906 жылы Илокандар Гавайи мен Калифорнияға көшіп бара бастағанда жалғасты. Америка Құрама Штаттарына көшіп келгендердің алғашқы толқыны «манонгтар» немесе «сакадалар» деп аталды. Илокано тілінде «манонг» термині көбінесе ересек ер адамды білдіреді, бастапқыда үлкен ағаны білдірген, испан тілінен алынған «hermano» сөзінен шыққан. «Сакадас» сөзі шамамен «импортталғандар», «аймақтан алынған, аз жалақы алатын жұмысшылар» немесе Филиппиннен және Филиппинге жұмыс істеуге келген «көшпенді жұмысшылар» дегенді білдіреді және қолмен жұмыс істейтін ауыл шаруашылығы жұмысшыларын білдіреді. Филиппин ішінде сакадалар өздерінің облыстарынан басқа облыстарда жұмыс істейді. 20 ғасырда Гавайи қант плантаторлары қауымдастығы филиппиндік ер адамдарды Гавайидегі қант қамысы және ананас егістерінде білікті жұмысшылар ретінде жұмыс істеуге шақырды. Бұл ер адамдардың көпшілігі Илокос аймағынан өздері мен отбасылары үшін жақсы өмір іздеп келді, олардың мақсаты – «гасат» (илокано тілінде) болды. Қауымдастық 1906 жылдың сәуір айында Филиппиннен жұмыс күшін тарту жоспарын бекітті және Альберт Ф. Джаддты өздерінің өкілі ретінде тағайындады. Гавайидегі алғашқы филиппиндік шаруалар 1906 жылдың желтоқсанында Кандоннан, Илокос-Сурдан келді. Илокандар АҚШ-тағы филиппиндіктердің ең көп саны болып табылады, бірақ көпшілігі тагалог тілінде еркін сөйлейді. Гавайиде ірі Илокано қауымдастығы бар, онда олар филиппин халқының 85% -дан астамын құрайды.

Ilocanos were also among the victims of human rights violations during the martial law era which began in September 1972, despite public perception that the region was supportive of Marcos' administration. According to the Solidarity of Peasants Against Exploitation (STOP Exploitation), various farmers from the Ilocos Norte towns of Vintar, Dumalneg, Solsona, Marcos, and Piddig were documented to have been tortured, Another prominent opponent of the martial law regime was human rights advocate and Bombo Radyo Laoag program host David Bueno, who worked with the Free Legal Assistance Group in Ilocos Norte during the later part of the Marcos administration and the early part of the succeeding Corazon Aquino administration. Bueno was assassinated by motorcycle riding men in fatigue uniforms on October 22, 1987 – part of a wave of assassinations which coincided with the 1986–87 coup d'etat which tried to unseat the democratic government set up after the 1986 People Power Revolution. Others critics included student activists Romulo and Armando Palabay of San Fernando, La Union, who were tortured and killed in a Philippine military camp in Pampanga; and Purificacion Pedro, a Catholic lay social worker who tried to help the indigenous peoples in the resistance against the Chico River Dam Project, but was caught in the crossfire of a military operation, and was later murdered in the hospital by a soldier who claimed she was a rebel sympathizer. Bueno, Pedro, and the Palabay brothers would later be honored as martyrs of the fight against the dictatorship at the Philippines' Bantayog ng mga Bayani memorial. Almost 50,000 moved to Cagayan Valley; half of them resided in Isabela. Around 47,000 lived in Zambales and more than 11,000 in Sultan Kudarat. Later migrations brought Ilocanos to the Cordilleras, Mindoro, Palawan, and Mindanao provinces of Sultan Kudarat, North Cotabato, South Cotabato, Bukidnon and Davao Region. Ilocanos even form a minority in a Central Visayan city of Cebu, where they formed an organized association for Ilocano residents and their descendants there as well as nearby cities and towns within Cebu Province. The Ilocano diaspora continued in 1906 when Ilocanos started to migrate to Hawaii and California. The first wave of migrants to the United States were called the manongs or sakadas. In Ilocano, the term manong is loosely used to refer to an elderly gentleman, originally referring to an older brother, derived from hermano, the Spanish term for "brother" or "sibling". Sakadas roughly translates to 'imported ones', 'lower paid workers recruited out of the area', or 'migrant workers' in and from the Philippines, and denotes manual agricultural laborers. Within the Philippines, sakadas work in provinces other than their own. In the 20th century, Filipino men were imported by the Hawaiian Sugar Planters' Association to work as skilled laborers in the sugarcane and pineapple fields of Hawaii. Most of these men came from the Ilocos region to seek a better life for themselves and their families, sharing the goal of gasat ( in Ilocano). The Association approved a plan to recruit labor from the Philippines in April 1906 and asked Albert F. Judd to represent them. The first Filipino farm laborers in Hawaii arrived in December 1906 from Candon, Ilocos Sur, aboard the
Ilocanos comprise the largest number of Filipino expatriates in the United States, though most are bilingual with Tagalog. There is a significant Ilocano community in Hawaii, where they constitute more than 85% of the Filipino population.

