Кіріспе

Қытай таңбаларын компьютерге енгізу әдісі. Пиньин әдісі – қытай тілінің латын әрпіне көшіру (романшалау) жүйесіне негізделген енгізу әдістерінің бір тобы. Ең қарапайым түрінде пиньин әдісі пайдаланушыға қытай таңбасының пиньинін енгізуге және сол дыбысталуға сәйкес келетін таңбалар тізімін көрсетуге мүмкіндік береді. Дегенмен, қолданыста осыған ұқсас, бірақ сәл өзгешелеу жүйелердің бірнеше түрі бар, ал қазіргі заманғы пиньин әдістері көптеген қолайлы мүмкіндіктер ұсынады.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Пиньинге негізделген енгізу әдістерінің айқын артықшылығы – стандартты қытай тілінде сөйлейтін адамдар үшін оңай үйренуі. Пиньинмен таныс және пайда болатын таңбаларды тани алатындар, басқа енгізу әдістерімен салыстырғанда, ешқандай дайындықсыз оларды енгізе алады. Бұл пайдаланушыдан таңбаны бастапқыдан құрастыруды талап етпейді, сияқты қытай тілінде жазуда істеледі. Қытайдың материктік бөлігіндегі барлық балалар мектепте пиньин үйренуге міндетті болғандықтан, пиньин енгізудің ең танымал әдістерінің бірі болып табылады. Стандартты қытай тілін білмейтін адамдар үшін пиньиннің басты артықшылығы кемшілікке айналады, себебі олар осы енгізу әдісін қолдану үшін таңбалардың стандартты қытай тіліндегі айтылуын білуі керек. Сонымен қатар, пиньин және басқа да айтылуға негізделген енгізу әдістері таңбаның жазбаша түріне сүйенбейді (мысалы, Канцзя сияқты қалам салғанға негізделген енгізу әдістері сияқты), бұл ересектерде тілдің жоғалуына және дағдыларды жоғалтуға әкелуі мүмкін, ал балалар үшін қытай тілінің жазуын үйренуде қиындық тудыруы мүмкін.

Элементтері мен ерекшеліктері

Пиньин енгізу әдістері бірнеше мүмкін жағынан өзгешеленеді. Көптеген пиньин енгізу әдістері енгізуді жеделдетуге арналған қолайлы мүмкіндіктерді ұсынады. Осы мүмкіндіктердің кейбіреуі теру жылдамдығын едәуір арттыра алады.

Қайта құру ұзындығы

Конверсиялық ұзындығы енгізу әдісі – пайдаланушы енгізген мәліметті, пернетақтадан алуға болмайтын символдарға айналғанша сақтайтын буфер. Ең қарапайым жүйелерде символдар бір-бірлеп түрлендіріледі. Бұл енгізу процесін өте ұзаққа созады. Пайдаланушы символдарды бірінен соң бірін таңдауға мәжбүр, сондай-ақ енгізу жүйесі сөз тіркестері, грамматикалық құрылым немесе контекст арқылы символдарды таңдауда басымдық беру мүмкіндігіне ие емес. Бұған қоса, енгізу әдісі бір уақытта тек бір символды қолдайтындықтан, пайдаланушы таңдауды қысқарту үшін пиньиннің толық жазылуын теруі қажет. Мұндай жүйе әлі де ұялы телефондар сияқты кіріктірілген құрылғыларда қолданылады. Бүгінгі күні компьютерлердегі кең таралған пиньиндік жүйелер конверсия талап еткенше пиньинмен жазылған бірнеше сөзден тұратын тіркестерді сақтай алады. Бұл әдіс сөздіктегі сөз тіркестерін, грамматикалық құрылымды және контексті пайдаланып, қажетті символдарды болжауға тырысады.

Тоналды өңдеу

Қытай тілі – тональды тіл. Тондар бірдей дыбыстағы таңбаларды одан әрі ажыратуға мүмкіндік береді. Көптеген ертедегі, бір таңбалық пиньин әдістерінің іске асырылуы, таңбаларды таңдауды қысқарту үшін тонды енгізуді талап етті. Ыңғайлы болу үшін, қазіргі заманғы компьютерлік пиньин жүйелерінің көпшілігінде тонды таңдау мүмкіндігі әдепкі бойынша өшірілген. Пайдаланушы пиньиннің нақты іске асырылуына байланысты оны қосуға мүмкіндік алады.

Латын әріптерінің кеңейтілген түрлерін (ü және ê) өңдеу

Интонациядан басқа, пиньинде екі ұзартылған латын дауыстысы бар. Олар: ü (U умляут) және ê (E циркумфлекс). АҚШ пернетақтасының орналасуы Қытайда ең көп таралғандықтан, кез келген пиньин әдісі АҚШ пернетақтасында осы дауыстыларды енгізуді жеңілдетуі керек. "V" әрпі мандарин пиньинінде қолданылмағандықтан, ол әдетте ü әрпінің орнына қолданылады. Мысалы, "nv" деп теру кіріс әдісіне нұсқалар тізімін шығарады. ê әрпін қолдану жиі кездеспейді, себебі осы айтылыммен қолданылатын жалғыз таңба – 欸. Бұл ағылшын тіліндегі "Eh" сөзіне ұқсас, көмекейден шығарылатын сөз. Кейбір IME, мысалы Google Pinyin, оны "e" деп біріктіреді, ал басқалары "ea", "eh" немесе iOS жүйесінде "ei" сияқты қосымша әріптер тіркесін жасайды. Ал кейбірі мүлдем осы дыбысты жойып жібереді.

Хм, хн, н, н-ді емдеу

(ng) әрпін IBUS GNU/Linux және Microsoft енгізу әдісі арқылы "en" деп теруге болады (немесе қажет).

Пайдалану статистикасы және пайдаланушылар сөздіктері

Қазіргі заманғы көптеген енгізу әдістері кандидат тізіміндегі сөздердің орналасуын бұрынғы қолданыс статистикасына сәйкес өзгертеді. Бұдан өзге, енгізу әдісі пайдаланушы сөздігі арқылы пайдаланушы белгілеген тіркестерді де қолдайды.

Қысқарту

Қысқарту – бұл пайдаланушыға пиньин жазуындағы әріптердің біріншісін немесе бірінші екі әріпін ғана қалдырып, қалғанын жіберуге мүмкіндік беретін мүмкіндік. Бұл мүмкіндік ұзақ сөздер мен тіркестерді тез енгізуге көмектеседі. Мысалы, пайдаланушы «концерт» сөзін «yinyuehui» деп толық жазудың орнына, «yyh» деп теру арқылы енгізе алады. Пайдаланушы өздігінен анықталған тіркестерді қолдайтын жүйелерде, стандартты пиньин ережелеріне бағынбаған жеке қысқартуларды да жасауға болады.

Жарық пиньин

Пиньин стандартты қытай тілінің, яғни мандарин тілінің айтылуына негізделген. Мандарин тілінде туған және тумаған тілдес екі жақта да аймақтық акценттер кең таралған. Бұл мандарин тілінде сөйлейтін көптеген адамдар пиньиннің ұқсас дыбысталатын буындарын, мысалы, c және ch, s және sh, z және zh, n және ng, h немесе hu және f, немесе n және l дыбыстарын ажыратуда қиындық көретінін білдіреді. "Тұманды" пиньин немесе "тұманды" енгізу (模糊音) мүмкіндігі пайдаланушыға осы ұқсас дыбысталатын дауыстыларды немесе әріптерді бірдей деп қарастырып енгізуге мүмкіндік береді. Алайда, бұл мүмкіліктің де кемшіліктері бар, себебі пайдаланушы "бір дыбысты бірнеше әріппен жазу" тізімінен дұрыс әріптерді немесе сөздерді таңдауы керек.

Сөзді болжау

Сөзді болжау – пайдаланушы енгізгісі келетін келесі таңбалар тізбесін болжауға тырысатын енгізу әдісінің мүмкіндігі. Бұл мүмкіндік көбінесе ұқсас қызмет атқаратын екі түрлі механизмді білдіру үшін қолданылады. Осы механизмдердің бірі – пайдаланушы енгізген мәліметтерді автоматты түрде толықтыру функциясына ұқсас. Пайдаланушы дұрыс пиньинді теріп жатқанда, енгізу әдісі енгізілген мәліметтерді пайдаланып, толық еместігіне қарамастан, пайдаланушы енгізгенге сәйкес келетін барлық мүмкін сөз тіркестерін іздейді. Мысалы, егер пайдаланушы "shang" деп енгізсе, енгізу әдісі осы мүмкіндік арқылы "上海" (Шанхай) сөзін үміткер ретінде көрсетеді. Екінші механизм – пайдаланушы сөздер жинағын енгізгеннен кейін оның келесі енгізетін сөзін болжау. Мысалы, жоғарыдағы мысалда, пайдаланушы үміткерлер тізімінен "上海" (Шанхай) сөзін таңдағаннан кейін, енгізу әдісінің пиньин буфері бос болады. Осы механизм бойынша, енгізу әдісі көбінесе "Шанхай" сөзінен кейін келетін сөздердің тізімін көрсетеді, мысалы "人" (адам), "市" (қала), "的" (көмекші сөз).

Қос пиньин

Пиньин тіліндегі дауыстылар тобы төрт әріпке дейін жете алады. Қос пиньин (双拼) – ұзын дауысты топтарды консонант кілттеріне тез жол ретінде, ал zh, ch, sh әріптерін дауысты кілттеріне тез жол ретінде тағайындау әдісі. Осылайша, енгізу әдісі дауысты күткен кезде, пайдаланушы осы тез жолдарды қолданып, теру жылдамдығын арттыра алады. Мысалы, Microsoft Pinyin IME-де, егер пайдаланушы компьютерге «中华人民共和国 (zhōnghuárénmíngònghéguó)», «Қытай Халық Республикасы» дегенді енгізгісі келсе, толық пиньинмен «zhonghuarenmingongheguo» деп теруі керек. Ал Қос пиньинде «vshwrfmngshego» (v=zh, s=ong, h=h, w=ua, r=r, f=en, m=m, n=in, g=g, s=ong, h=h, e=e, g=g, o=uo) деп тесе жеткілікті. Дегенмен, аббревиатура қолданатын жүйеде осы нәтижені «zhrmghg» деп теру арқылы да қол жеткізуге болады.

Қате түзету

Сөз өңдегіштердегі ағылшын тіліндегі автоматты қате түзету сияқты, пиньин әдісінің іске асырылуы мүмкін қателерді таниды және сәйкес сөздерді ұсынады. Мысалы, Google Pinyin болса, күдікті қатеге тап болғанда, Google Pinyin оны дұрыс деп есептегендегі және қате деп есептегендегі сөздердің нұсқаларын көрсетеді.

Тіл араласуы

Ең озық пиньин әдісінің іске асырылуы, пайдаланушыдан тіл режимін өзгертуді қажет етмей, енгізу ағынына ағылшын тілін қосуға мүмкіндік береді. Дегенмен, мұндай мүмкіндік көбінесе кіргізілетін мәтіннің үлкен әріптермен жазылуын талап ету сияқты шектеулермен байланысты. Төмендегі мысалдар, егер пайдаланушы "这个SQL漏洞可以瘫痪整个系统。" (Бұл SQL қатесі жүйеге толыққанды соққы беруі мүмкін.) деген фразаны енгізгісі келсе, қандай айырмашылық болатынын көрсетеді: "zhe ge [ағылшын тіліне ауысу] SQL [қытай тіліне ауысу] loudong keyi tanhuan zhengge xitong." (Қолдау көрсетілмейді) "zhe ge SQL loudong keyi tanhuan zhengge xitong." (Қолдау көрсетіледі)

Қолданылу

Қытайдың құлық бөлігінде ең көп қолданылатын пиньин әдісі редакторлары төменде келтірілген. Оларды ресми сайттардан тегін жүктеуге болады.

Крос-платформа

Rime енгізу әдісі қозғалтқышы, пиньин және басқалары үшін ашық кодты енгізу әдісі қозғалтқышы, Windows, macOS және Linux жүйелерін қолдайды (中州 韻).

Linux/Unix жүйесі

Fcitx, жалпы енгізу әдісі, көптеген схемалардың ішінде fcitx пиньині және fcitx римасымен Пиньиньді қолдайды. Smart Pinyin (scim pinyin), Linux, BSD және басқа Unix жүйелеріндегі SCIM енгізу платформасы үшін пиньиньді іске асыру. Bimspinyin, Linux, BSD және басқа Unix жүйелерінде xcin енгізу платформасының пиньиньді іске асыруы. OpenVanilla, қытай тілі және басқалары үшін кросс-платформалық құрал. Ibus Pinyin (ibus pinyin), Linux, BSD және басқа Unix жүйелерінде IBus енгізу платформасы үшін пиньиньді іске асыру. Ibus sunpinyin, IBus үшін статистикалық тіл моделіне негізделген пиньинь енгізу әдісі.

macOS

Pinyin енгізуі macOS жүйесінің стандартты орнатылуының бір бөлігі болып табылады. 10.5.8 нұсқасы және одан бұрынғыларында ITABC халықаралық стандартты термині қолданылған, бірақ Mac OS X 10.6 нұсқасында "Pinyin Simplified" деп өзгертілді. Fit smart Pinyin – стандартты OS X қытай тілін енгізу әдісіне балама.