Кіріспе

Ғылыми-зерттеу институты, ғылыми-зерттеу орталығы немесе ғылыми-зерттеу ұйымы – зерттеу жүргізу мақсатында құрылған мекеме. Ғылыми-зерттеу институттары негізгі зерттеулермен немесе қолданбалы зерттеулермен айналысуы мүмкін. Бұл термин көбінесе табиғатты зерттеуге қатысты болғанымен, әлеуметтік ғылымдар саласында да, әсіресе социология мен тарих зерттеулері үшін көптеген ғылыми-зерттеу институттары кездеседі.

Танымал ғылыми-зерттеу институттары

Ерте орта ғасырлар кезеңінде ислам әлемінде бірнеше астрономиялық обсерваториялар салынды. Олардың алғашқысы – 9-ғасырдағы Бағдад обсерваториясы, ол Аббасид халифасы әл-Мамун тұсында салынған, бірақ ең танымалдары – 13-ғасырдағы Мараге обсерваториясы және 15-ғасырдағы Улуғбек обсерваториясы. Керала астрономия және математика мектебі – Мадхава Сангамаграманың Кераладағы математика және астрономия мектебі. Бұл мектеп 14-16 ғасырларда гүлденді, ал мектептің бастапқы жаңалықтары Нараяна Бхаттатирри (1559–1632) кезінде аяқталған сияқты. Астрономиялық мәселелерді шешуге тырысып, Керала мектебі бірқатар маңызды математикалық ұғымдарды тәуелсіз түрде ашты. Еуропадағы ең алғашқы зерттеу институты – Тихо Брагеге тиесілі Ураниборг кешені, Хвен аралында орналасқан, 16-ғасырдағы жұлдыздарды жоғары дәлдікпен өлшеуге арналған астрономиялық зертхана. АҚШ-та Bell Labs, Xerox Parc, The Scripps Research Institute, Beckman Institute, RTI International және SRI International сияқты көптеген белгілі зерттеу институттары бар. Hughes Aircraft ұйымдық моделі үшін зерттеу институтының құрылымын пайдаланды. Томас Эдисон, "Менло Парктің сиқыршысы" атанған, 1800-жылдардың соңында өнертабыс процесінде жаппай өндіріс және кең ауқымды командалық жұмыс принциптерін қолданған алғашқы өнертапқыштардың бірі болды, сондықтан ол көбінесе алғашқы өнеркәсіптік зерттеу зертханасын құрушы ретінде танылады.

Еуропадағы ғылыми-зерттеу институттары

Ғылыми революцияның нәтижесінде XVII ғасырда ғылыми академиялар пайда болды. Лондонда 1660 жылы Корольдік қоғам құрылды, ал Францияда Людовик XIV 1666 жылы ғылым академиясын құрды, оған дейін XVII ғасырдың басында зерттеулерді дамыту мақсатында жеке академиялық жиналыстар ашылған болатын. XVIII ғасырдың басында Ұлы Петр өзінің жаңадан құрылған императорлық астанасы Санкт-Петербургте білім беру және ғылыми-зерттеу институтын құруды бастады. Оның жоспары лингвистикалық, философиялық және ғылыми білім беруді, сондай-ақ түлектердің ғылыми зерттеулерді жалғастыруына мүмкіндік беретін жеке академияны қамтыды. Бұл университет құрылымында ғылыми зерттеулер жүргізген Еуропадағы алғашқы мекеме болды. Санкт-Петербург академиясы 1724 жылғы 28 қаңтардағы жарлық бойынша құрылды. Еуропа деңгейінде қазір бірнеше мемлекеттік қаржыландырылатын мекемелер бар, мысалы, Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA), ядролық зерттеулер орталығы CERN, ESO (Гренобль) Еуропалық оңтүстік обсерваториясы, Еуропалық синхротронды сәулелену қондырғысы (ESRF) (Гренобль), EUMETSAT нысаны, Италияның Еуропалық Триест жүйесі, оның ішінде Халықаралық теориялық физика орталығы және Elettra Sincrotrone Trieste ғылыми-зерттеу кешені, биологиялық жоба EMBL, сондай-ақ ITER және Wendelstein 7 X термоядролық жобалары, бұл жобалар техникалық дамудан өзге зерттеулерге де баса назар аударады.

ХХ ғасырдағы Америкадағы ғылыми зерттеулер

Ғылыми-зерттеу институттары ХХ ғасырдың басында пайда бола бастады. 1900 жылы, кем дегенде Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында ғылыми мамандық ғылымның теориялық аспектілеріне ғана жеткен еді, ал оның қолданылуына емес. Ғылыми зерттеушілер әлі де біліктілік бойынша көшбасшылық орнатуы керек болды. Ғылыми қауымдастықтан тыс жерлерде ғылым саласындағы кез келген мамандық иесінің жұмысы қажетті түрде "ғылыми" болып саналды және ғалымның білігі жұмысшының білігінен артық емес деп есептелді. Барлық зерттеушілер ғылымға қатысты философиялық көзқарасты қолданбалы әдістерден зияткерлік тұрғыдан жоғары деп санамады. Дегенмен, ғылыми қолдануға қатысты зерттеулер салыстырмалы түрде аз болды. "Ғылым" деген кең анықтама барлық табиғи құбылыстарды қамтыды. Ғылыми зерттеулердің дамуы осындай жалпы жіктемеден "таза" ғылымды бөліп алу үшін, ғылыми саланы жандандыруға бағытталған нақты зерттеулерге деген ұмтылысты күшейтті.

19001939 жыл

Бұл қоғамдық пайдалы қызметтер мен мемлекеттік бақылаудан тыс, дербес жүргізілген зерттеулерден бастау алды. Өнеркәсіптік зерттеулерге арналған ошақтар пайда болды. Олардың қатарында Рокфеллер институты, Вашингтонның Карнеги институты және Жоғары оқу институты болды. Зерттеулер теориялық және қолданбалы жағынан дамыды. Бұған жеке тұлғалардан түскен айтарлықтай қаржылық көмек септі. Университеттердің зерттеу қызметін кеңейтуі осы дамуға үлкен үлес қосты, себебі жаппай білім беру жаппай ғылыми ортаны қалыптастырды. Ғылыми зерттеулерге қоғамдық назардың артуы белгілі бір зерттеу бағыттарын дамытуда қоғамдық пікірді маңызды рөлге ие етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан және атом бомбасынан кейін нақты зерттеулерге басымдық берілді: қоршаған ортаның ластануы және ұлттық қауіпсіздік.