Тілдер

Илокандардың көпшілігі илока тілінде сөйлейді, ол австронезия тілдер отбасының Солтүстік Филиппин кіші тобындағы жеке тармақ болып табылады. Ол Солтүстік Лусонның басқа австронезия тілдерімен тығыз байланысты, және балангао тілімен, сондай-ақ бонток тілінің шығыс диалектілерімен белгілі бір деңгейде өзара түсіністікке ие. Көптеген илокандар тагалог және ағылшын тілдерін екінші тіл ретінде, сондай-ақ Солтүстік Лусон мен Орталық Лусон аймақтарында қолданылатын басқа жергілікті тілдерде (соңғыларына тагалогтан өзге капампанган, пангасинан және самбалик тілдері кіреді) сөйлейді, сонымен қатар Филиппиннің оңтүстік-шығыс Батан аймағында да. Илока тілін бірінші тіл ретінде жеті миллион адам, ал екінші тіл ретінде екі миллионнан астам адам қолданады, олардың ана тілдері ибанаг, иватан, ибалой, итнег, итавес, пангасинан, канканаей, калинга және Солтүстік Лусонның басқа да тілдері болып табылады; ал Орталық Лусон аймағында капампанган, тагалог және самбалик тілдерінде сөйлейтін көптеген адамдар да илока тілін меңгерген. Илока тілінде сөйлейтін көпшілік аймақтарда өскен капампанган, тагалог және самбалик тілдерінде сөйлейтін ана тілділер де илока тілін қолданады. Илокандар мен олардың Минданаода, әсіресе Соцсксарген аймағында тұратын ұрпақтары өз ана тілдерінен өзге хилигайно, себуано (осы екі висайя тілі аймақта басым, соның ішінде себуано Минданаоның көп бөлігінде кең таралған), тагалог немесе жергілікті тілдерде сөйлейді. Бұл этностардың араласуы мен бірге өмір сүруінің нәтижесі, себебі аймақ мәдениеттердің қорытылған ортасы болып табылады. Лузоннан келген басқа көшіп-қонушылар мен Минданаоның жергілікті тұрғындары сияқты, жылдар өте көптеген илокандар мен олардың ұрпақтары, әсіресе Соцсксаргеннен тыс аймақтарда және Минданаоның басқа да бөліктерінде, себуано тілін еркін меңгергеннен кейін көпшілік себуано тілді қоғамға сіңісіп, өзінің илока тамырларын сақтап, оны екінші немесе үшінші тіл ретінде қолдана отырып, өзін висайялық деп таныстырады. Олардың ұрпақтары, әсіресе жаңа буын (Минданаода туған жергілікті тұрғындар ретінде), қазір ата-бабаларының ана тілін білмейтін немесе нашар білетін себуано немесе хилигайно тілдерін өздерінің негізгі тілі ретінде еркін қолданады. Замбоанга қаласы мен Базилан аймағында тұратын илокандар мен олардың ұрпақтары шавакано тілінде сөйлейді.

Most Ilocanos speak the Ilocano language, which is its own branch within the Northern Philippine subgroup of the Austronesian family of languages. It is closely related to some of the other Austronesian languages of Northern Luzon, and has slight mutual intelligibility with the Balangao language and the eastern dialects of the Bontoc language. Many Ilocanos also speak Tagalog and English as second languages, as well as other local languages spoken in North Luzon and Central Luzon (the latter include Kapampangan, Pangasinan, and Sambalic languages, in addition to Tagalog). and southeast Bataan]) of the Philippines. Ilocano is spoken as a first language by seven million people, and as a secondary language by more than two million people who are native speakers of Ibanag, Ivatan, Ibaloi, Itneg, Itawes, Pangasinan, Kankanaey, Kalinga, and other languages in Northern Luzon, and by many native speakers of Kapampangan, Tagalog, and Sambalic languages in Central Luzon; native Kapampangan, Tagalog, and Sambalic speakers grew up in Ilocano speaking majority areas speak Ilocano. In addition to their own ethnic language, Ilocanos and their descendants living in Mindanao, particularly in Soccsksargen, speak Hiligaynon, Cebuano (both Visayan languages dominate in the area, the latter being in the major parts of Mindanao), Tagalog, or indigenous languages. This is a result of intermingling and coexistence between these ethnic groups, as the area is a melting pot of cultures. Over the years, like other migrants from Luzon and indigenous natives in Mindanao—especially those living outside Soccsksargen, but also in the rest of Mindanao—many Ilocanos and their descendants assimilated into the majority Cebuano speaking society upon learning fluent Cebuano, identifying themselves as Visayans despite knowing and retaining some of their Ilocano roots and speaking their own ancestral language as their second or third language. Their descendants, especially newer generations (as Mindanao born natives), now speak Cebuano or Hiligaynon fluently as their main language with little or no knowledge of their ancestors' native tongue. Those Ilocanos & their descendants living in Zamboanga City & Basilan speak Chavacano.

Дін

Илокандардың көпшілігі римдік католиктер, бірақ кейбіреулері Аглипаян шіркеуінің мүшелері, ол Илокос-Нортеде туындаған.

