Кіріспе

Гүллухтағы газ шабуылдары – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың 27-29 сәуірінде Францияның солтүстігіндегі Лустың оңтүстігінде орналасқан Гүллух ауылы маңында британдық әскерлерге жасалған екі неміс газ шабуылы. Газ шабуылдары II Корольдік Бавария корпусының дивизиялары мен I британ корпусының дивизиялары арасындағы қақтығыстың бір бөлігі болды. 27 сәуірде таңға дейін 16-шы (ирландтық) дивизия және 15-ші (шотландтық) дивизияның бір бөлігі Гүллух маңында газ шабуылына ұшырады. Газ бұлты мен артиллериялық оқшашудан кейін британдықтардың шебінде уақытша бекіністер жасаған шабуыл тобы пайда болды. Екі күннен кейін немістер тағы бір газ шабуылын бастады, бірақ жел бағытын өзгертті және газды неміс шебіне қайтарды. Жел бағытының өзгеруі және жергілікті офицерлердің наразылығына қарамастан, шабуылды жалғастыру туралы шешім салдарынан көптеген неміс әскері зардап шекті. Неміс әскерлері ашық жерде қашқанда британдықтар олардың қатарын көбейтті. Гүллухта неміс әскерлері қолданған газ – хлор мен фосгеннің қоспасы, алғаш рет 1915 жылдың 19 желтоқсанында Ипр қаласының жанындағы Вильтьеде қолданылған. Неміс газы британдық ПХ газ маскаларын тесіп өтуге жеткілікті концентрациялы болды, ал 16-шы (ирландтық) дивизия газ тәртібін нашар сақтағаны үшін теріс айыпталды. Дивизияның газ маскаларының сапасы нашар деген қауесет таратылды, масканың тиімділігіне күмән тудырмау үшін. Шабуыл кезінде жақсы жұмыс істеген «Шағын қорап» респиратордың өндірісі үдетілді.

1915 жыл

1915 жылы Лос шайқасының соңына қарай Франциядағы британдық әскерлер, әдетте, қарсыдағы неміс позицияларынан нашаррақ жерді басып алды. Неміс позициялары биік орналасқан, құрғақ болды және британдық бекіністері мен артқы аймақтарын жақсы бақылауға мүмкіндік берді. 1916 жылдың басында британдықтар Батыс майданның басым бөлігін өздеріне алды, бұл француздың 10-армиясына оңтүстікке қарай, Верденге, тактикалық тұрғыдан да қиын жағдайға көшуге мүмкіндік берді. Тек Арментьер маңында ғана неміс қорғанысы төменгі жазықта орналасқан. Француз генерал-сиссимусы Жоффре және барлық одақтас қолбасшылар өздерінің позицияларын алға жылжу арқылы жақсартуды қалағандықтан, жақсы қорғанысқа көшу мүмкіндігі қабылданбады. Осыны ескере отырып, француз бен британдықтар өз қорғаныстарын күшейтуге көп күш жұмсаған жоқ, бұл немістерге қосымша артықшылық берді. Немістер британдықтарға қарағанда әлдеқайда аз тікенді сым тораптары мен терең ор қазылған бекіністермен қорғалған позицияларға шабуылдай алды. Мұндай позициялардың тыныш фронтқа айналуына британдықтар келіспеді, сондықтан снайперлік ату, болжамсыз артиллериялық оқшашу және шабуылдар ұйымдастырылды, бұл немістердің қарсы шабуылына себеп болды. Британдықтар немістердің бес шабуылына қарсы үш шабуыл жасады және көптеген рейдтер өткізді.

