Кіріспе
Сегіз жылдық соғыс кезіндегі атысты тоқтату. Он екі жылдық бітім – Испания мен Голландия Республикасы арасындағы Сегіз жылдық соғыс барысында 1609 жылдың 9 сәуірінде Антверпенде келісілген және 1621 жылдың 9 сәуірінде аяқталған атысты тоқтату кезеңі. Франция сияқты Еуропа елдері Республиканы тәуелді мемлекет деп мойындаса бастағанмен, испандықтар оны қаржылық қиындықтар мен ішкі мәселелер салдарынан туындаған уақытша шара ретінде қарастырды және Голландияның тәуелсіздігін 1648 жылғы Вестфалия шартына қол қойғанға дейін ресми түрде мойындамады. Бұл бітім Испанияның Филипп III-іне күштерін басқа бағыттарға жұмылдыруға мүмкіндік берді, ал Альберт пен Изабелла оны Габсбургтердің билігін бекіту және Оңтүстік Нидерландыда Контрреформацияны жүзеге асыру үшін пайдаланды.
The Twelve Years' Truce was a ceasefire during the Eighty Years' War between Spain and the Dutch Republic, agreed in Antwerp on 9 April 1609 and ended on 9 April 1621. While European powers like France began treating the Republic as a sovereign nation, the Spanish viewed it as a temporary measure forced on them by financial exhaustion and domestic issues and did not formally recognise Dutch independence until the Treaty of Westphalia in 1648. The Truce allowed Philip III of Spain to focus his resources elsewhere, while Archdukes Albert and Isabella used it to consolidate Habsburg rule and implement the Counter Reformation in the Southern Netherlands.
Контекст
Голландия Республикасы 1590 жылдары маңызды әскери табыстарға қол жеткізді. 1585 жылы Антверпен құлағаннан кейін Испанияның Филипп II Александр Фарнезеге әскери әрекеттерін алдымен испандық Армаданың сәтсіз жорығына, содан кейін протестант Генрих IV-тің мұрагерлігіне кедері келтіру үшін Францияға қарсы бағыттауға бұйрық берді. Келесі жылдары Фландрия армиясы толығымен қорғанысқа көшті. Үш майданда соғыс жүргізудің шығындарын көтере алмай, Филипп II 1596 жылы төлемдерді тоқтатуға мәжбүр болды. Испанияның қиын жағдайын штад-холдер Морис шеберлікпен пайдаланды. Бірнеше жорықтарда Республика армиясы 1590 жылы Бреданы басып алды, келесі жылы Девентер, Хюльст және Неймегенді, ал 1594 жылы Гронингенді жаулап алды. Сол кезде Фландрия армиясы үлкен өзендердің солтүстігіндегі барлық стратегиялық бекеттерін жоғалтты. Алайда ғасырдың басында қақтығыс тұйықталып қалды. Испанияда Филипп III пен Габсбургтар Нидерландысындағы Альберт пен Изабелланың 1598 жылы билікке келуінен кейін Фландрия армиясы Голландия Республикасына қарсы шабуылды қайтаруға тырысты. 1600 жылы 2 шілдеде Ньюпорт шайқасында тактикалық жеңіліске ұшырағанымен, Фландрияға голландтардың шабуылын тойтарудағы стратегиялық мақсатына қол жеткізді. Остендтің ұзақ қоршауы (1601–1604) күштер тепе-теңдігін анық көрсетті. Екі тарап та қираған қаланы қоршауға немесе қорғауға зор қаржы жұмсады. Амброджио Спинола, Альберт еркiншектiң орнын басып, 1604 жылы 22 қыркүйекте қаланы басып алды, бірақ бұл Слейс жоғалтудың бағасымен болды. Осы уақыт аралығында Габсбург дипломатиясы екі майданнан да шығып кетті. 