Кіріспе

Шотланд психиатры және психоаналитигі (1889–1964)

Уильям Рональд Доддс Фэрбайрн (11 тамыз 1889 – 31 желтоқсан 1964) – шотланд психиатры, психоаналитик және психоанализдің объектілік қатынастар теориясының дамуындағы маңызды тұлға.

Өмір

Рональд Фэйрберн 1889 жылы Эдинбургтің Морнингсайд ауданындағы Клуни бақшасындағы Қызыл үйде Сесилия Лиф пен Томас Фэйрберннің жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. Томас Фэйрберн – чартерлі геодезист және Эдинбург сәулетшілер қауымдастығының президенті болған. Ол Мерчистон замогы мектебінде және Эдинбург университетінде білім алды, онда үш жыл бойы дінтану және ежелгі грек тілін зерттеді, 1911 жылы магистр дәрежесін алды. Бірінші дүниежүзілік соғыста ол Корольдік инженерлер құрамына қосылып, Палестинада генерал Алленбидің басшылығымен қызмет етті, содан кейін Корольдік гарнизондық артиллерияда тағы да қызмет етті. Отанына оралғаннан кейін, соғыс кезіндегі тәжірибесінің ықпалымен медициналық білім алуға кірісті. 1929 жылдың 30 наурызында Эдинбург университетінен медицина докторы ғылымының кандидаты (MD) дәрежесін алды. 1927 жылдан 1935 жылға дейін университетте психологиядан дәріс берді және дербес талдаумен айналысты. 1941 жылдан 1954 жылға дейін Зейнетақы министрлігінің кеңесші психиатры қызметін атқарды. Ол британдық Объект қатынастары және қатынастық мектептеріне зор әсер етті. Фэйрберн Орта топтың (қазіргі Тәуелсіз топ) психоаналитиктерінің теориясын қалыптастырушылардың бірі болды. Тәуелсіз топқа Клейншілерге де, Анна Фрейдтің ізбасарларына да жатпайтын сарапшылар кірді. Олар адамдар арасындағы қарым-қатынастарға, олардың ішкі "құлықтарына" қарағанда көбірек мән берді. Ол 75 жасында Эдинбургте қайтыс болды. Әйелдерімен бірге Эдинбургтің батысындағы Дин зиратына жерленген. Қабір негізгі шығыс кіреберісі мен қарауыл үйіне жақын орналасқан.

Отбасы

1926 жылы Фэрберн Гарри Мор Гордонның қызы Мэри Энн Мор Гордонға үйленді. Олардың қызы Эллинор 1927 жылы дүниеге келді, содан кейін 1928 жылы егіздер туды, бірақ олар тірі қалмады. 1929 жылы төртінші баласы, ал 1933 жылы бесінші ұлы Николас дүниеге келді, ол адвокат және парламент депутаты болды. Оның жұмысы туралы үш жинақталған кітап бар: Джеймс Гроттштейн мен Р. Б. Ринсли, Фэрберн және Объектілік қатынастардың бастауы (1994), Фэрберн теориясы бойынша өңделген мақалалар жинағы, Нил Дж. Скольник пен Дэвид Е. Шарф, Фэрберн – содан бері және қазір (1998), және Кларк пен Шарфтың Фэрберн және Объектілік қатынастар дәстүрі (2014). Фейрберн теориясын қолданумен тікелей айналысатын бірқатар мәтіндер бар, соның ішінде Сейнфелдтің «Жаман объект» (1990), Сейнфелдтің «Бос ядро» (1991) екінші мәтіні, Дэвид Селанидің «Шектік пациентті емдеу: Фейрберннің объектілік қатынастар теориясын клиникалық жағдайда қолдану» (1993) және Фейрберннің моделін ауыр тұлғалық бұзылыстарды емдеуге қолдану туралы үшінші мәтіні, «Фейрберннің объектілік қатынастар теориясы клиникалық жағдайда» (2010).

