Кіріспе

Инвесторлардың нарықтық бағалардың өсуіне қатысты жалпы көзқарасы

Нарықтың сезімі, сондай-ақ инвесторлардың назары, нарықтағы бағалардың қалай өседі деген күтілімге байланысты инвесторлардың жалпы басым көзқарасы болып табылады. Бұл көзқарас баға тарихы, экономикалық есептер, маусымдық факторлар, сондай-ақ ұлттық және әлемдік оқиғалар сияқты әртүрлі негізгі және техникалық факторлардың жиынтығынан құралады. Егер инвесторлар қор нарығында бағаның өсуін күтсе, онда сезім «көтерілісшіл» деп айтылады. Керісінше, егер нарықтың сезімі «төмендеушіл» болса, көптеген инвесторлар бағаның төмендеуін күтеді. Нарықтық жағдайларға қарамастан, өз сезімін сақтайтын нарық қатысушылары тиісінше «тұрақты көтерілісшілдер» және «тұрақты төмендеушілер» деп аталады. Нарықтың сезімі көбінесе кері индикатор болып есептеледі: көпшілік күткен нәрсеге қарсы ставка жасау әдетте тиімді. Нарықтың сезімі нарық қозғалысын болжаудың жақсы құралы деп саналады, әсіресе ол шектен шыққан кезде. Өте төмендеушіл сезімге ие болған кезде нарық әдетте қалыптыдан артық өседі, және керісінше. «Көтерілісшіл нарық» – бағаның нақты немесе күтілетін өсуінің ұзаққа созылған кезеңі, ал «төмендеушіл нарық» – индекс немесе акцияның жақындағы ең жоғары деңгейінен 20% немесе одан да көп уақыт бойы төмендеуін сипаттау үшін қолданылады. Нарықтың сезімін бақылау үшін бағаның өсуі мен төмендеуінің арақатынасы, жаңа ең жоғары және ең төмен бағалардың салыстырылуы сияқты түрлі техникалық және статистикалық әдістер қолданылады. Жеке акцияның жалпы қозғалысының үлкен бөлігі нарықтың сезімімен байланысты. Акциялар нарығының жағдайды көрсетуі көбінесе «барлық қайықтар толқынмен бірге жүзеді немесе батып кетеді» деп сипатталады, Уолл-стриттегі танымал «тренд – сіздің досыңыз» деген сөзбен. Соңғы он жылда инвесторлар компаниялар мен секторлар туралы мәтіндік жаңалықтарға сезімді талдау жасау арқылы нарықтың сезімін өлшеуге көшті.

Инвесторлардың назарын тарту теориясы

Ғылыми әдебиеттің бір ерекше бағыты мінез-құлықтық қаржының нәтижелерін, қаржы нарықтарында инвесторлар назарының өзгеруін және активтерді бағалаудың негізгі принциптерін байланыстырады: Barberis et al. (1998), Барберис және Талер (2003), Бейкер және Вурглер (2007). Авторлар бөлшек инвесторлардың мінез-құлқы нарыққа түсімге маңызды әсер етеді деп тұжырымдайды. Бүгінгі таңда ғылыми әдебиетте инвесторлар назарын өлшеудің кемінде бес негізгі тәсілі белгілі: қаржы нарығына негізделген өлшемдер, сауалнамаларға негізделген көңіл-күй индекстері, мамандандырылған онлайн ресурстардан алынған мәтіндік көңіл-күй деректері, интернетте іздеу мінез-құлқы және экономикалық емес факторлар.