1598 жылы Генрих IV пен Филипп II Франко-испан соғысын Вервен бейбіт шартымен аяқтады. Алты жылдан кейін Джеймс I, Филипп III және эрцгерцогтар Англия мен Испания арасындағы қақтығысты Лондон келісімімен аяқтады. Бұл келісімдер Габсбургтерге күштерін голландтарға қарсы соғысқа жұмсауға мүмкіндік берді. Келесі жылы Спинола бастамашылықты қолға алып, соғысты 1594 жылдан бері алғаш рет үлкен өзендердің солтүстігіне көшiрдi. Голландия Республикасының орталық аймандарына жау қауіп төндірді. 1606 жылға қарай испан армиясы Насаулық Морис күш-жігеріне қарамастан, Олдензаал, Лохем, Линген, Рейнберг және Гроенлоны басып алды. Алайда Республиканың одақтастары материалдық қолдау көрсетуді жалғастырды. Сонымен қатар, Габсбургтардың Нидерландтағы табыстары қымбатқа түсті. Испандықтар күткен соққыны бермеді, ал Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы Молукка аралдарында базалар құрып, португалдық дәмдеуіш саудасына үлкен нұқсан келтірді. Бұл жетістіктер қақтығыс Испанияның теңізден тыс империясына таралуы мүмкін екенін көрсетті. 1607 жылы 9 қарашада Филипп III төлемдерді тоқтату туралы жариялады. Күштер тепе-теңдігі шаршау тепе-теңдігіне әкелді. Ұзақ жылдар бойы соғыс жүргізілгеннен кейін екі тарап та келіссөздер жүргізуге дайын болды. 1607 жылы 12 сәуірде Біріккен провинциялар мен Габсбург Нидерландысы сегіз айға жарамды және 4 мамырда күшіне енетін атысты тоқтатуға келісті. Кейіннен атыс тоқтату келісіміне теңіздегі операцияларды да қосу көзделген. Тіпті сол кезде де Филипп III-нің келісімін алу қиын болды. Патша Альберттің тәуелсіздік мәселесін мойындауға дайындығына қатты таңғалды. Испанияның қаржысының төтенше жағдайы оны келісімді ратификациялауға мәжбүр етті. Отты тоқтату бірнеше рет ұзартылып, содан кейін он екі жылдық бітімге қол қоюға әкелетін келіссөздер жүргізілді. Бейбітшілік конференциясы 1608 жылы 7 ақпанда Гаагада ашылды. Келіссөздер Binnenhof-те, содан бері Trêveszaal деп аталатын бөлмеде өтті. Морис конференцияға қатысудан бас тартқандықтан, республика делегациясының басшылығы оның туысы Вильгельм Луи Нассаудан, Фризеланд, Гронинген және Дренте штадхольдерінен алды. Голландия тарапының бас келіссөзшісі Голландияның ықпалды жер адвокаты Иохан ван Олденбарневельт болды. Габсбург Нидерланды делегациясының басшысы Амброджио Спинола болды. Оның жетекші қатысушысы - бас президент Жан Ришардо. Оларға Нейен, Мемлекеттік және соғыс министрі Дон Хуан де Мансисидор және Аудиенсьер Луи Веррейкен көмек көрсетті. Испания патшасының жеке делегациясы болған жоқ. Архиерейлердің өкілдеріне оның атынан келіссөз жүргізуге өкілеттік берілді. Бірнеше ханзадалар конференцияға делегация жіберді. Француздық медиаторлар тобын тәжірибелі келіссөзші және Бургундия Парламентінің президенті Пьер Жаннен басқарды. Англиялық делегацияны Гаагадағы елші және болашақ Мемлекеттік хатшы Ральф Винвуд басқарды. Дания королі Христиан IV өзінің болашақ канцлері Якоб Ульфельдті жіберді. Басқа медиаторлар Палатинат, Бранденбург, Ансбах және Гессе-Кассельді өкілдік етті. Кёльн курфюрсі және Юлих және Клевес герцогі бақылаушылар жіберді. Конференция ұзаққа созылғандықтан, көптеген делегаттар кетіп қалды, соңғы минутқа дейін француз және ағылшын медиаторлары ғана қалды. Конференция бейбіт шартының шарттары бойынша келісімге келе алмады және 25 тамызда таратылды. Тараптар колониялық сауда және дін мәселелерінде келісе алмады. Испания империясын сақтау үшін Габсбургтар