Космология

Илокано космологиясының бір бөлігі – суронг және пуюпоян ұғымдары болды, сондай-ақ үш басқа да космологиялық аймақ бар еді. Суронг жаратылысты, тууды және өмірді бейнелесе, пуюпоян өлім мен соңғы тынысты көрсетеді. Олар [[Атанг (тағдар ұсынуы)] немесе тағдар ұсынуларын салға салып, рухтарға құрбандық ретінде ағысқа жіберетін. Көптеген этностық топтар үшін Күн жолы сумен байланысты болған. Илокано халқы үшін Күн жолы Rimmuok dagiti Bitbituen деп аталады. Олар оны түнгі аспандағы өзен деп есептеген. Илокано мифологиясы бойынша, аспанды Аран есімді алып жаратқан, ол Күн, Ай және жұлдыздарды оған орналастырған. Аранның серігі, алып Ангало, олардың жарығымен жерді көріп, одан таулар мен жартастарды жасаған. Алыптар өз әлемінің желге шалынған, шөлге айналған екенін байқады. Ангало жерге түкірді, ал оның түкірігінен алғашқы ер және әйел пайда болды. Ол оларды бамбук құбырға салып, теңізге лақтырды. Бамбук Илокос аймағының жағалауына соғылып, Илокано халқы осы жұптан тараған.

Спирттер

Испандықтар келгенге дейін илокандар анимистер болған, олар анито деп аталатын жақсы немесе жаман рухтарға сенеді. Анито ғаламның барлық жақтарын басқарды. Мысалы, литао – судың анитосы, кайбаан (немесе канибан) – орманның астындағы өсімдіктердің анитосы, ал мангмангкик – ағаштардың анитосы болды. Маңмангкиктер бір ағаш кесілгенде ауру тудырады деп қорқытылған. Ағаш кесілгенде маңмангкиктерді ынталандыру үшін мынадай дұға оқылған:

Бұл дұға маңмангкиктерді шақырып, ағаш кесіп жатқан адамдарды қарғамауларын тілейді. Ыстық суды аулаға төгіп тастағанда кайбаанды тыныштандыру үшін де осыған ұқсас дұғалар мен сөздер айтылған. Кайбаанмен достық қарым-қатынас орнатып, адамға сәттілік пен береке сыйлайды. Ал егер кайбаан ашуланса, ауру, тіпті кейбір жағдайларда өлім отбасының денсаулығына және өміріне қауіп төндіреді. Анитоларға құрмет көрсетудің және оларды ынталандырудың тағы бір жолы – анитолар жиі баратын платформаларда (симбаан деп аталатын) немесе белгіленген үңгірлердегі сәулеттік бейнелерге арналған сыйлықтар мен құрбандықтар болды. Бұл сыйлықтар, атанг (тамақ сыйлығы) деп аталатын, әртүрлі тағамдар мен тәттілерден, сондай-ақ темекі және пааннан тұрды. Басқа филиппиндіктер сияқты, илокандар да табиғаттан тыс күштерді таниды, мысалы катаутау (крещениеден өтпеген және нәрестелерге зиян келтіретін нәрестелердің рухтары).

Жанның нанымдары мен типологиясы

Илоканоның дәстүрлі мифологиясында төрт жан жүйесі бар. Қараруа – бірінші жанның аты. Бұл термин христиандық жанға балама ретінде қолданылады, ол тек өлімнен кейін ғана шыға алады. Каркарма – екінші жанның аты. Ол адам қорқығанда немесе ұрланғанда денеден шығуы мүмкін. Егер бұл жан қайта оралмаса, иесі есінен шығып, ақылсыз болады; жоғалған каркарманы қайтару үшін құрбандық шалу рәсімдері өткізілуі мүмкін. Каркарма – табиғи күш-қуат, сана және ақылды білдіреді.

Суға деген сенімдер

Илокано дінінің бір нақылы: "Су – өмір. Ол – өлім". Филиппиндегі көптеген этникалық топтар үшін су – өмір мен өлімнің космологиялық айналымын білдіреді. Су Илокано халық әңгімелерінде маңызды рөл атқарады: Илоканоның өзендер мен теңіз құдайы Апо Литаодан бастап, су мен теңізге қатысты космологиялық сенімдерге дейін. Апо Литао – Илокано халқының теңіз бен өзендердің құдайы. Айтуынша, Апо Литао – өзен жағасындағы бамбук ағаштарының арасында тұратын кішкентай адам. Бір әңгімеде, өзен жағасында анасымен бірге тұратын қыз туралы айтылады. Бір күні оның тігін инесі өзенге түсіп кетіп, анасы оны алуға тыйым салады. Бірақ ол барып, инесін алғанда, толқындар оны қалың суға ағызып алады. Оны Апо Литао қабылдап, әйелі етеді және соқпақ сыйлайды. Ол судың патшайымы, немесе сиренаға айналады. Шашы ұзын да тығыз, тырнақтары өткір деп сипаттайды. Өзіне жамандық ойлағандарды өлтіреді, ал оның құрметіне ие болғандарға сыйлықтар сыйлайды. Филиппиннің көптеген этникалық топтары суды, әсіресе өзендерді, өлімнен кейінгі өмірге апаратын жол деп санайды. Жанның қайықпен, құдай немесе рухтың басшылығымен саяхат ететініне сенеді. Бұл тұжырымның ең танымал бейнесі Палаван үңгірінен табылған Манунгул құмырасында бейнеленген. Бұл сенім Илоканоның дәстүрлі нанымдарында да кездеседі. Марқұмдарға табын, ақша және құрбандықтар қосады, осылайша агракракитке – өлгендердің жанын жеткізетін рухқа – төлем жасап, судан аман-есен өтіп, арғы дүниеге бара алады. Крокодилдер (ноно) бұрын Филиппинде көптеп кездесетін. Тарихи жазбаларда оларға үлкен құрмет көрсетілгені, тіпті ата-бабалардың символы ретінде қарастырылғаны айтылады. Адамдар құрмет көрсету үшін крокодилдерге құрбандықтар (панагиатанг) шалады; мысалы, балықшылар алғашқы уловын оларға тастайды.