1916 жыл

1916 жылдың басында немістерде окоп соғысы үшін жабдықтар көбірек және сапалырақ болды, оның ішінде жақсы қол гранаталары, мылтық гранаталары және окоп минометтері бар еді. Немістер қорғанысты жөндеуге және жақсартуға көп көңіл бөлді, сондай-ақ біртекті армиясы болғандықтан артиллерияны, оқ-дәріні және әскерді фронт бойымен жылжыту оңай болды. Соғысқа дейін дайындықтан өткен офицерлер мен сарбаздардың көп бөлігі соғыс кезінде шақырылған жауынгерлерге басшылық ету үшін қалды. Британдық туннельшілер неміс әріптестерінен басымдыққа ие болды, бірақ жердегі операцияларда автоматтардың саны мен артиллерия атысының көлемі мен дәлдігі жеке дағды мен ерлікке қарағанда маңыздырақ болды. Ауыр артиллерияның саны көбінесе шайқастардың бағытын анықтады. Жергілікті шабуыл сәтті аяқталса, жеңімпаздар қарсы шабуылға ұшырау қаупіне тап болды және жаулап алынған позицияларды бұрынғы позициялардан ұстау көбінесе қымбатқа түсті.

Германияның дайындықтары мен жоспары

Неміс шабуылға сәуір айында дайындала бастады, Cité St Elie-ден Loos-қа дейінгі фронт бойында шамамен 7 400 газ баллонын орналастырды, онда ешкімнің жері Лоос шайқасынан (25 қыркүйек – 14 қазан 1915 ж.) бері бөлініп қалған еді. Неміс артиллериясы британдық бақылау бекеттерін, жабдықтау орындарын және байланыс траншеяларын жүйелі түрде бомбалауды бастады, бұл траншеялық минометтер мен мылтық гранаталарымен күшейтілді. 24-25 сәуірде бомбалау азайды, ал 26 сәуірде 16-шы (Ирландия) дивизиясының позициялары бомбаланды, сондай-ақ 12-ші (Шығыс) дивизиясының фронтына шабуыл жасалды. Келесі күні ауа райы ашық, жылы болды, жел британдық қатарларға қарай соқты. Баварияның 4-дивизиясы 27 сәуірде газ шабуылын британдық позицияларына қарсы патрульдермен жалғастыруға тиіс болды. Екі күннен кейін, желдің жағдайы нашар болғанына қарамастан, жергілікті командирлердің қарсылығына қарамастан, екінші газ шығаруға бұйрық берілді.

Британдық препараттар

23-24 сәуір түнінде неміс сарбазы дезертирлік жасап, британдықтарды Хюлюч майданына шабуыл жасалатыны туралы ескертті, бұл шабуыл газбен болуы мүмкін еді, және бұл британдықтардың байқаған белгілерін растады. Неміс окоптарынан егеуқырлардың қашып кеткенін көріп, газ баллондарының ағып жатқанынан деп болжады. Британдық қорғаныс позицияларын жүйелі түрде атқылау және дезертирдің көрсетуі, I корпус командирі генерал-лейтенант Чарльз Каванагты Ленстен Луаске дейінгі шебін ұстаған 1-ші дивизияға, Пуит 14-бис-тен Хюлюшке дейінгі орталықтағы 16-шы (ирланд) дивизияға және солтүстікке қарай, Карьерлер мен Гогенцоллерн бекінісіне қарсы орналасқан 12-ші (шығыс) дивизияға ескерту жасауға итермеледі. 24 сәуірден 30 сәуірге дейін 12-ші (шығыс) дивизиясын 15-ші (шотланд) дивизиясымен алмастыруға рұқсат берілді. Төрт қосалқы артиллериялық батарея 15-ші (шотланд) дивизиясының аймағына жылжытылды және барлық бөлімшелер газ сигналдарын күнделікті жаттығудан өтуге міндеттелді. Британдықтар PH тікұшақтарымен жабдықталды, олар 1000 [[Бөлшектер бірліктеріне дейінгі концентрацияда фосгеннен қорғады.