голландтар экватордың оңтүстігінде теңіз жүргізуді тоқтатуын талап етті. Бұл Голландияның саудалық мүдделеріне қарсы болды. Бұл талап Хуго Гроцийді "Теңіз бос" еңбегін жазуға шабылдады. Біріккен провинциялар сондай-ақ Габсбургтардың Республикадағы католиктерге дін бостандығын беру туралы талабына қарсы болды, оны ішкі істеріне араласу деп есептеді. Бұл кемшіліктерге қарамастан, француз және ағылшын медиаторлары екі тарапты ұзақ бітімге келісуге көндіре алды. Бұл бейбітшілікті сақтайтын, бірақ барлық даулы мәселелерді айтпайтын еді. Ұзақ және қысқа мерзімді мерзімдерді қарастырғаннан кейін, бітім мерзімі он екі жылға белгіленді. Формалды келіссөздер 1609 жылғы 28 наурызда Антверпен қалалық ратушасында қайта басталды. 9 сәуірде екі делегация мәтінге қол қойды. Ратификация процесі қиын болды. Республикада Амстердам және Делфт сияқты қалалар бітім саудаларын азайтады деп қорқып, бітімге қарсы болды. Зеланд штаттары жеке қарақшылықтан түсетін кірістің жоғалуына наразылық білдірді және Схельдтты блокадалауды жалғастыруды талап етті. Филипп III-нің өзі де қабылдауға себептері болды. Ол эрцгерцогтар сарайынан бірнеше миссиядан кейін ғана келісімді ратификациялауға дайын болды.
Мазмұны
Габсбургтер бітімге қол қойған мерзім ішінде Біріккен провинцияларды тәуелсіз мемлекеттей қарастыруға келісті. Бұл баптың мазмұны түсініксіздік тудырды. Келісімнің голланд тіліндегі нұсқасы Республиканың тәуелсіздігі мойындалғандай деді, ал француз тіліндегі мәтін Республика тәуелсіз мемлекеттей қарастырылатынын көрсетті. Барлық әскери әрекеттер он екі жылға тоқтатылды. Екі тарап та келісімге қол қойылған күні өз бақылауындағы аумақтарда өздерінің егемендігін жүзеге асырмақ. Олардың әскерлері жау территориясында алым-салық жинамайды, барлық кепілдер босатылады. Жеке қарақшылық тоқтатылады, екі тарап та бір-біріне қарсы пираттық әрекеттерді басып тастайды. Бұрынғы соғысқан тараптар арасындағы сауда қайта жанданады. Голланд саудагерлері мен теңізшілері Испанияда және Герцогтық Нидерландында Лондон шартына сәйкес ағылшындарға берілгендей қорғауға ие болады. Бұл олардың сенімдері үшін, жергілікті халықты ренжітпесе, қудаланбауы мүмкін дегенді білдіреді. Өз кезегінде, голландтар Фландрия жағалауының блокадасын тоқтатуға келісті, бірақ Шельдада еркін теңіз жүруіне рұқсат беруден бас тартты. Оңтүстік Нидерландынан шеттетілгендерге оралуға рұқсат берілді, бірақ олар католицизмді қабылдауы керек еді. Соғыс кезінде тартып алынған мүліктер қайтарылады немесе олардың құны өтелінеді. Бұл баптан бірнеше аристократиялық отбасы пайда көруі мүмкін, олардың ішінде Мауриц Нассау және оның туыстары ең бастылары еді. Мүлікті қайтару шарттары 1610 жылғы 7 қаңтарда жасалған жеке келісімде белгіленді. Келісімде Үндістанмен сауда мәселесіне қатысты ештеңе айтылмады. Ол Испанияның теңіз жүру құқығындағы эксклюзивті талабын қолдамады, сондай-ақ Нидерландының бұрын испан немесе португалдықтар басқан жерлерде сауда жасауға немесе қоныс табуға болатыны туралы пікірін де қолдамады. Бұл бітім Республикадағы католиктердің және Габсбург Нидерландындағы протестанттардың жағдайын жеңілдетпеді. Оларға белсенді қудалау көрсетілмесе де, діндерін ашық түрде жариялай алмады және мемлекеттік қызметтен шеттетілді.