Сибронг

XIX ғасырға дейін сақталған тағы бір әдет – сибронг. Адам құрбандығы және бас алумен байланысты сибронг Илокос аймағында кең таралған еді. Осы рәсімді орындаған адам манибронг деп аталған; қазіргі илокано тілінде бұл сөз «ұр» деген мағына береді. Қоғамдық көшбасшы немесе "принсипалия" мүшесі қайтыс болғанда, өліп бара жатқан адам белгілі бір санда саусақтарын көтереді. Көтерілген саусақтардың саны, қайтыс болған адамды артық өмірге сүйреп апару үшін қанша адам өлтірілуі керек екенін көрсететін. Кей жағдайларда манибронг таңдаған адамдардың саусақтары кесіліп тасталатын, өлтірілмейтін. Сибронг – ғимаратты зақымданудан қорғау үшін оның негізіне адам басын қою салтыны да білдіреді.

Мәдениет

Илокано мәдениеті өмірлік рәсімдерге, тойларға және ауызша тарихқа орталықтанған. Илокандияның жанды мәдениеті отаршылдық дәуірімен одан әрі байытылған. Кейде "Солтүстік Интрамуросы" деп аталатын Виган қаласы әлі де өзінің түпнұсқа Кастилия отаршылдық сәулетін сақтап тұр. Ескі испан стиліндегі үйлер (көбінесе bahay na bato немесе Виган үйлері деп аталады) кішкентай, тас төселген көшелердің бойымен орналасқан. Бұл үйлердің айрықша белгілері – биік, тік шатырлары, кең, тіктөртбұрышты қонақ бөлмелері, толық бой мөлшеріндегі айналары, ежелгі ағаш жиһаздары және Вена жинақтары.

