Кіріспе
Осман империясының тарихындағы кезең Осман империясының тарихи дәуірі Тюльпан дәуірі немесе Тюльпан дәуірі (осман түрікше: لاله دورى, Lâle Devri) - Осман империясының тарихындағы 1718 жылы 21 шілдеде Пасаровиц келісімінен 1730 жылы 28 қыркүйекте Патрона Халил көтерілісіне дейінгі кезең. Бұл салыстырмалы түрде бейбіт кезең болды, оның ішінде Осман империясы өзін сыртқа қарай бағыттай бастады. Бұл кезеңнің атауы Осман әмірлерінің сарайындағы лала гүлдеріне деген құштарлықтан алынған. Бұл мәдени жағынан екіжақты эмблеманы өсіру салтанатты практикаға айналды. Тюльпан кезеңінің пайда болуы ертедегі заманауи тұтынушылық мәдениеттің алып келген қақтығыстарын көрсетті. Осы кезеңде Осман империясының элиталық және жоғарғы санаттағы қоғамдары лалаға үлкен сүйіспеншілік танытты, олар әр түрлі жағдайларда пайдаланылды. Тюльпандар байлық пен артықшылықты, тауар мен бос уақытты білдіреді. Тюльпан дәуірі салыстырмалы бейбітшілік пен өркендеу дәуірі Осман өнерінің және сәулетінің қайта туылуын көрді (Тюльпан дәуірінің сәулетін қараңыз). Осы кезеңде Османдық мемлекеттік ғимараттар алғаш рет батыс Еуропалық дизайн элементтерін енгізді, бұл келесі онжылдықта Османдық барокколық сәулет өнерінің негізін қалады.
a historic era during the Ottoman Empire
The Tulip Period, or Tulip Era (Ottoman Turkish: لاله دورى, Lâle Devri), is a period in Ottoman history from the Treaty of Passarowitz on 21 July 1718 to the Patrona Halil Revolt on 28 September 1730. This was a relatively peaceful period, during which the Ottoman Empire began to orient itself outwards. The name of the period derives from the tulip craze among the Ottoman court society. Cultivating this culturally ambiguous emblem had become a celebrated practice. The tulip period illustrated the conflicts brought by early modern consumer culture. During this period the elite and high class society of the Ottoman period had established an immense fondness for the tulip, which were utilized in various occasions. Tulips defined nobility and privilege, both in terms of goods and leisure time. The Tulip Period, an era of relative peace and prosperity, saw a rebirth of Ottoman art and architecture (see Tulip Period architecture). During this period, Ottoman public buildings incorporated, for the first time, elements of western European designs, leading to the foundation of Ottoman Baroque architecture in the following decade.
Көтерілу және өсу
Сұлтан Ахмет III-нің күйеуінің баласы, Ұлы везир Невшехирли Дамат Ибрагим Пашаның басшылығымен Осман империясы осы кезеңде жаңа саясат пен бағдарламаларға кірісті, ол 1720 жылдары алғашқы Осман тіліндегі баспахананы құрды және сауда мен өнеркәсіпті ілгерілетті. Ұлы везир сауда қатынастарын жақсартуға және коммерциялық кірістерді арттыруға мүдделі болды, бұл осы кезеңде бақтарға қайта оралуды және Османдық сотының көпшілік стилін түсіндіруге көмектеседі. Ұлы везирдің өзі лала гүлдерін қатты ұнатып, Стамбулдың элитасына үлгі көрсетті, олар лала гүлінің түстес әртүрлілігін бағалай бастады және оның маусымдықтығын да атап өтті. Османдықтардың киім үлгісі мен тауар мәдениеті олардың лала гүлдеріне деген құштарлығын қамтиды. Стамбулда гүл базарларынан бастап, пластикалық өнерге дейін, жібек пен матаға дейін тюльпандар кездеседі. Тюльпанды барлық жерде табуға болады; сұраныс элиталық қоғамда өсті, олар үйлер мен бау-бақшаларда кездесті. Сондықтан лала - мифтік әсемдікке ие символ, оны Осман империясының сарайларынан бастап киімдеріне дейін табуға болады, ол Осман империясының әлеуметтік өткенін еске түсіреді. Тюльпанды байлар мен элитаны, деспотиялық биліктің әлсіздігін бейнелейтін романтикалық ескерткіш ретінде қарастыруға болады.