27 сәуір

Хуллух маңындағы неміс шабуылы түтін шығарумен басталды, содан кейін 1,5 сағаттан соң 3800 баллондардан хлор мен фосген газының қоспасы шығарылды, бұл Баварияның 5-ші жаяу әскер полкі (BIR 5) және Баварияның 5-ші резервтік жаяу әскер полкі (BRIR 5) позицияларында болды. Баварияның 9-шы жаяу әскер полкінің (BIR 9) алдындағы бөлімде газ тарату тоқтатылды, себебі желдің бағыты Хогенцоллерн редубты аймағындағы 3-ші Бавария дивизиясының оң флангын қоршау қаупін тудырды. Сағат 5:00-де неміс артиллериясы 16-шы (ирландтық) дивизияның алдыңғы шебіне және солтүстікке қарай 15-ші (шотландтық) дивизияның оң флангына жоғары жарылғыш, ошақ бөлшектерімен және минометтермен бомбалауды бастады, байланыс траншеяларына шабуыл жасап, ауылдар мен британдық тыл позицияларына көз жасы ағызғыш снарядтар атып жіберді. Сағат 5:10-да газ бен түтін бұлттары неміс траншеяларынан көтеріліп, оңтүстік-шығыс желдің әсерімен британ траншеяларына қарай жылжыды. Газ бұлтының тығыздығы соншалық, көріну қашықтығы шектелді; алдыңғы қатарда газ маскасын кию қажет болды, ал иісі алыс жерлерде де сезілді. Сағат 5:55-те үш неміс минасы жарылды, содан кейін тағы бір артиллериялық бомбалау орын алды және екінші газ бұлты шығарылды. 20 шақты адамнан тұратын бірнеше шабуыл тобы газ бұлтының артынан ілесіп, үшеуі британ траншеяларына енуге қол жеткізді. Бір топ Чалк Пит Вудтағы британдық алдыңғы шебіне шамамен он бес минутқа енді; екіншісі Позен Аллеясының солтүстігіндегі траншеялардан тез шығарылып, ешкімнің жерінде Льюис пулеметінің атысымен тоқтатылды. Үшінші топ 15-ші (шотландтық) дивизияның оң флангындағы траншеяларға енді, бұл Вермель-Хуллух жолының солтүстігінде орналасқан еді, және дереу гранаталармен шабуылға ұшырады; сағат 7:30-ға қарай шабуыл тобы кері шегінді. 27 сәуірде сағат 5:10-да 16-шы (ирландтық) дивизия аумағында газ туралы ескерту берілді, ал дивизиялық және корпус артиллериясы газ шығарылып жатқан неміс позицияларының тылына бомбалауды бастады. Отыз минуттан кейін, 20-30 адамнан тұратын неміс жаяу әскерлерінің топтары, тапаншалар мен қол гранаталарымен қаруланған, британдық қосымша қоршаудың бұзылған жерлеріне бет алды және мылтық пен пулемет атысымен кері қайтарылды. Сағат 6:00-де үш мина жарылып, тағы бір бомбалау орын алды, содан кейін тағы бір газ бұлты жіберілді, бұл Black Watch ротасына көптеген жарақаттарды келтірді, оның командирі алғашқы газ бұлтынан кейін газ маскасын шешуге бұйрық берді, себебі маска газға бір рет ұшырағаннан кейін пайдасыз деп есептеді. Екінші газ бұлтының артынан неміс жаяу әскерлерінің үлкен тобы шабуылға шығып, үш жерде британ траншеяларына қысқа мерзімге енуге қол жеткізді. Чалк Пит Вудта британдықтарда 1915 жылдың қыркүйегінде Хуллухқа шабуылды қолдау үшін жеткізілген гаубица болды. "Жалғыз Гаубица" британдық алдыңғы шебінен жақын жерде болғандықтан, неміс шабуылы болған жағдайда оны жоюға бұйрық берілді және оққа жарылғыш заряд қалдырылды.

