Кіріспе
Америка Құрама Штаттарының Азия флоты – 20-шы ғасырдың бірінші жартысында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің бір бөлімі. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін бұл флот Филиппин аралдарында күзетшілік қызметін атқарды. 1942 жылдың ақпанына дейін флотының көп бөлігі жапондықтар тарапынан жойылды, содан кейін ол таратылып, қалған күштері Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағының теңіз құрамына қосылды, ол кейін Жетінші флотқа айналды. Флот 1902 жылы оның алдыңғы құрамы – Азия эскадрильясы флот статусына көтерілген кезде құрылды. 1907 жылдың басында флоттың мәртебесі төмендетіліп, АҚШ Тынық мұхиты флотының Бірінші эскадрильясы болды. Бірақ 1910 жылдың 28 қаңтарында ол қайтадан Азия флоты ретінде құрылды. Осылайша құрылған, Филиппинде орналасқан Азия флоты, 1940 жылы Гавайи аймағындағы Перл-Харборға көшкенге дейін АҚШ-тың Батыс жағалауында орналасқан Тынық мұхиты флотынан тәуелсіз болды. Бұл флот АҚШ Әскери-теңіз күштерінің басқа флоттарынан әлдеқайда кішкентай болды, тіпті әдетте флот деп есептелетіннен де кіші болғанымен, 1916 жылдан бастап Азия флотына сол кезде АҚШ Әскери-теңіз күштерінде бекітілген төрт төртжұлдызды адмиралдың бірі басшылық етті. Бұл Азия флотының бас қолбасшысы лауазымының беделін көрсетті, ол әдетте Қытайдағы Америка Құрама Штаттарының істеріне қатысты американдық министрден немесе кейінірек АҚШ-тың Қытайдағы елшісінен гөрі күшті әрі ықпалды болды.
1902-1907 жылдар
1904 жылы барлық бронекерлер Қиыр Шығыстан алынып шығарылды. Янцзы өзенінде «Янцзы патрулі» канонерлік қайықтары патрульдеуге шықты. 1905 жылдың наурыз айында контр-адмирал Чарльз Дж. Трен флоттың бас қолбасшысы болғаннан кейін, ол 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысының соңғы апталарына түрлі жолдармен қатысты. 1905 жылдың мамыр айында Цусима бұғазындағы шайқаста Жапон императорлық теңіз күштері Ресей императорлық теңіз күштерін жеңгеннен кейін, Азия флотының бөлімшелері үш қашқан орыс крейсерін Филиппин аралдарындағы Манила шығанағына сүйеп әкелді, онда Трен олардың экипаждарына ұзақ уақыт бойы жақсы күтім жасауын қамтамасыз етті, олар Ресейге қайта оралуға мүмкіндік алғанша. 1905 жылдың қараша айында Трен, Нанкин (Нанкин) қаласының жанындағы фазан ауы экспедициясында американдық офицерлер тобымен бірге дипломатиялық жанжалдың ортасында болды, ол сәтке салған оқтан қытай әйеліне жеңіл жарақаттар келтірді. Жүздеген қытай ауыл тұрғындары Тренді қоршап алып, оған шабуыл жасады, Тренді лайға итеріп, офицерлердің қаруларын тартып алып, Трендің ұлын, теңіз лейтенанты Чарльз Р. Тренді кепілге алды. Азия флоты офицерлерді құтқару үшін 40 АҚШ теңіз жауынгерін түсіргенде, ауыл тұрғындары оларға шанышқымен шабуыл жасады, ал теңіз жауынгерлері екі оқ атты. Жергілікті қытай шенеуніктері офицерлердің қаруларын қайтарудан бас тартты, бірақ Трен және оның серіктері ешкімге зиян келтірмей, өздерін құтқара алды. Кейін Нанкиннің губернаторы толқудың әрекеттері үшін кешірім сұрады, американдық офицерлердің қаруларын қайтарып берді және толқудың көшбасшыларын жазалады. 1906 жылдың 4 тамызында Трен Қытайдың Янтай қаласында (сол кездегі батыстықтар үшін «Чефу» деп белгілі) Азия флотының бас қолбасшысы қызметін атқарып жүргенде қайтыс болды. Жапон адмиралы Хейхачиро Того және басқа да салтанатты қонақтар қатысқан Йокогамадағы «Огайо» жауынгер кемесіндегі еске алу рәсімінен кейін, «Қытай императрицасы» пароходы оның денесін Вашингтонға қарай жолға шықты. 1907 жылдың басында Азия флоты таратылды, ал оның кемелері мен қызметкерлері АҚШ Тынық мұхиты флотының Бірінші эскадрильясына айналды.