Киім-кешек және сыртқы келбет

Испан басқыншылығы кезінде илоканолардың шаштары игороттар сияқты ұзын болған, бірақ кагаянон (ибанаг және итавес) шаштарындай емес, олардың шаштары арқаларын жапқан. Әйелдер шаштарын басына орап, түйіндейтін. Еркектер де, әйелдер де шаштарына күтім жасаған, арнайы ағаш қабығынан жасалған шампунь, кокос майын мүк пен басқа да хош иістермен араластырып, гого және бүгінгі күнге дейін Илокоста қолданылатын күріш қабығынан жасалған сіңірмен шаштарын жуатын. Олар бала кезінен тістерін бетел жаңғағы мен тастармен жылтыратып, тегіс немесе кейде араланған тістерге келтіретін. Оларды сақтау үшін игороттар сияқты қызыл немесе қара түске бояған. Байлар, әсіресе әйелдер, оларды алтынмен әсемдеп, сән-салтанатқа келтірген. Еркектер шұжық қабыршақтарынан пинцет жасап, сақалдарын қырқып тастаған, сондықтан олардың қазіргідей сақалдары мен мұрттары болмаған. Кей жерлерде әйелдер мен еркектер құлақтарына үлкен алтын сырғалар тағып, балалардың құлақтарына тесік салған. Ойықтардың үлкені мен тереңі болған сайын, әлеуметтік мәртебесі де жоғары болған. Құлаққа тесудің екі түрі болды: бірі кішкентай құлаққа, екіншісі үлкен құлаққа. Бұл туралы бір тарихшы жалпы филиппиндіктерге қатысты жазған. Исабело де лос Рейестің айтуынша, ежелгі илокано әйелдері сырға кимеген, ал қазіргі әйелдер оларды кокеттік белгісі деп санайды. Илоканоның ескі ер адамдары ата-бабаларының сырға кигенін есіне түсірмесе де, олар көршілері игороттардың үлгісіне еліктеген болуы мүмкін. Еркектер басына оралып, түрбанға айналған бингал (тагалогтар оларды путунг деп атайды) деп аталатын ұзын, тар мата киетін. Батылдықтарын мақтан тұтқандар бингалды иықтарына жауып, тізелерінің артқы жағына дейін тартатын. Бингалдың түстері оны киген адамның жетістіктері мен мәртебесін білдіретін. Мысалы, қызыл түс киген адам біреуді өлтіргенін білдіретін, ал жеті немесе одан көп адамды өлтіргендер ғана жолақты бингал кие алатын. Алайда, Морганың заманында, испандықтар басып алғаннан кейін отыз жыл өткен соң, еркектер шапқыштар киіп жүрген. Еркектер белден бойына тігілген, жағасы жоқ, алдыңғы жағына тігілген матадан жасалған, тингуиялықтардың котонына ұқсас жағасы бар жағасын киетін. Оның жеңдері қысқа, кең, көк немесе қара түсті. Бас директордың үйінде Индиядан келген жібек немесе қызыл қызанақ крепі бар еді. Илокандар шым ретінде әдетте алтын жолақты, белінен оралған, аяқ арасынан өткен, аяқ ортасына дейін әдепті жабылатын, бай түсті мата киетін; жамбастан төмен қарай аяқ-қолдары ашық қалды. Илокандар оларды бабакес деп атады, деп жазды автор "Lavor Evangelica" (Евангелистік еңбек); Морга бұл байқауды растайды. Илоканолардың ең басты әшекейлері - асыл тастар, алтын әшекейлер және қымбат әшекейлер. Морганың айтуынша, илокандар мойындарына "біздікіндей алтынмен тігілген және біздікіндей етіп байланған" көптеген алтын шынжырлар киетін. Олардың қолдарына алтын мен пил сүйегінен жасалған каломбига билеуік байланған, ал кейбіреулері карнелиан, агат және басқа да көк және ақ тастардан жасалған жіптерді киетін. Илокандар сондай-ақ сол тастардан жасалған аяқ байламдарын немесе бауларды, сондай-ақ қара боялған көптеген бауларды киетін. Әйелдер құлақтарына, қолдарына, саусақтарына және мойындарына алтын мен асыл тастардан жасалған әшекейлер киетін. Морганың айтуынша, олар бұрын жалаң аяқ жүрді, бірақ испандықтар келгеннен кейін олар аяқ киім кие бастады. Көптеген әйелдер алтынмен өрнектелген бархаттан тігілген шұлық киіп жүрді. Олар алтын мен таспен сырғаланып, иықтарына таспен байланған белбеу киіп, қол астына байланған. Әйелдер төбеден жоғарыға қарай әр түрлі түсті сырт көйлек киіп, астынан төменге қарай кең ақ көйлек киетін. Қайыс (сальпинг) белден жиналғаннан кейін бір жағына қарай жылжытылды. Бұл киім әлі күнге дейін Илокос қаласында киіледі. Морга мен Колин ата жалпы филиппиндіктер үшін айтатын болсақ, principalía әйелдері алтынмен тоқылған қызыл жібек немесе басқа мата киіп, қалың жиектермен безендірілген. Салтанатты рәсімдер кезінде директор мен басқалар киімдерінің үстінде ұзын жеңді қара жамылғы киетін. Бұл киімдер ақырында Илокано әйелдерінің жарқыраған қара шалынан ауысты. Илокандар терісін тістеп, содан кейін сол жерді тұрақты қара қара ұнтақпен немесе түтінмен сүртеді; алайда олар висайлықтар сияқты кеңінен қолданған жоқ. "Уақыт өте келе бұл әдет кеңіне тарап, қоғамды түрлі топтарға бөлуге байланысты кейбір талаптар пайда болды; Indio principalía олардың боялған киімдерін көрсетіп, қара халықтың адамы жалаңаяқ жүрді", - деп жазды Морга й Хименес. Шындығында, илоканолар бастапқыда тек кішкентай белдік киіп, игороттардың Абрадағыдай жалаңаяқ болған, және олар Азиялықтар осы елдің байлығын пайдалану үшін мата әкелгенге дейін киім киюді бастаған болуы керек. Алайда, испандықтар келген кезде, байлар барлық тарихшылардың айтуынша, сәнді және дәмді киімдер киді.

At the time of the Spanish conquest, the Ilocanos had long hair like the Igorots, but not as long as the Cagayanons' (Ibanag and Itawes), whose hair covered their backs. Women wore their hair in a bun on the crown of their heads. Both men and women took care of their hair, using shampoo decoctions made from the barks of specific trees, coconut oil mixed with musk and other perfumes, gogo, and lye made from rice husk, which is still used in Ilocos today. They polished and sharpened their teeth with betel nut husks and stones since childhood, making them all even or sometimes serrated like saw teeth. They would color them red or black, just like the Igorots, to preserve them. The wealthy, particularly women, decorated or encrusted them with gold to make them more powerful or flashy. Men entertained themselves by pulling the hairs out of their beards using clam shells fashioned into tweezers; that is why they did not have beards and mustaches like they do today. Women, and men in some places, adorned their ears with large gold rings, and children had their earlobes pierced. The more ripped and larger the holes, the higher the social status. There were two types of ear piercings: one for a small earflap and one for a larger earflap. The preceding was written by a chronicler about Filipinos in general. According to Isabelo de los Reyes, old Ilocano women did not wear earrings, whereas today's women consider them a sign of coquetery. Although old Ilocano men do not recall their ancestors wore earrings, it is highly likely that they did so in imitation of their Igorot neighbors. The men wore a long narrow cloth called bangal (Tagalogs called them putong) that they wrapped around their heads like Tinguians or fashioned into a turban. Those who were proud of their bravery draped the bangal over their shoulder, with the embroidered ends touching the back of their knees. The bangal's colors represented the wearer's accomplishments and status. For example, red indicated that the wearer had killed someone; only those who had killed seven or more could wear a striped bangal. However, by the time of Morga, thirty years after the Spanish conquest, men were already wearing hats. Men wore a collarless waist length fitted jacket made of cloth that was sewn in front, similar to the Tinguians' koton. It had short, wide, blue or black sleeves. The principalía had them in silk or fine red chininas crepe from India. For trousers, Ilocanos wore a richly colored cloth, usually gold striped, rolled up at the waist, and passing between the legs such that they were decently covered until mid thigh; from the thigh down, their legs and feet remained uncovered. Ilocanos called them babaques, according to the author of Lavor Evangelica (Evangelical Labor); Morga corroborates the observation. Ilocanos' main accessories were precious stones, gold jewelry, and expensive trinkets. According to Morga, the Ilocano men wore many gold chains around their necks, "fashioned like spun gold and linked in the same style as ours". Gold and ivory kalombiga bracelets were wrapped around their arms from hand to elbow, and some wore strings of carnelian, agate, and other blue and white stones. Ilocanos also wore anklets or strings made of the same stones, as well as many black dyed strings. Women wore gold and precious stone jewelry on their ears, wrists, fingers, and neck. According to Morga, they used to walk around barefoot, but after the Spaniards arrived, they began wearing shoes. Many of the women were dressed in gold embroidered velvet slippers. They wore stone and gold rings on their fingers, and a sash draped over the shoulder and tied beneath the arm. The women wore a multicolored overskirt over a floor length white underskirt that was usually as wide on top as it was on the bottom. The pleats (salupingping) were paced at one side after it was gathered at the waist. This is still worn today in Ilocos. Speaking for Filipinos in general, Morga and Father Colin say that ladies of the principalía wore crimson silk or other cloth woven with gold and decorated with thick fringes. During ceremonies, the principalía and others wore a black, floor length cloak with long sleeves over their clothes. This style of clothing would eventually replace the Ilocano women's gleaming black shawl. The Ilocanos would apply tattoos called batek, by pricking their skin, then rubbing the area with permanent black pitch powder or smoke; however, they did not do it as extensively as the Visayans. “In time the practice became more popular and dividing society into different classes brought with it some requirements; the Indio principalia showed off their bedaubed clothing while the common man of the people was naked”, wrote Morga y Jimenez. Indeed, the Ilocanos must have been naked in the beginning with only a small loincloth of smoothened balete like the Igorots of Abra, and they most probably only started wearing clothes when the Asians brought over cloth from their own countries which they have used since then to exploit the wealth of this country. However, when the Spaniards arrived, the rich wore clothing that, according to all the chronicles, was luxurious and in good taste.