Мәдениет
Тюльпан дәуірі өнердің, мәдениеттің және сәулет өнерінің гүлденуін көрді. Османдық архитектураның бұрынғы классикалық стилімен салыстырғанда, бұл кезеңдегі сәулет және безендіру сәнді және гүлдік мотивтерге көбірек ұнаған, Еуропадағы барокко стилі әсер еткен. Оның көрнекті мысалы - 1728 жылы Стамбулдағы Топкапы сарайының алдында салынған Ахмет III фонтаны. Еуропалық әсерлерден басқа, тюльпан кезеңінің сәулет өнеріне де шығыстағы Сафавид өнерінің және сәулетінің әсері болды. Сұлтанның сотының Стамбулға оралуы - 17 ғасырдың аяғында Эдирнеде тұрғаннан кейін - астанада құрылыс белсенділігін қайта жандандырды. Қаланың ескі ғимараттарын жөндеу немесе қалпына келтіру үшін де көп күш-жігер жұмсалды. Ахмед III-дің ұлы уәзірі Невшехирли Дамат Ибрагим-паша бұл құрылыс пен қалпына келтіру іс-әрекетіне үлкен үлес қосты. Ғалым Ünver Rüstem-тің айтуынша, осы кезеңде Ахмед III сотының сәулет және мәдениет саласындағы қамқорлығы, корольдік соттың Эдирнедегі уақытында оқшауланғаннан кейін, жұртшылықты өзінің билеушілерімен қайта байланыстыруға бағытталған. Тюльпан кезеңінің ең маңызды шығармаларының бірі - Дамат Ибрагим Паша 1722-1723 жылдары Ахмет III үшін жобалаған және салған жаңа жазғы сарай Садабад сарайы. Ол қала сыртындағы ауылдық аймақ - Кагитанеде орналасқан. Сарайдың аумағына мармармен қапталған Cedval i Sim деп аталатын ұзын канал кірді, оның айналасында саябақтар, павильондар және сарайдың көрікті аймақтағы пәтерлері болды. Бұл жалпы дизайн, 1721 жылы Ермисекіз Челеби Мехмед Эфендидің сұлтанның сарайына әкелген Париж мен Версаль сипаттамаларын ұстанған француз көңіл көтеру сарайларын үлгі тұтты. Сұлтан өзінің сарайынан басқа, сарайдағыларды өздерінің павильондарын арна бойына салуға шақырды, ал Стамбулдың тұрақты тұрғындары айналадағы аумақты экскурсиялар мен пикниктер үшін демалыс алаңы ретінде қолданды. Бұл Осман мәдениетіндегі жаңа практика болды, ол жұртшылықты билеушіге алғаш рет жақындатты. Ол көбінесе қазіргі заманғы өнер мен әдебиетте, мысалы, Недим өлеңдерінде және Эндерунлу Фазылдың "Зенаннаме" (Әйелдер кітабында) сипатталған немесе суреттелген. Тюльпан өлеңдерде де, суреттерде де мақталған. Қазіргі Түркияда лала әлі күнге дейін кемелділік пен сұлулықтың бейнесі болып саналады. Turkish Airlines әуекомпаниясы ұшақтарында лала гүлінің суретімен безендіреді.
Қалпына келтіру және аяқталуы
Тюльпан бағасы 17 ғасырдың соңғы онжылдықтарында көтеріле бастады және мемлекет араласуына дейін 1726-1727 жылдары шыңына жетті. Бұл сирек кездесетін шамдардың қымбат бағасына деген сұранысты және элитаның сарайлары мен бақтарындағы гүлдерге деген сұраныстың артуын көрсетті. Тюльпан маниясы - бұл шамдардың бағасын көтеру арқылы экономиканы реттеуге мемлекеттің күші. Сол кездегі әміршілер гүл сатушылардың әдепсіз әрекеттерін айыптау үшін петиция жіберді, олар гүлдің бағасын көтеру арқылы элитаны пайдаланып жатыр деп есептеді. Бұл гүлдердің тізімін және баға тізімін Стамбулдың судьясына беру процесін бастады.