In early 1907, the Asiatic Fleet was abolished, and its ships and personnel became the First Squadron of the United States Pacific Fleet.
1910-1937 жылдар
1910 жылғы 28 қаңтарда Америка Құрама Штаттарының Азия флоты қайта құрылды. 1922 жылдың желтоқсан айында АҚШ Теңіз күштері қайта құрылды, АҚШ Тынық мұхиты флоты мен АҚШ Атлантика флоты бірігіп, бірыңғай АҚШ флотын құрды. Дегенмен, Азия флоты жеке құрамда сақталып, Филиппин мен Гуамды қорғауға және Қытайдағы «Ашық есік» саясатын сақтауға жауапты болды. 1932 жылы Қытайдағы саяси тұрақсыздыққа байланысты Азия флоты американдықтардың өмірін және мүлкін қорғау мақсатында «Сакраменто» және «Талса» канонерлік кемелерін, сондай-ақ эсминецтерді Амой, Фучжоу және Шантоу порттарына жіберді. 1937 жылдың шілде айының соңында Азия флотының бас қолбасшысы адмирал Гарри Е. Ярнелл өзінің флагманы – «Аугуста» ауыр крейсерімен және төрт эсминецпен бірге Тынық мұхитындағы Совет Одағының басты теңіз базасы – Владивостокқа сапар жасады. Совет үкіметі ұсынған бұл сапар Қытайдағы және Маньчжуриядағы Маньчжуко шекарасындағы жапон агрессиясына қарсы Совет Одағы мен Америка Құрама Штаттарының ынтымақтылығын көрсетуге арналған болатын. Алайда, бұл сапар жапондықтардың екі аймақтағы әскери операцияларын тоқтатуға көмектеспеді.
Екінші қытай-жапон соғысы
Екінші Қытай-Жапон соғысы 1937 жылғы 7 шілдеде Марко Поло көпірі оқиғасымен басталды. АҚШ бұл қақтығысқа қатыспады, бірақ ол Азия флотының миссиясын қиындатты, өйткені флот американдықтардың өмірін және мүлкін қорғау мақсатында қатысуын жалғастырып, әрекет етуде болды. 1937 жылғы 14 тамызда «Аугуста», бортында Ярнеллмен бірге, Шанхай шайқасы басталғаннан кейін Циньдаодан Шанхайға келді. Сол күні Қытай Республикасының әуе күштеріне қарасты ұшақтар Шанхай портындағы Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің ауыр крейсерін жаңылысып шабуылдады, бірақ бомбалар «Камберлендке» жетпей, оған ешқандай зиян келтірмеді. Екі бомба «Аугустаның» жанына да құлады, бірақ ешкім зардап шекпеді. Осы кезде Шантуда 40 американдық және 80 британдық азамат жағалауда болды, ал портта Азия флотының «Пиллсбери» эсминцісі және Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің эсминцісі орналасқан еді. Адмирал Томас С. Харт флоттың бас қолбасшысы болып тағайындалды. Оның базасы Кавите теңіз базасында және Лусон аралындағы Олонгапо теңіз станциясында орналасқан, ал штаб-пәтері Манила қаласындағы Марсман ғимаратында болды. 1941 жылғы 22 шілдеде Маривелес теңіз базасы құрылысын аяқтады және Азия флоты оны да пайдалана бастады. Харт Жапониямен соғыс жағдайында, өз қалауынша Үнді мұхитына көшуге рұқсат алды. Хартқа бағынышты, Азия флотының су асты кемелерінің командирі (COMSUBAF) капитан Джон Э. Уилкс басқаратын алты ескі S класты су асты кеме (плюс «Canopus» су асты кемесіне қызмет көрсететін кеме) және жеті «Porpoise» (5-ші су асты кемелер эскадрильясы) болды. 1941 жылғы қазан айында 12 «Salmon» немесе «Sargo» су асты кемесі, капитан Стюарт «Саншайн» Мюррейдің 15-ші су асты кемелер дивизиясы және капитан Джозеф А. Конноллидің 16-шы су асты кемелер дивизиясы құрамында, «Holland» қызмет көрсететін кемесімен бірге қосылды. Вальтер Э. «Кызыл» Дойл Уилкстің орнына тағайындалды. Харттың қорғаныс жоспары оның су асты кемелеріне көп сүйенді, олар «Азия флотының ең қауіпті құралы» деп есептелді. Соғыс басталғанда Дойлдің Азия суларында тәжірибесі болмағандықтан, Уилкс іс жүзінде COMSUBAF болып қалды. Тиімсіз және нақты емес бейбіт уақыттағы жаттығулар, жеткіліксіз (немесе мүлдем жоқ) қорғаныс жоспарлары, нашар орналасулар және кемшілді торпедалар Филиппиннің қорғаны үшін су асты кемелерінің операцияларын сөзсіз жеңіліске ұшыратуға алып келді. Нәтижесінде, бірнеше S класты су асты кемелер агрессивті түрде басқарылып, онда сәттілікке жетті. Бірақ жапондықтар бақылауындағы Тайвань порттарынан бірде-бір су асты кеме шыққан жоқ, тіпті жаушылық әрекеттердің басталуы туралы бір аптадан астам уақыт бұрын ескертулер берілгеніне қарамастан.
Қытайлық жасақ
1901 жылдан 1937 жылға дейін АҚШ Қиыр Шығыстағы сауда мүдделерін қорғау және Қытай империясымен ұзақ дипломатиялық қиындықтардан кейін Қытай Республикасымен тұрақты одақ құру мақсатымен Қытайдағы күшті әскери қатысуын сақтап келді. АҚШ пен Қытай арасындағы қарым-қатынас көбінесе ауытқып тұрды, достық дипломатиялық қарым-қатынас кезеңдерімен, қарым-қатынастың үзілуімен және АҚШ-қа қарсы наразылықтармен алмасып отырды. Қытайдың орталық үкіметі аймақтық әскерлордың жергілікті ықпалына қарағанда салыстырмалы түрде әлсіз болды. Янцзы өзенінде қарулы сарбаздар мен қайық жүргізушілер өздігінен әрекет ететін, қорғана алмаған кез келген кемені басып алуға дайын тұрды. Қытай суларындағы барлық канонерлік қайықтар мен крейсерлерде аспаздар, нан пісірушілер, стюардтар және асхана қызметкерлерінің барлығы қытайлықтардан тұрды. Бұл адамдар теңізшілердің формасын кимеді, бірақ дәстүрлі қытайлық азаматтық киім киді. Олар қара атлас тұқымдары киіп, үстіне әсем түймесі бар тоқыма бас киім тақты. Олардың қалған киімдері ақ атластан тігілген, білезіктермен бекітілген ұзын, кең шалбарлар мен алдыңғы жағы бағамен жабылған қысқа жеңді күрткілерден тұрды. Шанхайдағы канонерлік қайықтардың кормасына байланған сампандарда тұратын қытай қыздары кеме экипажының құрамына кірмеді. Бұл сампандар канонерлік қайықтың экипажының мүшелерін қалаған жеріне жеткізіп, сұраныс бойынша құрлыққа түсіретін. Қыздар сондай-ақ кемедегі қоқысқа алмастырып, канонерлік қайықты бояп, жылтыратып тазалап берді. Субик шығанағындағы миналық дала 1941 жылдың шілдесінде салынды және Форт Винттен басқарылды, кеме арнасында армия миналары, ал арнаның екі жағында теңіз миналары орналастырылды.
Азия флотының шайқастары: 1942 жылдың басында
Жапондықтар Перл-Харбордан кейін Голландияның Шығыс Индиясы және Борнео аралдарында мұнай мен минерал көздерін іздеген кезде, оларға қарсы қорғануға қолданыстағы жалғыз флот – Азия флоты болды. Саны жағынан кем, қару-жарағы нашар, жеткіліксіз күшпен, АҚШ Әскери-теңіз күштері, ABDA (Америкалық, Британдық, Голланд және Австралиялық) күшінің бір бөлігі ретінде, жапондықтарды тоқтатуға шамасы келмеді, тек оларды баяулатуға тырысты.
Балыкпапан шайқасы: 1942 жылдың 24 қаңтары
Балықпапан шығанағында 16 көлік, крейсер және бірнеше эсминецтен тұратын жапондық шабуыл флотын кездестірген төрт АҚШ "төрт түтік" эсминеці – Джон Д. Форд, Поп, Пол Джонс және Паррот түнде торпедалар мен артиллериялық атыс арқылы төрт көлікті және бір күзет кемесін батырды. Жапондықтар шабуылды суасты қайықтарынан жасалған деп ойлап, крейсерлер мен эсминецтерді теңізге қуып, көліктерді қорғаусыз қалдырды. Бұл Тынық мұхиты соғысының алғашқы американдық теңіз бетіндегі шайқасы және испан-американ соғысынан бергі алғашқы шайқас болды. Бұл американдықтардың рухын көтеріп, бірақ жапондық операцияларға ешқандай маңызды әсер етпеді.
Флорес теңізі шайқасы: 1942 жылдың 4 ақпаны
Баликпапан шабуылының сәттілігіне үміттеніп, жапон әскері Селебес аралындағы Макассарға қонуды жоспарлап отырғаны туралы хабар түскен кезде, тағы бір басқынды тоқтатуға әрекет жасалды. Түнгі шабуылды жоспарлаған АБДА күштері күн батысымен ашық теңізде ұзақ қашықтыққа жүзуге мәжбүр болды. Жапон бомбалаушылары шабуыл жасап, "Marblehead" жеңіл крейсеріне ауыр зақым келтірді және "Houston" ауыр крейсерінің 3-ші мұнарасын істен шығарды. Жапондықтардың қонуын болдырмай, күш Джавадағы Джилатжапқа шегінді.
Бадунг бұғазы шайқасы: 19/20 ақпан 1942
Жапондықтар тағы бір шабуыл жасауға тырысқанда, ABDA кемелерінің шағын күші жапондықтар Бали аралына қонғаннан кейін, олар кері шегілген соң келді, аралда тек төрт жапондық эсминеці қалды. Бұл шабуыл сәтсіз аяқталды. Жапондық үш эсминец атыстан зақымдалды, бірақ голландтық "Piet Hein" эсминеці батып, голландтық және американдық эсминецтер зақымдануға ұшырады.
Ява теңізінің шайқасы: 1942 жылдың 27 ақпаны
Бұл аймақтағы ең ірі шайқас осы болды. Голландиялық адмирал Дорман басқарған бес крейсер мен 11 эсминецтен құралған ABDA күштері, жеті крейсер мен 25 эсминецтен тұратын жапон күштеріне қарсы шықты. Жапондықтарда әуе күші болды, ал ABDA-да болған жоқ (мұндай қорғау осы жерде сипатталған басқа шайқастардың ешқайсысында да болмады). Бұл шайқас күндіздің және кешкі уақыттың ішінде өріліп, жапондық ұшақтары ABDA кемелерін жарықтандыру үшін үнемі ракеталар лақтырып отырды. Голландия екі крейсер мен бір эсминец, ал британдықтар екі эсминецтен айырылды. Жапондық бір эсминец зақымданды.
Сунда бұғазы шайқасы: 28 ақпан 1942
Жава теңізіндегі шайқастан кейін оңтүстікке қарай Батавияға шегінген АҚШ крейсері «Хьюстон» және Австралия жеңіл крейсері – Суматра мен Ява арасындағы Сунда бұғазына жоғары жылдамдықпен бет алғанда – Бантам (қазіргі Бантен) шығанағына десант түсіріп жатқан жапондық шабуыл күштеріне кездесті. Шатасқан түнгі шайқаста екі кеме де шығанақтың ішінде батып, әдетте жазылатындай Сунда бұғазында емес. Екі одақтас кеме де батыл күресті, бірақ қарсыластардың көптігіне шалдыққан. Жапондықтардың төрт көлігі торпедаланды, көбінесе өздерінің кемелерінен. Жапондықтар шайқастың алғашқы жарты сағатында 87 торпеда атып шығарды.
Ява шайқасы: 1942 жылдың 27 ақпанынан 3 наурызына дейін
Жапония Жава аралына шабуыл жасаған Жава шайқасында жаудың әскери кемелері немесе ұшақтары АҚШ-тың Азия флотының сегіз кемесін батырды. Бұл Голландияның Шығыс Индия кампаниясының соңғы шайқасы болды. Суағар кемесі (бұрынғы әуе кемесі) Лэнгли 32 жаңа Curtiss P-40 Warhawk истребителін Австралиядан Яваға тасымалдап жатқанда, 27 ақпанда 16 адам қаза болды. Лэнглиден аман қалған жүздеген адамдар, оларды құтқаруға келген басқа әскери кемелер де көп ұзамай батып кеткен соң, қаза тапты. Мұнай танкері Пекос көптеген жапон кемелері мен ұшақтарының шабуылына ұшырап, 1 наурызда батып кетті. 232 аман қалған адам құтқарылды, ал 400-ден астам Пекос экипажы мен Лэнглиден аман қалғандар жапондық суасты қайықтары құтқару операциясын жүргізіп жатқан АҚШ кемелеріне қауіп төндіргендіктен, артта қалды және суға батып кетті. Эсминец Pope одақтас флотына АҚШ-тың жалғыз кемесі ретінде қосылып, Ява теңізінің екінші шайқасында батты. Эсминец Stewart 1942 жылдың 2 наурызында Сурабаяда ауыр зақымданғаннан кейін суға батырылды. 3 наурызда Сурабаядан солтүстік-батысқа қарай жапондық конвойға шабуыл жасаған кезде суасты қайық Perch батып кетті. Азия флотының үш әскери кемесі (2 эсминец: Edsall және Pillsbury / 1 канонерлік кеме: Asheville) 1-3 наурыз аралығында Жава шайқасында одақтас күштерді қолдау кезінде, тірі қалғандарсыз батып кетті – бұл үлкен трагедия болды. Осы үш кемеден тұтқындар бар екені туралы хабарлар тарады, бірақ олардың ешқайсысы да жапондық тұтқын лагерьлерінен аман қалмай, өздерінің оқиғаларын айта алмады. Бұл үш кеменің соңғы сағаттары туралы ешқандай кестелер мен жазбалар жоқ. АҚШ Әскери-теңіз күштері кемелер мен қаза тапқан теңізшілерге не болғанын Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ғана білді. Осы үш кемедегі шамамен 450 экипаж мүшесі мен офицер қаза тапты немесе тұтқын ретінде қайтыс болды.
АҚШ флотының жартысы жоғалды
Пёрл-Харбор күні Азия флотындағы 40 су үстіндегі кеменің 19-ы 1942 жылдың 5 мамырына дейін, генерал Уэйнрайт Филиппиндегі Коррегидорда жапондықтарға тәслим болған күні, батып қалды. Қалған кемелердің көпшілігі Австралияға қауіпсіз жетті.
Салдары
Филиппин Ұлттық Достастығы мен Голландтың Шығыс Индиясын қорғаудағы жеңілістерден кейін, қалған кемелер Австралияға қайтарылды. Олар 1943 жылы 7-ші флот құрылатын Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағының қолбасшылығына бағынатын болды.