29 сәуір

29 сәуірде неміс жаяу әскері жасыл, содан кейін қызыл шамын жіберді және таңғы сағат 3:45-те неміс артиллериясы 16-шы (ирланд) дивизиясының резервтік және байланыс траншеяларын бомбалауды бастады. Газ бұлты шығарылды, одан кейін Chalk Pit Wood-тан Хуллучқа дейін ақ түтін тарады, бұрын BIR 9 жоғары жақтан газды шығаруға бұйрық берген болатын, қолайсыз жел болғанына қарамастан. Неміс шабуыл тобы алға жылжи бастады, газ өте баяу қозғалды, содан кейін британдық үшінші желіге жеткенде бағытын өзгертті; неміс шабуылшылары британдық жаяу әскерлерімен шағын қарудан атыс арқылы қарсы алынды. Газ кенеттен неміс шебіне қарай соқты. BIR 9 және BIR 5 аймағында 36-шы пионер полкінің (PR 36) әскерлері газды бірден тоқтатуға үлкермеді. Көптеген неміс сарбаздары газ маскаларын кимеген кезде ұсталды және шамамен 1500 адам газға уланды. Оң жақтан 3-Бавария дивизиясы тағы 34 адамды жоғалтты. Газ таралып кеткен кезде неміс бомбалауы күрт тоқтады. 48-ші бригада ағаштарды қайта басып алды және бірнеше сағаттан кейін «Жалғыз Қалай» зақымсыз күйде табылған, оқ-дәрісі бітіп қалған. Ол өте жақсы жасырылғандықтан, неміс шабуылшылары оны байқамады. Британдық артиллерия атысы неміс газ баллондарының бір бөлігін жойды деп есептелді, сол кезде неміс әскерлері алдыңғы траншеялардан шығып, британдық шағын қарудың атысы астында артқа қарай жүгіріп кетті. Кейін британдық алдыңғы траншеялар мен айналасында 80 неміс сарбазының денесі табылды. Таңғы сағат 7:30-да неміс шабуылы аяқталды және түні бойы екі британдық батальон ауыстырылды; 28 сәуірдің қалған бөлігі тыныш өтті, бірақ 1-ші дивизия Лус маңындағы Дабл Крассьерде шабуыл жасады. Сағат 3:45-те 16-шы (ирланд) дивизиясының майданында неміс артиллериясының бомбалауы мен газ шығаруы басталды, бірақ күтілген шабуыл болған жоқ. Неміс әскерлері Хуллуч маңындағы траншеяларда таңғы сағат 4:10-да жиналды және шағын топтар британдық траншеяларға қарай жылды, онда олар шағын қарудан атыс арқылы қарсы алынды. Содан кейін неміс газы бағытын өзгертті және неміс жаяу әскері газ бен британдық артиллерия оғынан қашып, 16-шы (ирланд) дивизиясының алдыңғы шебінде шамамен 120 адам қаза тапты.

Шығындар

27 сәуірде 16-шы (Ирландия) дивизиясы 442 адамын, ал 15-ші (Шотландия) дивизиясы 107 адамын жоғалтты. 27-29 сәуір аралығында британдықтардың жалпы шығындары 1 980 адамды құрады, оның 1 260-ы газға байланысты, ал 338-і қаза тапты. 1932 жылы британдық ресми тарих жарияланған кезде газ баллондарын және басқа да жаяу әскер емес бөлімдерді басқарған BIR 5, BRIR 5, PR 36-дағы неміс әскерінің шығындары белгісіз болды. BIR 9 419 адам шығынға ұшырады, оның 286-сы газға байланысты, олардың 163-і қаза тапты, ал 3-Бавария дивизиясында 34 адам газға байланысты зардап шекті, олардың төртеуі қайтыс болды. Сол кездегі француз барлау деректерінде 27-29 сәуір аралығында 4-Бавария дивизиясында 1 100 адам шығынға ұшырағаны тіркелді. 1918 жылдың қазан айында британдық 15-ші (Шотландия) дивизиясының офицері Понт-а-Вендиндегі зиратта газ шығарудан қайтыс болған 400 неміс әскерінің қабірлерін тапты. 1934 жылы Фолкс 4-Бавария дивизиясының тұтқынға алынған әскерінің күнделігінде дивизияда газға байланысты 1 600 адам қаза тапқаны жазылған. 2002 жылы Хук пен Джонс 29 сәуірде кері соққан неміс газынан 1 500 адам қаза тапқанын хабарлады.