Бірінші тәсіл

Бірінші тәсіл бойынша, инвесторлардың назарын нақты қаржы нарығына негізделген өлшемдер арқылы жуықтауға болады. Gervais және авторлар (2001) мен Hou және авторлар (2009) бойынша, сауда көлемі инвесторлар көңіл-күйінің жақсы көрсеткіші болып табылады. Белгілі бір акция бойынша сауда көлемінің жоғарылауы (төмендеуі) оның бағасының өсуіне (төмендеуіне) әкеледі. Бір күндік ең жоғары өсімдер де инвесторлардың назарын аударады (Barber & Odean, 2008). «Шулы» трейдерлер жоғары (төмен) өсім көрсеткен акцияларды сатып алуға (сатуға) бейім. Whaley (2001) және Baker & Wurgler (2007) Acertus Market Sentiment Indicator (AMSI) индикаторы бес айнымалыны қамтиды (индикатордағы салмақтың азаю ретімен): Баға/Табыс қатынасы (акция нарығының бағалау өлшемі); баға динамикасы (нарық психологиясының өлшемі); нақты көлемділік (жақындағы тарихи тәуекелдің өлшемі); жоғары кірісті облигациялардың кірісі (кредиттік тәуекелдің өлшемі); және TED спреде (жүйелік қаржылық тәуекелдің өлшемі). Осы факторлардың әрқайсысы нарық көңіл-күйін ерекше көзқараспен өлшеуге мүмкіндік береді, ал олардың біріктірілуі нарық көңіл-күйінің сенімдірек индикаторын ұсына алады. Жабық қордың дисконты (қорытынды қордың таза активтерінің құны нарықтық бағасына тең болмайтын жағдай) инвесторлар назарының мүмкін болатын өлшемі ретінде қарастырылды (Zweig, 1973 және Lee et al., 1991). Зерттеулер жабық қорлардың дисконтының өзгеруі инвесторлар көңіл-күйінің өзгеруімен тікелей байланысты екенін көрсетеді. Brown және авторлар (2003) күнделікті өзара қор ағынын инвесторлар назарының мүмкін болатын өлшемі ретінде зерттеді. Da et al. (2014) және Vieira (2011) бойынша, бөлшек инвесторлардың сауда деректері де инвесторлар назарын көрсетуге қабілетті. Зерттеу көрсеткендей, бөлшек инвесторлардың транзакциялары «жүйелі түрде өзара байланысты, яғни жеке тұлғалар акцияларды бірлесіп сатып алады (немесе сатады)». Компанияның алғашқы акциялық орналастырылымы (IPO) инвесторлар көңіл-күйін бағалау үшін қолданылуы мүмкін көптеген ақпараттарды тудырады (Ljungqvist et al., 2006 және Baker & Wurgler, 2007). Chemmanur & Yan (2009) авторлары «жарнаманың көп көлемі жарнама жасалған жылы акцияның жоғары кірісімен байланысты, бірақ жарнамадан кейінгі жылы акцияның кірісі төмендеуімен байланысты» екенін дәлелдеді. Акциялық шығарылымдардың жалпы жаңа шығарылымдарға қатынасы, ішкі сауда деректері және басқа қаржылық көрсеткіштер Baker & Wurgler (2007) еңбектерінде келтірілген. Тұтынушылар сенім индексінде он есе көп респондент (5000 үй шаруашылығы) бар. Алайда, сауалнамада бизнес, жұмыспен қамту және табыс жағдайларына қатысты бес негізгі сұрақтан ғана тұрады. Сұрақтарға тек үш нұсқамен жауап беруге болады: «жағымды», «жағымсыз» немесе «бейтарап». UBS/Gallup Инвесторлардың оптимизмі индексін құру үшін жалпы инвестициясы 10 000 АҚШ долларынан жоғары 1000 отбасыдан үлгі алынып сұхбаттастырылды. Жоғарыда аталған сауалнамаға негізделген көңіл-күй индекстері қаржы нарығының көрсеткіштерін жақсы болжаушылар екені анықталды (Brown & Cliff, 2005). Дегенмен, Da et al. (2014) бойынша, сауалнамаға негізделген көңіл-күй индекстері қаржылық көрсеткіштерді болжауда пайдалы болуы мүмкін. Алайда, мұндай индекстерді пайдаланудың нақты кемшіліктері бар және кейбір жағдайларда олардың қолданылуы шектелуі мүмкін.

Үшінші бағыт

Үшінші бағыт бойынша зерттеушілер инвесторлардың көңіл-күйі туралы ақпаратты әлеуметтік желілерден, медиа-платформалардан, блогтардан, газет мақалаларынан және басқа да мәтіндік деректер көздерінен (кейде жаңалықтарды талдау деп аталады) алу үшін мәтіндік тау-кен және сезімді талдау алгоритмдерін қолдануды ұсынады. Басылымдар тізбегі (Barber & Odean (2008) және Ahern & Sosyura (2015)) қаржылық мақалалар мен сенсациялық жаңалықтардың акция бағаларының мінез-құлқына елеулі әсер ететінін көрсетеді. Сондай-ақ, Wall Street Journal, New York Times немесе Financial Times сияқты танымал жаңалықтар көздерінің нарыққа күшті әсер ететіні таңқаларлық емес. Әсердің күші тіпті бір журналдың ішіндегі әртүрлі авторлар арасында да өзгеруі мүмкін (Dougal және басқалар (2012) Wall Street Journal журналының "Нарық туралы ағымдағы ақпарат" бағанындағы "теріс" сөздердің санын санау арқылы инвесторлардың көңіл-күйін өлшеудің тиімді әдісін ұсынады). Zhang және басқалар (2011) және Bollen және басқалар (2011) Twitter-ді акция бағасы мен құбылмалылығын болжауға көмектесетін маңызды көңіл-күй деректерінің көзі деп хабарлайды. Микроблог платформаларынан алынған деректердің акция бағасының мінез-құлқына әсерін талдаудың әдеттегі тәсілі – арнайы көңіл-күйді қадағалау индекстерін құру. Ең оңай жолы – әрбір твиттегі «позитивті» және «негативті» сөздерді санап, осы деректерге негізделген біріктірілген көрсеткішті жасау. Nasseri және басқалар (2014) StockTwits (сауда-саттыққа қатысты пікірлерді алмасуға мамандандырылған, Twitter сияқты платформа) деректерінің акция бағасының мінез-құлқына қатысты болжамдық күші туралы хабарлайды. Балама, бірақ күшті талап ететін тәсіл – көптеген твиттерге күтілетін акция қозғалыстары туралы түсініктеме беру үшін адам сарапшыларын тарту және одан кейін болжам үшін машиналық оқыту моделін құру. Twitter көңіл-күйіне оқиғаны зерттеу әдістемесін қолдану, жиынтық қалыптан тыс кірістермен айтарлықтай байланысты екенін көрсетеді (Sprenger және басқалар (2014), Ranco және басқалар (2015), Gabrovšek және басқалар (2017)). Karabulut (2013) Facebook-тың инвесторлардың көңіл-күйі туралы ақпараттың жақсы көзі екенін хабарлайды. Жалпы алғанда, ең танымал әлеуметтік желілер, қаржыға қатысты медиа-платформалар, журналдар және басылымдар Peterson (2016) жинақталған көңіл-күй деректерінің құнды көзі болуы мүмкін. Алайда, мұндай деректерді жинаудың салыстырмалы түрде қиын екенін ескеру маңызды (көбінесе зерттеушіге арнайы бағдарламалық жасақтама қажет). Сонымен қатар, мұндай деректерді талдау терең машиналық оқыту және деректерді өндіру білімін қажет етуі мүмкін (Hotho және басқалар (2005)).

Төртінші жол

Төртінші жол – инвесторлардың назарын аударатын маңызды ақпарат көзі – үй шаруашылықтарының интернетте іздеу жасау әрекеттері. Бұл тәсіл Саймонның (1955) нәтижелерімен сәйкес келеді, ол адамдар шешім қабылдау процесін қажетті ақпаратты жинаудан бастайды деген қорытындыға келген. Көптеген интернеттік іздеу қызметтері үшін іздеу көлемі туралы қолжетімді деректер 2004 жылдан басталады. Осы уақыттан бері көптеген авторлар мұндай деректердің инвесторлардың назарын және нарықтан табыс табуды болжауда пайдалы екенін көрсетті (Da et al. (2014), Curme және басқалар. (2014)). Көптеген зерттеулерде іздеу көлемі туралы деректерді алу және инвесторлардың назарын зерттеу үшін Google Trends (GT) қызметі қолданылады. Интернеттік іздеу деректерінің пайдалылығы Yahoo! Corporation деректерінде де дәлелденген (Bordino et al. (2012)). Интернеттік іздеу деректерін қолдану түрлі қаржылық мәселелерді шешуде үміттендіретін нәтижелер береді. Kristoufek (2013b) авторлары портфельді диверсификациялау мәселесінде GT деректерін қолдануды талқылайды. Мақалада ұсынылған диверсификациялау процедурасы белгілі бір акцияның интернеттегі іздеу сұраныстарының саны осы акцияның тәуекелділігімен байланысты деген болжамға негізделген. Автордың пікірінше, мұндай диверсификациялау процедурасы портфельдің табысын айтарлықтай арттыруға көмектеседі. Da et al. (2014) GT деректерінің ең танымал екі құбылмалылық өлшемін болжау қабілетін зерттейді: нақты құбылмалылық (RV) және CBOE күнделікті нарықтық құбылмалылық индексі (VIX). Екі зерттеу де интернеттік іздеу деректері мен құбылмалылық өлшемдері арасындағы оң және маңызды байланысты көрсетеді. Bordino et al. (2012) АҚШ қор нарықтарындағы сауда көлемін болжау үшін интернеттік іздеу деректерінің мүмкіндіктерін көрсетеді. Bordino et al. (2012) бойынша, интернеттік іздеу деректері криптовалюта (мысалы, Bitcoin) бағасын болжауда маңызды рөл атқарады (Kristoufek (2013a)). Google Trends деректері күнделікті өзара инвестициялық қорлардың ағынын жақсы болжайды (Da et al. (2014)) (Moat et al. (2013) және Kristoufek (2013a) спорттық іс-шаралардың инвесторлардың сауда-саттық мінез-құлқына әсерін талқылайды. Авторлар ірі футбол жарыстарында жеңіліске ұшырағаннан кейін акциялардың төмендеуіне байланысты нақты дәлелдер келтіреді. Жеңіліс әсері халықаралық крикет, регби және баскетбол ойындарынан кейін де сақталады. Алайда, Abudy, Mugerman және Shust (2022) Eurovision ән байқауында жеңіске жеткеннен кейін қор нарығының оң реакциясын растайды. Бұл оң әсер жеңімпаз елде байқалады. Авторлар бұл қорытындыны жарыс құрылымымен байланыстырады: спорттық турнирлерден айырмашылығы, жеңіліске назар аударудың орнына, Eurovision ән байқауының құрылымы жеңімпазды атап көрсетеді. Kaplanski & Levy (2010) жағымсыз жаңалықтардың (авиациялық апаттар) қор бағасына тигізетін әсерін зерттейді. Авторлар жағымсыз жаңалықтардың (мысалы, авиациялық апат туралы) қор табысының айтарлықтай төмендеуіне (әсіресе шағын және тәуекелді акциялар үшін) себеп болатынын қорытындылайды. Ахтари (2011) және Хиршлейфер және Шумвей (2003) саудагердің мінез-құлқына күн сәулесінің ұзақтығының әсерін көрсетеді. Авторлар «күн сәулесі әсерінің» статистикалық тұрғыдан маңызды және әртүрлі модельдік ерекшеліктерге төзімді екенін қорытындылайды. Температураның қор табысына тигізетін әсері Cao & Wei (2005) зерттеуінде талқыланады. Аталған зерттеудің нәтижелері бойынша температура мен қор табысы арасында температураның барлық диапазонында теріс байланыс бар (яғни, ауа райы суық болғанда табыс жоғары). Маусымдық әсерлі бұзылу (SAD) инвесторлардың көңіл-күйін болжаушы ретінде де танымал (Kamstra et al. (2003)). Бұл күтілетін нәтиже, өйткені SAD ауа райы жағдайы туралы ақпаратты қамтиды. Кейбір зерттеушілер одан да әрі барып, ай фазалары мен қор нарығының табысы арасындағы байланысты көрсетеді (Yuan et al. (2006)). Dichev & Janes (2001) бойынша: «жаңа айдың 15 күніндегі табыстар толық айдың 15 күніндегі табыстан шамамен екі есе көп». Тіпті геомагниттік белсенділіктің қор табысына (теріс корреляция) әсер ететіні де хабарланды (C. Robotti (2003)). Қорыта айтқанда, экономикалық емес оқиғалар трейдерлердің мінез-құлқына маңызды әсер етеді. Инвестор күн ашық, бірақ салқын күндері, жаңа айға 15 күн, геомагниттік белсенділік жоқ кезде, әсіресе маңызды спорттық жарыста жеңіске жеткеннен кейінгі күні, нарықтан жоғары табыс күтеді. Көп жағдайда мұндай деректерді инвесторлардың назарын өлшеуде қосымша мәлімет ретінде қарастыру керек, бірақ толыққанды тәуелсіз дерек ретінде емес.

Валюталық нарықтар

Форекс нарықтарындағы көңіл-күйді өлшеу үшін қосымша индикаторлар бар. Форекс нарығы орталықтандырылмағандықтан (орталық биржада саудаланбайды), түрлі бөлшек сауда Форекс брокерлік фирмалары позициялық қатынастарды (Пут/Колл қатынасына ұқсас) және өз клиенттерінің сауда-саттық әрекеттері туралы басқа да деректерді жариялайды. Көптеген бөлшек валюта трейдерлері табысқа жете алмайтындықтан, Форекс нарығындағы көңіл-күйді өлшеу әдетте кері индикаторлар ретінде қолданылады. Кейбір зерттеушілер интернеттік іздеу деректерінің (мысалы, Google Trends) шетелдік валюта нарықтарындағы құбылмалылықты болжауда пайдалы екенін хабарлайды. Интернеттік іздеу деректері және (тиісті) Wikipedia беттерінің қаралым деректері криптовалюта (мысалы, Bitcoin) бағасын болжауда пайдалы деп хабарланды.