Нидерланд Республикасындағы оқиғалар
Республиканың тікелей нәтижесі – оны басқа еуропалық мемлекеттер егеменді мемлекет ретінде ресми түрде мойындады. Біріккен провинциялардың тәуелсіздігін тану үшін Штаттар Генералдары екі аркасы бар жабық тәжді өз елтаңбасына қосты. Бітімге қол қойылғаннан кейін, Париж мен Лондондағы голландиялық өкілдер толық елшілік мәртебесіне ие болды. Республика Венеция Республикасымен, Марокко сұлтандығымен және Осман империясымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Басты портерде консулдар желісі құрылды. 1609 жылдың 17 маусымында Франция мен Англия Республиканың тәуелсіздігіне кепілдік беретін шартқа қол қойды. Балтық теңізіндегі мүдделерін қорғау үшін 1614 жылы Біріккен провинциялар Данияның агрессиясын тойтарыс ету мақсатында Ганза лигасымен қорғаныс шартын жасады. Бітім голландиялықтардың отарларын кеңейтуіне кедергі болмады. Біріккен Шығыс Үндістан компаниясы Солор аралында бекінді, Ява аралында Батавия қаласын құрды және Пуликаттағы Коромандел жағалауында нығайды. Жаңа әлемде Республика Жаңа Нидерландының отарлануына көмектесті. Голландия сауда флоты жылдам дамып, жаңа бағыттарда, әсіресе Жерорта теңізінде өзінің беделін нығайтты. Америкамен саудаға ресми тыйым алынды, бірақ отарлаушылар енді өздерінің бейресми тыйымдарын енгізіп, Голландияның Каракас және Амазония аймағымен саудасын шектеді. Үндістандағы уақытша жеңілістер Амстердам қор биржасындағы VOC акцияларының құнын 1608 жылы 200-ден, бітім басталғаннан кейін 132-ге дейін түсірді. Зеландиядан Оңтүстік Нидерландқа транзиттік тасымал көлемі күрт азайды. Антверпен мен Фландрия жағалауындағы голландтық блокаданың алынуы Фландрия тоқыма өнімдері саудасын жандандырды, сондай-ақ Фландрия тоқыма өнеркәсібінің өркендеуіне әсер етті. Бітімге қарамастан, 1614 жылы голланд капитаны Йорис ван Шпилберген бес кемеден тұратын экспедициямен Магеллан бұғазынан өтіп, Мексика мен Оңтүстік Америка жағалауындағы испан бекіністеріне шабуыл жасады. Ол Кальяо, Акапулько және Навидадта испандықтармен шайқасты. Республикадағы порттар сауданың кеңеюінен пайда тапты. Керісінше, Делфт сияқты сыра қалалары және Лейден мен Гауда сияқты тоқыма өндіріс орталықтары Габсбург Нидерландында арзан тауарлардың бәсекесінен зардап шекті.
Ремонтанттар мен контрремонтанттар
Труце кезінде Голландия Республикасында екі топ пайда болды. Оларды бөліп тұрған мәселелер діни және саяси сипатта болды. Голландия реформатор шіркеуінің біртүтастығы Якоб Арминий мен Франсискус Гомарустың тағдырға қатысты қарама-қайшы пікірлерінен туындаған дау-жанжалдармен бұзылу қаупіне тап болды. Мәселені шиеленістіру үшін Ремонтшылар кеңесшілері жергілікті билік органдарына өздерінің ықпалын пайдаланып, 4 тамыз 1617 жылғы «Шарп Резолюциясы» арқылы жалдамалы әскерлерді жалдауға қол жеткізді. Бұл шешім қалалық үкіметтерге қоғамдық тәртіпті сақтау үшін федералды армиядан немесе қалалық жасақтан тыс жалдамалы әскерлерді, яғни waardgelder деп аталатын әскерлерді жинауға рұқсат берді. Бұл шара Маврикий мен басқа провинциялардың конституциялық негіздегі наразылығын тудырды. Олар Утрехт Одағының жеке қалаларға Генералдық штаттардың келісімінсіз әскер жинауға тыйым салғанын мәлімдеді. Федералдық үстемдікке одан да үлкен қауіп төндірген «Шарп Резолюциясының» ережесінде Голландия есебінен федералды армиядағы бөлімшелер ең алдымен сол провинцияға адал болуға міндетті екені айтылды. Бұл Голландияның бұрынғы конституциялық позициясын қайталау болды, онда провинциялар жоғары егемендікке ие, ал Одақ – тек егеменді провинциялардың конфедерациясы. Маврикий және басқа провинциялар (Утрехттен басқа) енді жалпы қорғаныс және сыртқы саясат мәселелерінде Генералдық штаттардың жоғары егемендігіне ие екенін мәлімдеді.