Пандилинг және кимона

Илоканоның анабелден жасалған дәстүрлі киімі Илокано әйелдерінің құрметті қасиеттерін бейнелейді: тыныш сұлулық, тартымды ұялдық және мінез-құлқындағы қадір-қасиет. Киімді таңдаған адам қарапайымдық пен сәлемдемелілікты білдіретін түстерді таңдайды. Әдеттегі киім блузка мен юбкадан тұратын екі бөліктен құралады. Блузка (кимона) ақ немесе пастельді түсті болады, көбінесе мойнында жиырылған матасы бар. Толық ұзындықтағы юбка (пандилинг) белде баулы конус пішіндес болады. Бұл көбінесе қолмен тоқылған матадан жасалады, оны киген адам өзі мұқият тоқып, қолмен тігіп шығарады. Тоқыманың өрнектері алмаз, Күн жолы, теңіз қабықтары, жолақтар немесе клетка сияқты нәрселерден шабыт алады. Киімнің үстінен камисон деп аталатын толық көйлек киіледі. Жексенбілік киім әдетте әрі қарай безендірілген. Тапис деп аталатын түрлі-түсті орама пандилингке үйлесетін түстермен боялады. Цинела – күнделікті тақпа, ал кутсо деп аталатын мерекелік аяқ киімдер былғарыдан және мұқтардан жасалған, олар жексенбі күндері мен мерекелерде тағылады.

Каттұконг/табунгау шапаны

Илокано халқының дәстүрлі бас киімі – каттуконг (немесе табунгау) қуысып кептірілген кальбаша қабағынан (илокано тілінде табунгау, ал тагалог тілінде упо) жасалады. Қиімнің ішкі бөлігі анахау, нипа, бамбук немесе ратаннан тоқылған. Каттуконг кез келген ауа райына төзімді және оны манналон (шаруалар) мен мангнгалап (балықшылар) күн мен жаңбырдан қорғану үшін киеді. Жаңбырлы күндері жиі нипа пальмасының жапырақтарынан жасалған аннанга, сондай-ақ лабиг немесе калапиау деп аталатын плащ киетін. Осы бас киімді жасаудағы белгілі шебер – Абра облысының Сан-Квинтин қаласының тұрғыны Теофило Гарсия. Ол – тұқымдан бастап бас киімге жылтырау салғанға дейін барлық процеске қатысқан соңғы кәсіби шебер. Ол осы өнерді сақтап қалу үшін білім мен тәжірибені келешек ұрпаққа жеткізуді көздеп отыр.

Колониалды әлеуметтік құрылым

Испандықтар Илокос аймағындағы елді мекендерге «баррагай» терминін қолданған кезде, илокано халқы өз қалаларын «или» және кішігірім үйлер тобын «пурок» деп атады. Илидің тұрғындары таптық қоғамға ұйымдастырылды. Таптық жүйеде ең жоғарғы орында «агтурай» немесе «ари» (басшы) және оның отбасы тұрды. Ари өзінің билігін күш, байлық және даналық арқасында иеленді. Бұл лауазым мұрагерлікпен де берілуі мүмкін және көбінесе еркектерге арналған; алайда, егер еркек мұрагер болмаса, күшті әйел мұрагер қабылданды. Егер мұрагердің әлсіздігі анықталса, басқа ари отбасы тағайындалса және бұрынғы ари отбасының мәртебесі төмендеді. Ари, «амаэн» немесе «панглакаен или» деп аталатын қариялар кеңесімен бірге әділдікті жүзеге асырып, илидің күнделікті өмірін басқарды және қажет болған жағдайда халқын соғысқа жетектеді. Ариден төмен бай «бабакнан» (тагалог тілінде «махарика») тұрды, олардың кейбіреулері ари лауазымына оңай көше алатын. Олардың байлығы сауда арқылы сақталды, негізінен қытай, жапон, игороттар және тагалогтармен. Олар күріш, мақта, алтын, балауыз, темір, шыны мұныштар, бал және «бурнай» деп аталатын тас құмыралармен сауда жасады. Бабакнаннан төмен «кайлиан» тұрды, олар ариге теңізде көмектесіп, оның егістіктерінде жұмыс істеп, мерекелерге дайындалуға көмектесті. Оларға ариден тікелей сыйлықтар берілді. Бабакнан мен кайлианнан төмен «каталонан» тұрды: или тұрғындарының көп бөлігін құрайтын жалға алушы шаруалар. Олар көбінесе күріш пен тароны өсіретін ылғалды күріш шаруашылығын, сондай-ақ мақта сияқты құрғақ егін шаруашылығын жүргізді. Колониялық емес илокано қоғамының ең төменгі сатысында «убинг» (қызметшілер) және олардан төмен «тагабу» (құлдар, сондай-ақ «адипен» деп те аталады) тұрды. Тагабу өз мәртебесін төленбеген қарыз, бабакнан немесе аридің мүшесін қорлау, соғыс тұтқыны болу немесе тіпті ата-бабаларының қарызын мұра ету арқылы иеленді.

While the Spanish applied the term barangay to the settlements in the Ilocos region upon contact, the Ilocano people called their towns íli and a smaller group of houses purók. These residents of the íli were organized in a class society. At the top of the class system was an agtúray or ári (chief) and his family. The ári earned his position due to strength, wealth, and wisdom. This position could also be inherited and usually reserved for a male; however, in the event that no male heir was available, a strong female heir was accepted. If the heir was found to be weak by the íli, then another ári family would be put in place and the former ári family could fall down in class. Together with a community of elders, called amáen or panglakáyen íli, the ári administered justice and governed the daily lives of the íli and led his or her people to war if necessary. Below the ári were the wealthy babaknáng (or maharlika in Tagalog), some of whom could easily move into the position of ári. Their wealth was maintained by their control of trade, primarily with the Chinese, Japanese, Igorots, and Tagalogs. Goods often traded were rice, cotton, gold, wax, iron, glass beads, honey, and stoneware jars called burnáy. Below the babaknáng were the kailianes, a class that helped the ári in sailing, working his or her fields, and preparing for celebrations. In exchange, the kailianes were given gifts directly from the ári. Below the babaknáng and the kailianes were the katalonan: tenant farmers who consisted of the majority of the population in an íli. They largely practiced wet rice agriculture, which included rice and taro, as well as dry agriculture that included cotton. At the bottom of the pre colonial Ilocano society were the ubíng (servants) and below them, the tagábu (slaves, also called adípen). The tagábu acquired their status through unresolved debt, insulting a member of the babaknáng or ári, by being prisoners of war, or even inheriting the debt of their ancestor.

Дәстүрлі ойындар

Кукудиси – Илокано халқына тән ерекше ойын. Анак (таяқ) жерге сызылған негіз сызығына қойылады. Бір ойыншы таяқты жоғары лақтырады, ал екіншісі оны жерге тимей ұстап алуға тырысады. Егер екінші ойыншы мұны істей алмаса, екінші, ұзын таяқ (in ina) негіз сызығының үстіне қойылады, және ойыншы оны анак таяғымен соғуға тырысады. Ойынның келесі екі кезеңінде кім анак таяғын (ауаға лақтырылып, негізге қадалып қалған) in ina таяғымен ең алысқа соға алатынын анықтау үшін бәсекелеседі.

Абель тоқу (panagabel)

Илокос аймағының мақтанышы – қолмен тоқылған мақта матасы – инабель. Абель – илокано тілінде «тоқу» деген сөз, ал инабель – кез келген тоқыма матаға жатады. Дегенмен, тоқу әлемінде инабель сөзі Илокос өңіріне тән маталарды ғана білдіреді. Инабель матасын жасау үшін мақта қолданылады, ол жазық немесе өрнекті болуы мүмкін, жұмсақтығымен, әдемі дизайнымен және беріктігімен танымал. Инабельді жасау процесі, елдегі басқа да қолмен тоқу түрлері сияқты, күрделі және еңбекті қажет етеді. Илокостың тоқымашылары әртүрлі техникаларды қолданып, қатты ағаштан жасалған педальді тоқыма станоктарында тоқиды. Әр провинцияның өзіне тән дизайн стилі бар. Күрделі бинакул өрнегі киген адамды зұлым рухтардан қорғап, алаңдатуға арналған. Көп инелі дизайн техникасы, пинильян немесе брокат тоқу, сук-сук немесе үзіліспен тоқылған қосымша жіп техникасы, сондай-ақ икат түйіндеу бояу техникасы – осылардың мысалдары. Мысық тырнақтары, жаңбыр желдіргіштері, жұлдыздар және терезелер де танымал өрнектердің қатарында. Инабель матасын тоқудың дәстүрлі процесі капас (мақта) дайындаудан басталады: мақта бүршіктерін жинау, тұқымдарын алу, соғу немесе қағу, орау арқылы бұрау және мақта жіптерін шкинерге орау. Содан кейін жіпті жылтыр және берік етуі үшін щеткамен тазалап, бамбук орамаға орайды. Тоқымашы жіпті иілгіштің қаптамасына орайды. Содан соң иілген жіп иілген сәуле тағанға оралады. Келесі кезекте, жіпті тоқыма ілгек арқылы өткізіп, тоқымаға тігу кезінде тоқымашы тоқыманы «кестелейді», яғни жіптерді соққыш артына байлайды. Ғали агабель (тоқу) енді басталуы мүмкін. Ең көп таралған инабель – қарапайым тоқу, одан қол сүлгілері мен үстел төсемелерінен бастап, жамылғылар мен киім материалына дейін түрлі заттар жасалады. Илокоста инабельді күнделікті тұрмыстық заттарға, мысалы, перделерге, үстел жамылғыларына, ванна сүлгілеріне, үстелге арналған жолақтарға, төсек-орынға, сөмкелерге және тіпті маса торына материал ретінде қолдану кең таралған. Бұл өнердің шеберлерінің азаюы мен шикізаттың жетіспеуі салдарынан қазір сирек кездеседі, бірақ инабель тоқыма өнімдері жұмсақтығы, беріктігі, тропикалық климатқа сәйкестігі және қарапайым дизайны үшін сән және интерьер дизайны салаларында жоғары сұранысқа ие. Тарихи деректерге сәйкес, бұл мата галеон саудасында алтынға айырбасталған және классикалық илокано эпосы «Биаг ни Лам Анг»-та еске алынған. Белгілі инабель тоқымашысы – Магдалена Гамайо, ол Илокос-Норте штатының Пинили қаласында тұрады. 1924 жылы туған Гамайо 80 жылдан астам уақыттан бері мағ аабельмен айналысып келеді, ол 15 жасында әйелдерінің жұмысын бақылап, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы өнерді үйренген. Гамайо содан бері өзінің шеберлігін шыңдап, бинаколь (оның мамандығы – құйынды желдер), инуритан (геометриялық өрнектер), синан сабонг (гүлдер) және кусикос (спиральді пішіндер) сияқты дәстүрлі инабель өрнектерін өзі үйренді. Гамайо 2012 жылы Ұлттық тірі қазыналар сыйлығына ие болды.

Inabel, a handspun cotton fabric, is one of the many prides of the Ilocos Region. Abel is the Ilocano word for 'weave', and inabel refers to any type of woven fabric. However, in the world of weaving, inabel is specifically used to refer to fabrics that are distinctly Ilocano in origin. Cotton is used to make inabel fabric, which can be plain or patterned and is well known for its softness, beautiful designs, and strength. The process of creating inabel, like other forms of handweaving in the country, is intricate and labor intensive. Ilocos weavers weave on hardwood pedal looms with a variety of design techniques. Each province has its own design style. The intricate binakul pattern is meant to ward off and distract evil spirits, protecting the wearer. The multi heddle design technique, the pinilian or brocade weave, the suk suk or discontinuous supplementary weft technique, and the ikat tie dye technique are examples of other patterns. Cat's paws, fans, stars, and windows are other popular patterns. The traditional process of weaving abel cloth begins with preparing the kapas (cotton): picking cotton bolls, removing the seeds, pounding or beating, twisting using a spindle, and winding the cotton yarn into the skeiner. The skeined yarn is then brushed to make it glossy and durable before it is wound to a bamboo spool. The weaver winds the spool yarn into the warping reel. The warp yarn is then wound into the warp beam rod. Next comes heddling, in which the warp yarn is inserted through the eye of the heddle using a weaving hook. After that, the weaver inserts the warp yarn through the spaces of the reed and "dresses" the loom by tying the heddles behind the beater. Only then can agabel (weaving) commence. Plain weaves are the most commonly produced inabel, and these are used for everything from hand towels and placemats to blankets and dress material. In Ilocos, it is not uncommon for inabel to be used as material for everyday household items such as curtains, tablecloths, bath towels, table runners, bed linen, bags, and even mosquito nets. Although the skill is now rare due to a dearth in both practitioners and raw materials, inabel textile products are in high demand in the fashion and interior design industries due to their softness, durability, suitability in tropical climates, and for its austere design patterns. Historically, the textile was bartered for gold in the galleon trade, and is mentioned in the classic Ilocano epic Biag ni Lam ang. A notable inabel weaver is Magdalena Gamayo, who resides in Pinili, Ilocos Norte. Born in 1924, Gamayo has been a mag aabel for over 80 years, having learned the craft at the age of 15 by watching her aunts work during the Second World War. Gamayo has since honored her craft on her own, teaching herself traditional inabel patterns such as binakol (whirlwinds, her specialty), inuritan (geometric patterns), sinan sabong (flowers), and kusikos (spiral forms). Gamayo received the National Living Treasures Award in 2012.