Кіріспе

Эврика (εὕρηκα) – жаңалық ашқанда немесе өнертабыс жасағанда айтылатын сөз. Бұл ежелгі грек математигі және өнертапқышы Архимедке тиесілі деп саналатын шақырудың транслитерациясы.

Этимология

"Еврика" сөзі ежелгі грек сөзі εὕρηκα-дан шыққан, яғни "Мен таптым" деген мағынаны білдіреді. Бұл εὑρίσκω етістігінің бірінші жақ, жекеше түріндегі өткен шақ активтік формасы ("Мен таптым"). Ол проблеманы шешу, оқу және жаңалықтар ашу үшін тәжірибеге негізделген әдістерді білдіретін эвристикамен тығыз байланысты.

Айтуға

Ағылшын сөзінің акценті екінші буынында, латын тілінің акцент ережелеріне сәйкес, егер соңғы буыннан бұрынғы буында (пенультте) ұзақ дауысты болса, оны акценттеу қажет. Грекше айтылуында бірінші буын жоғары тонды акцентке ие, себебі ежелгі грек тілінің акцент ережелері соңғы буында ұзақ дауысты болмаса, акцентті пенультқа көшіруді талап етпейді. Қазіргі грек тілінде және каталон, француз, итальян, испан, португал, голланд тілдері сияқты бірнеше еуропалық тілдерде бастапқы дыбыс жойылған, бірақ фин, дания және неміс тілдерінде сақталған.

Архимед

"Еврика!" деп айқайлау ежегі грек ғалымы Архимедке жатқызылады. Ол, су ваннасына кіргеннен кейін су деңгейінің көтерілгенін байқағанда, "Еврика! Еврика!" деп жар салған. Осы кезде судың көлемі денесінің суға батқан бөлігінің көлеміне тең екенін түсінген. (Бұл қатынас Архимед принципі деп белгілі емес – ол сұйықтыққа батып кеткен дененің итеру күшімен айналысады.) Содан кейін ол бұрын шешілмей келген мәселені – дұрыс емес пішіндегі заттардың көлемін дәл өлшеуге болатынын түсінді. Өзінің жаңалықтарымен бөлісуге асыққандықтан, ваннадан секіріп, Сиракуза көшелерінде жалаңаш жүгірген дегенді айтады. Архимедтің бұл ойы Сиракузалық Иеро қойған мәселені шешуге көмектесті, ол дұрыс емес пішіндегі алтын тәждің тазалығын анықтау туралы болды. Иеро алтын шеберіне таза алтын берген, бірақ шебер алтынды алып, орнына күміс салған деп күдіктенген. Заттарды салыстыруға қажетті құралдар бұрыннан бар еді, ал Архимед енді көлемді өлшей алатындықтан, олардың қатынасы заттың тығыздығын көрсетеді, бұл тазалықтың маңызды көрсеткіші (алтын күмістен шамамен екі есе тығыз болғандықтан, бірдей көлемде салмағы айтарлықтай жоғары болады).

Аутентиктілігі

Бұл оқиға алғаш рет Витрувийдің сәулет кітаптарында жазылған, шамамен оқиға болғаннан кейін екі ғасыр өткен соң. Кейбір ғалымдар бұл әңгіменің растығына күмән келтірді, себебі салтанатты тәж құнды зат болғандықтан, қоспалы тәж таза алтынға қарағанда суды өте аз ығыстыратын. Сол кезде осы минималды айырмашылықты өлшеуге қажетті нақты құралдар болмады. Дегенмен, Архимедке қойылған мәселені шешу үшін дәлдік қажет емес, қарапайым әдіс бар: таразыда тәждің салмағын таза алтынмен салыстырыңыз. Екеуі де таразының табақтарына ілінгенде, тәж бен алтынды бірдей суға батырыңыз. Егер көлемдері тең болса, таразы тепе-теңдікте қалады, яғни олардың тығыздығы бірдей, демек тәж таза алтыннан жасалған. Ал егер тәждің тығыздығы төмен болса (күміс сияқты басқа металл қосылғандықтан), тәждің жоғары иілу күші таразының тепе-теңдігін бұзады. Галилео Галилей өзі де бұл мәселеге араласып, суға батырылған және құрғақ күйдегі дененің салмағын салыстыруға арналған гидростатикалық таразының жобасын ұсынды.

Калифорния

Бұл сөз сондай-ақ Калифорния штатының ресми ұраны болып табылады, ол 1848 жылы Саттер Миллдің жанында алтынның маңызды табылуымен байланысты. Калифорния штатының мөрі 1850 жылы Роберт С. Гарнет жасаған бастапқы нұсқасынан бері «эврика» сөзін қамтиды; сол кездегі мөрді сипаттаған ресми мәтінде бұл сөздің мағынасы «штаттың қабылдану принципіне немесе кеншінің жұмысындағы табысына» қатысты деп көрсетілген. 1957 жылы штат заң шығарушы органы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі антикоммунистік қозғалыстың бір бөлігі ретінде «Құдайға сенеміз» сөзін штат ұраны етіп бекітуге тырысты, бұл қозғалыс 1954 жылы американдық адалдық сертіне «Құдайдың астында» деген сөзді қосуға сәтті әкелді, бірақ бұл әрекет сәтті болмады және 1963 жылы «Эврика» ресми ұран ретінде бекітілді. 1850 жылы құрылған Калифорния штатындағы Эврика қаласы өзінің ресми мөрі ретінде Калифорния штатының мөрін пайдаланады. Эврика Саттер Миллден қашықтықта орналасқан, бірақ 1850 жылы Калифорнияның Тринити округінде алтын іздеуге асыққандардың бастапқы нүктесі болды. Бұл «эврика!» деп аталған кем дегенде он бір АҚШ қаласының ең ірісі. 1849 жылдан бері бұл сөздің кеңінен қолданылуының нәтижесінде, 1880 жылға қарай 1840 жылдары мүлдем болмаған елде шамамен 40 жер осылай аталған. Көптеген жерлер, мәдениет өнімдері және басқа да нысандар «Эврика» деп аталды; толық тізім үшін «Эврика» (ажырату) бетіне қараңыз.

Австралия

"Еврика" сөзі сондай-ақ Австралияның Виктория штатындағы Балларат қаласындағы алтын ашумен байланысты болды. Еврика бекінісі – 1854 жылы алтын кеншілерінің әділетсіз кеншілік лицензияларына және кеншілерді қатал басқаратын әкімшілікке қарсы көтерілісі еді. Бұл көтеріліс жұмысшылардың теңсіз үкімет пен заңдардың үстемдігіне мойын бұрмауын көрсетті. Еврика бекінісі көбінесе Австралиядағы "демократияның бастауы" деп аталады.

Математика

Тағы бір математик, Карл Фридрих Гаус, 1796 жылы күнделігіне "ΕΥΡΗΚΑ! num = Δ + Δ + Δ" деп жазғанда, Архимедтің сөзін қайталағандай болды. Бұл жазба кез келген оң бүтін санды ең көп дегенде үш үшбұрышты санның қосындысы түрінде көрсетуге болатындығын жариялайды. Бұл нәтиже қазір Гаусс теоремасы деп белгілі және кейіннен Ферма көпбұрышты сан теоремасы деп аталған жағдайдың ерекше түрі болып табылады.