Маврикий енді Голландия мен Утрехтке қарсы бес провинцияның қолдауын жинап, waardgelder әскерін тарату туралы Генералдық штаттардың шешімін қабылдады. Бұл шешім 1618 жылдың 9 шілдесінде бес дауысқа екі дауыспен қабылданды, Голландия мен Утрехт қарсы дауыс берді. Ван Олденбарневельт пен Гроций, үмітсіздікке ұшырағандықтан, қолдарынан келгеннің бәрін жасады: Одақ шартындағы бірауыздық талабына сілтеме жасай, Утрехттегі федералды әскерлерге (сол қаладағы waardgelder әскерін қарусыздауға тиіс болған) делегация жіберді, олардың бірінші адалдығы оларға жалақы төлейтін провинцияға болуға тиіс екенін және қақтығыс жағдайында штадхолдердің бұйрықтарын орындамауға тиіс екенін бұйырды. Олардың қарсыластары бұл әрекетті опасыздық деп бағалады. Принц Маврикий енді Утрехтке қосымша федералды әскерлерді жеткізіп, 1618 жылдың 31 шілдесінде waardgelder әскерін қарусыздауға кірісті. Ешқандай қарсылық болған жоқ. Оның әрекеттеріне саяси қарсылық күйреп, Ван Олденбарневельдтің Утрехттегі одақтасы Гилль ван Леденберг, Утрехт штаттарының адвокаты Голландияға қашқанда толыққанды күйреп кетті.
1618 жылдың 29 тамызында Маврикий Олденбарневельдті және Ремонтшылардың басқа да көшбасшыларын тұтқынға алып, содан кейін Голландия рыцарствосы мен бірқатар қалалардың кеңестерін Ремонтшылар кеңесшілері басқарған кезеңде тазартуға кірісті. Ол ескі кеңесшілерді Контр-Ремонтшылар фракциясының жақтастарымен алмастырды, көбінесе үкімет істерінде аз тәжірибесі бар, жақында ғана байыған саудагерлермен. Бұл тазалаулар саяси революцияны құрады және оның оранжисттік режимі алдағы 32 жыл бойы Республиканы сенімді түрде басқаруын қамтамасыз етті. Енді Республика істерін Голландияның адвокаты емес, штадхолдер басқаратын болады, негізінен Голландия рыцарствосындағы парламенттік менеджерлері арқылы. Голландия басшылығы Ұлы зейнетақы лауазымын оранжистердің атқаруын қамтамасыз ету арқылы әлсіретілді. Олденбарневельд сотталып, өлім жазасына кесілді. Гроций сияқты басқалары Лоевштейн қамалында түрмеге жабылды. Ал Дорт Синоды тағдырдың қатаң түсіндірілуін бекітіп, арминиандықты еретик деп жариялады. Иоганнес Втенбогаерт сияқты арминиандық теологтар эмиграцияға кетіп, онда жеке Ремонтшылар шіркеуін құрды.
Испания монархиясындағы өзгерістер
Испанияда бұл бітім үлкен ұят ретінде қабылданып, саяси, әскери және идеологиялық жеңіліс болды, ал оның беделіне келген нұқсан зор еді. Испандықтар үшін бұл бітім мәртебелі болмады, себебі голландтар ең артықшылықты тарап болып шықты. Испания кеңесшілері Испанияның үлкен держава ретіндегі беделін сақтап, соғысты жаңарту мақсатымен бітімді жаңаруға қарсы шықты. Испандықтар наразы болған 1609 жылғы бітім шарттары голландтардың тәуелсіздігін де-факто мойындаумен қатар, Антверпенге кіріп-шығу үшін Схельда өзенін жабуды және испандық және португалдық колониялық теңіз жолдарында голландтардың коммерциялық операцияларын қабылдауды қамтыды. Испанияның жеңілісі, негізінен, Кастилияның жеңілісі еді, өйткені империя саясатын және оның тұрақтылығын қамтамасыз еткен – Кастилия болды. Петрус Пекий кіші 1621 жылы бітімді жаңаруға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды.