Кіріспе

Императорлық Жапон Әскери-теңіз флотының саяси фракциясы (艦隊派) – 1920-1930 жылдары Императорлық Жапон Әскери-теңіз флоты ішіндегі бейресми саяси фракция. Кантай ха Тынық мұхитының батысындағы АҚШ Әскери-теңіз флоты мен Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз флотының флоттарымен күш тепе-теңдігіне жету мақсатында Жапон Императорлық Әскери-теңіз флотының көлемін күрт ұлғайтуға ұмтылды. Бұл топ үлкен соғыс кемелері мен ірі калибрлі қару-жарақтардың қажеттілігін баса көрген кантай кэссен доктринасын қолдады. Вашингтон теңіз келісіміне қарсылық Флот фракциясының құрылуына әкелді, оны адмирал Като Канжи басқарды. Флот фракциясы келісім шарттарын сәтті келіскен Келісім фракциясына қарсы құрылды. Бұл келісім жапондықтардың ұлттық қауіпсіздігіне қауіп төндіретін, жеңіліске ұшыраған деп саналған және әскери-теңіз штабына наразылық пен қарсылықтың күшеюіне әкелді. Женева теңіз конференциясы мен Лондон теңіз келісіміне одан әрі қарсылық, кантай ханың теңіз кеңейтуіне қатысты талаптарын күшейтіп, Әскери-теңіз министрлігінде кіші және аға офицерлер арасында жарылысқа әкелді. Шова Жапониясындағы мемлекеттік идеологияның күшеюі кезінде Флот фракциясы келісімді жақтаушыларға қарсы бірқатар тазартулар мен саяси зорлық-зомбылық арқылы билікті консолидациялады, нәтижесінде 1934 жылы Жапония Вашингтон келісімін жойды және жариялады, ал 1936 жылы Жапония екінші Лондон теңіз келісімі конференциясынан шықты.

Мэйдзи-тайшо дәуіріндегі теңіз күштерінің жинақталуы

Мейдзи қайта жаңғырту кезінде Император үкіметі офицерлер корпусын жаңғыртуға кірісті. Бұл еуропалық үлгіде жаңғыртуды және жапондық теңіз офицерлерін білім беруді қамтыды, ал Трейси миссиясы 1867 жылы шамамен 100 курсантқа арналған теңіз мектебін құрды. Бірінші Қытай-Жапон соғысынан кейін Жапония айтарлықтай өтемақы алды және оны теңіз күштерін ең көп күшейтуге жұмсады. Жапония теңіз қызметкерлерінің санын екі есеге арттырып, соғысқа дейінгі 30 000 тоннадан 1903 жылы 250 000 тоннаға дейін теңіз тоннаждығын ұлғайтты. Жапонияның теңіз күштерін арттыруы «Алты-Алты флот» жоспары аяқталған кезде оны төртінші ірі теңіз державасы етіп бекітті.

Үлкен қару тобының өрлеуі

Ресей-Жапон соғысынан кейін, үлкен ұрыс желісі флотын жақтаушылар Цусима шайқасын Маханиандық "Шешуші шайқас" оқулығы ретінде қарастырғандықтан, олардың көзқарастары расталды. Бұл соғыстағы көптеген шайқастар көптеген адамдар ойлағаннан да қашықта өтті, бұл максималды қашықтықта оқ атар қарулардың артықшылығын көрсетті. Соғыстар аралық кезеңдегі жапондық теңіз стратегиясына болашақта әсер ететін Сато Тетсутаро Цусимадан алған қорытындыларына сүйене отырып, "Үлкен қару" принципін қалыптастырды. Тетсутароның жазбалары Като Канджидің АҚШ-пен болашақ теңіз қақтығысына қатысты ойларына зор әсер етті, ал АҚШ теңіз күшіне қатысты жалпы күштің 70% қатынасы туралы оның болжамдары кейінірек қару-жарақтарды бақылауға қарсылық білдіруге ықпал етті. Маханиандық ойлаудағы "шартты жау" тұжырымын ұстанған Като Томосабуро басқаратын теңіз министрлігі АҚШ-қа "бюджеттік жау" деген мәртебе берді және жапондық теңіз күшін кеңейту қажеттігін, оны АҚШ Тынық мұхиты флотының қарулану деңгейіне негіздеу қажеттігін мәлімдеді. IJN сонымен қатар Тынық мұхитында Жапонияға қарсы соғыс жоспары (War Plan Orange) туралы АҚШ-тың құпия ақпаратын алды, бұл теңіз күшінің шешуші шайқас доктринасы мен 70% күш қатынасы туралы ұстанымын одан әрі нығайтты. АҚШ-ты IJN үшін басты бюджеттік қауіп ретінде қарастыратын осындай доктрина теңіз министрлігінде "ешкімге тең келмейтін" АҚШ теңіз күшімен "тепе-теңдікті сақтау" ретінде қалыптасып, ақталады.

Жапонияның Батыспен қарым-қатынасының нашарлауы

Жапон экспансионизмі 1920 жылдары ағылшын-жапон және америка-жапон қарым-қатынастарын күрт нашарлатты. Жапондықтардың Шандонг түбегін оккупациялауы Қытай Республикасымен Шандонг мәселесін одан әрі ушықтырды. Жапонияның 21 талабын қоюы және Нишихара қарыздары батыс елдерімен қарым-қатынасты одан әрі нашарлатты, бұл дамып келе жатқан Британ Доминиондарының мүдделерімен және алдағы Вашингтон Теңіз Конференциясымен бірге ағылшын-жапон альянсының ыдырауына әкелді.

Сегіз сегіздік флоты туралы пікірталас

Бірінші дүниежүзілік соғыс жапондық әскери-теңіз флотына бюджеттік сұраныстарын арттыруға мүмкіндік берді. Жапондықтардың Оңтүстік теңіздер мандатымен басқарылатын Орталық Тынық мұхитындағы стратегиялық маңызы бар аумақтарды басып алуы, кез келген ірі теңіз державасымен соғыс жағдайында флоттың стратегиялық есебін өзгертті. IJN сондай-ақ Микронезияда құпия әскери нысандар салуға кірісті, бұл аймақтың басқаруына қатысты демилитаризация заңдарын бұзушылыққа алып келді. Флоттың стратегиялық есебі – «батырылмайтын әуе кемелерін» құру болды, АҚШ Әскери-теңіз флотының тоннаждық артықшылығын Батыс Тынық мұхитындағы Жапонияның ішкі желілерін нығайту арқылы бейтараптандыруға тырысты. Вудро Вильсонның АҚШ Әскери-теңіз күштерін арттыратын кеме құрылысы бағдарламасын жаңартқаннан кейін, IJN қысымымен императорлық диета Жапония флотын сегіз линкор мен сегіз крейсерлік линкорға дейін кеңейтуді көздейтін ұсынысты мақұлдады. Бірден флотты кеңейту жоспарына қатысты мәселелер туындады, себебі мұндай қымбат кемелерді сатып алудың құны жоғары болды. «8-8» флоты жоспарының авторы Като Томосабуро АҚШ-тың өнеркәсіптік және бюджеттік гегемониясымен бәсекелесудің Жапония үшін қол жеткізе алмайтын нәрсе екенін мәлімдеді. Томосабуро мұндай үлкен флотты құрудың құны соғыстан кейінгі экономикалық төмендеудің салдарынан қиын жағдайдағы Жапония үшін қаржылық құлдырауға әкелуі мүмкін екенін айтты. Қаржылық және бюджеттік шектеулерге тап болған және қарулану жарысынан қашынбақ ниетте болған әскери-теңіз министрлігі Вашингтондық теңіз конференциясына қатысуға келісті. Сол уақытта жапондық диета қару-жараққа жұмсалатын шығыстарды азайту туралы резолюцияны қабылдады, ол Жапонияның бюджеттік шығыстарының 48%-ын құрады.

Вашингтон теңіз келісім-шарты

Томосабуро Като премьер-министр Хара Кейдің келіссөздер басшысы болып тағайындалды, себебі Томосабуроның зор беделі болғандықтан және ол әскери-теңіз күштерін шамадан тыс талаптар қоюдан тыя білді. Конференциядағы келіссөздер кезінде Томосабуро мен Като Канжи, тиісінше, Келісім және Флот фракцияларын ұсынып, бірнеше мәселеде келіспеді. Бастапқыда екеуі де АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қатысты 70 проценттік теңдестіктің "міндетті талап" екенін жақтады. Канжи жеке өзі осы көрсеткішке қарсы болды, Жапонияның толық теңдікке ие болуы керек екенін айтты, бірақ жетпіс проценттік көрсеткіш – "жол берілетін ең жоғары шек" екенін мәлімдеді. Екі Като да АҚШ өкілдерінің алпыс проценттік көрсеткіш талабынан қатты таң қалды. Ұсынылған келісімшартқа сәйкес, әрбір қол қоюшы елдің капиталдық кемелердің жалпы тоннажы шектелді. Ең ірі кеме 35 000 тоннадан аспауы керек еді, ал кемеде 16 дюймнен асатын қару орнатуға рұқсат берілмеді. Әр елге екі ғана ірі әуе кемесіне ие болуға рұқсат етілді. Жаңа бекіністер мен теңіз базаларын салуға тыйым салынды, ал келісімде көрсетілген сыртқы аумақтар мен иеліктердегі қолданыстағы базалар мен қорғаныстарды жақсартуға болмады. Жапонияға бөлінген тоннаж АҚШ және Ұлыбританиямен салыстырғанда 5:5:3 қатынасына негізделді, себебі осы екі елдің флотын бірнеше мұхитта ұстауы қажет болды, ал Жапония тек Тынық мұхитымен шектелді. Томосабуро "қайран қалса" да, Гуам мен Филиппиндегі АҚШ базаларының мәртебесіне кепілдік беру шартымен АҚШ-тың талаптарын қабылдады. Канжи болса, бұл ұсынысқа қарсы күресті. Канжи келісімді "адамгершілікке сыймайтын" деп атады, АҚШ қару-жарақ бақылауы арқылы Жапонияға гегемониясын таңуға тырысып баққандықтарын айтты, келісімді "теңсіз келісім" және "көтере алмайтын ұят" деп сипаттады. Канжиге Ұлттар Лигасының Әскери-теңіз істері жөніндегі зерттеу комитеті де қолдау көрсетті, олар жетпіс проценттік көрсеткіштен төмен кез келген көрсеткіш келіссөздерге жатпайтынын мәлімдеді. Канжи Томосабуроға хабарламай, құпия жолдармен әрекет ете отырып, конференцияда Томосабуроның жоғары лауазымын күйретуге тырысты, Әскери-теңіз штабына қарсы пікірлерін жіберді. Томосабуро бұған дейін әскери-теңіз штабының басшыларына, соның ішінде адмирал Того Хейхачироға өз ұстанымын жеткізгендіктен, Канжидің бұл әрекеті сәтсіз аяқталды. Келісімге қол қойылған кезде Канжи: "Менің ойымша, Америкамен соғыс қазір басталады! Біз осының есесін қайтарып аламыз, әрине!" деп айғайлады. Томосабуроның Әскери-теңіз министрлігіндегі қол астындағылары оның ішек қатерінен қайтыс болғаннан кейін "Вашингтондық теңіз келісімдері жүйесін" жалғастыра берді, бұл Кантайхаға қарсылықты әлсіретті.

Теңіз келісімінің салдары

Теңіз күштері келісімнен кейін ішкі саяси ықпалға ие болды, бұл Сейукай партиясына елеулі ықпал етіп, теңіз бюджетін ұлғайтуды жақтады. Теңіз күштерінің Сейукайға ықпалы оларға жапондық теңіз күшінің күшіндегі дағдарыс сезімін тудыруға мүмкіндік берді, теңіз күштерін қолдайтын үгіт жасап, "теңізшілдікке" қолдау көрсету үшін халыққа ықпал етті. Флоттық фракцияның күш-жігері бекер кетпеді, себебі халықтың теңіз күштерін кеңейтуді қолдауы жыл сайын артты. Канжи 1927 жылдың тамыз айында Біріккен флоттың бас қолбасшысы болып тағайындалды, онда ол батыс елдерімен тоннаждық жағынан кемшілікті жою үшін ауқымды оқу-жаттығулар өткізді. Канжи 1925 жылғы АҚШ-тың теңіз жаттығуларын "Жапонияға қарсы американдық теңіз күштерінің ашық көрсетілісі" және "Тынық мұхиты арқылы шабуылға толыққанды дайындық" деп сипаттады. Томосабуро келісім аясындағы теңіз күштері арасындағы талас-тартыстан кейін әкімшілік қызметке азаматтық министрлерді тағайындау арқылы теңіз күштерін реформалауға тырысты. Оның қазасы реформаға жасаған әрекеттерінің сәтсіздігіне әкелді, бірақ Жапония келіскен келісімнің шарттары орындалды. Келісім фракциясы IJN-де маңызды ықпалға ие болды және Женева теңіз конференциясы мен Лондон теңіз келісімі сияқты келесі қару-жарақтарды бақылау келісімдерін қолдады. 1930 жылы Лондон теңіз келісіміне қол қойылған кезде Current History журналынан Харольд Куигли жапондық әскерилердің "үлкен демократиялық басқаруға" көшкенін, "теңізшілдікке қарсылардың" жеңілісімен Жапония келісімді жақтау позыциясын сақтап тұрғанын мәлімдеді. Алайда, Біріккен флоттың қолбасшылары мен Теңіз күштері министрлігі арасында үлкен шиеленіс туды. 1930 жылы Біріккен флоттың қолбасшысы болған Ямамото Айсуке флоттың батыс елдерінің қару-жарағымен теңесе алмауына байланысты үнемі жаттығулармен айналысатынын айтты. Ямамото Теңіз күштері министрлігіндегі лауазымды тұлғаларды "кабинеттік қызметкерлер" деп сипаттады және Теңіз күштерінің кемшіліктерін Вашингтон конференциясымен және Като Томосабуромен байланыстырып, ашуланды. Екі фракция арасындағы қақтығыс 1930 жылғы келісімнен кейін Като Канжидің отставкаға кетуімен күшейді, ол теңіз күштері кеңесінің тоннаждық күшке қатысты келісімге келген ұстанымын қабылдаудан бас тартты.

Флот фракциясының билікті басып алуы

1930 жылдары әскерилердің қарулы күштерді басып алуына байланысты Флот фракциясының ықпалы үнемі өсіп келе жатқанда, келісім фракциясының «прагматикалық» саясаткерлері мен теңіз офицерлері экспансионистердің пайдасына шеттетілді. Бұрынғы теңіз министрі Такабе Такереси 1930 жылдардың басында зорлықпен отставкаға жіберілді және теңіз флотының кіші офицерлері тарапынан қастандыққа ұшырады. Теикити Хори және Яманаси Кацуношин сияқты «прагматикалық офицерлер» фракцияның ықпалында болған Минео Осуми тарапынан жоғары басшылық лауазымдарынан босатылды. IJN-ді бақылаудағы соққы берушілермен IJN келісім фракциясының мүшелері келіскен қару-жарақтарды бақылау туралы келісімдердің мерзімі аяқталуына рұқсат берді және флоттың мөлшерін кеңейту үшін орталық үкіметтен бюджеттік қаражатты үнемі арттыруды сұрады. Милитаристер «батыстың пайдалануына» қарсы Шығыс Азияда гегемонияны мақсат ететін «Амау доктринасы» деп аталатын «Пан-Азиялық доктринаны» құруды жариялады. Екінші Лондондық теңіз конвенциясындағы жапондық өкілдер конвенциядан шығып кетті, нәтижесінде маңызды келісім жасалмады. Вашингтон келісімінің мерзімі біткеннен кейін Жапония ашық түрде теңіз күштерін күшейте бастады, флотының тоннаждығын айтарлықтай арттырды. Жапонияның теңіз күштерін күшейтуі АҚШ-пен қару жарысын тудырды, тарихшы Стивен Пелц бұл жарысты «Пёрл-Харборға қарай бәсеке» деп сипаттады.

Жапон милитаризміне қосқан үлесі

Вашингтондық теңіз келісімі туралы талас-тартыс жапондық әскерилердің азаматтық үкіметке наразылығын күшейтті, ол Томосабуромен бірлесіп теңіз күштеріне жұмсалатын қаражатты азайтуға тырысты – бұл Жапонды теңіз келісімінің шарттарын қабылдауға қысым жасады. 1930 жылы Лондондық теңіз келісімін қол қойғаны үшін ашуланған әскеришілдер премьер-министр Осачи Хамагучиді өлтірді. Жапондық теңіз офицерлері де "Қан лигасы" оқиғасына қатысып, Джунносуке Иноуэ мен Дэн Такуманы өлтірді. Содан кейін кіші офицерлер 15 мамыр оқиғасында азаматтық үкіметке қарсы төңкеріс жасауға тырысты, премьер-министр Инукай Цуёсиді өлтірді және АҚШ-пен соғыс тудыру үшін Чарли Чаплинді өлтіруге әрекеттенді.