Психоанализдік модельде Фрейд ұсынатын нәрсе – бұл қозғалыс/құрылым моделі: ол адамдар туа біткен, биологиялық қозғалыстармен (мысалы, сексуалдық құштарлық және агрессия) дүниеге келеді және олар санасыз Ид-те сақталады деп ұсынады. Сәбидің Ид-і жағдайға қарамастан, өз шиеленістерін жоюға тырысады. Егер бұл қозғалыс мінез-құлық түрінде пайда болса (соғу, шағу, зәр шығару, нәжіс шығару) және қоғамның талаптары мен тыйымдарына тап болса, бірден қақтығыс туады. Өсіп келе жатқан сәбидің Ид-інен оның қозғалыстары әлеуметтік қабылданатын жолмен көрініс табуын қамтамасыз ететін жаңа құрылым пайда болуы керек. Осылайша, санасыз Ид – Фрейдтің барлық күшті биологиялық қозғалыстардың метафорасы – екінші құрылымның пайда болуы арқылы шындықпен байланыс орнатуға мәжбүр болады: Эго. Осылайша Эгоның міндеті – бастапқы Ид пен қоғам арасында делдалдық жасау. Дамудың кейінгі кезеңінде (Эдиптік қақтығыс арқылы) бала ата-анасының құндылықтарын ішкілендіреді. Бұл ішкілендірілген құндылықтар үшінші ішкі құрылымға айналады, оны «Супер-эго» деп атайды. Бұл үш гипотетикалық эго құрылымдары – Ид, Эго және Супер-эго – тәжірибемен жетіледі және өседі. Фрейд психологиялық дамудың барлығы Ид-тің қанағаттандыруға ұмтылуына, Эго Ид-тің ең төтенше талаптарын тежеуіне және Супер-эго Эгоны моральдық тұрғыдан дұрыс таңдау жасауға итермелеуіне негізделгенін болжады. Керісінше, Фейрберннің моделінде адам психикасы өзінің құрылымын нақты адам тәжірибесінен дамытады, ал Фейрберн жоққа шығаратын Ид қысымынан емес. Оның орнына Фейрберн адам психикасы нақты тұлғааралық оқиғаларға негізделген құрылымдарды дамытады деп болжайды. Баланың ішкі эго құрылымы өсіп, жетіліп жатқан кезде, ата-ананың, баланың өзін және баланың ата-анасымен қарым-қатынасын ішкі бейнелеуді құрайтын естеліктер жиынтығы ретінде түсінуге болады. Фейрберн үшін санасыздық ата-ананың эмпатиялық сәтсіздіктерінің салдары ретінде қалыптасады, бұл баланың дамымаған орталық эгосы төзімділік таныта алмайды. Осы сәтсіздіктерді түсіну баланың ата-анасына деген толық тәуелділігін бұзады, ал оларды білу оның сүйікті және бағаланған деген қажетті иллюзиясын жояды. Ата-ананың жазалауын жиі және қатаң қолданатын отбасыларда баланың өзін-өзі бағалауы үшін ата-ананың қателігі апатқа ұшырауы мүмкін. Яғни, бала ата-ананың агрессиясына соншалықты ұшырауы мүмкін, ол өзін-өзі сезінуді жоғалтады, Бромберг сипаттағандай:

Психологиялық травма тікелей немесе жанама түрде жеке қарым-қатынаста болады, онда өзін-өзі жарамсыз етуден (кейде өзін-өзі жою) қашып құтылу немесе алдын алу мүмкін емес, және одан қорғау, жеңілдік немесе тыныштық күту мүмкін емес. Егер тәжірибе ұзаққа созылып, зорлық-зомбылықпен, немесе өзін-өзі дамыту әлсіз немесе жетілмеген болса, онда эмоциялық қозу деңгейі оқиғаны өзін-өзі рефлективті түрде сезіну үшін тым жоғары және танымдық өңдеу арқылы мағына беру мүмкін емес. Оның шектен тыс, субъективті тәжірибесі – бұл ақыл-ой мен психологиялық тіршілік етуді басып кету қаупі бар хаотикалық және қорқынышты әсерлер тасқыны (Бромберг, 1998, 12). Адамдар арасындағы барлық жарақаттар Бромберг жоғарыда келтіргендей, өте ауыр емес. Көптеген даму травмалары уақыт өте келе жинақталады. Баланың негізгі эмоциялық және даму қажеттіліктеріне сөйлесу, тыңдау, адам ретінде құрметтеу және қиын тапсырмаларды орындауға көмектесу жатады. Ата-ананың ұзақ уақыт бойы балаға назар аудармауы немесе оны елемеуі жеткілікті, өйткені бала оның уақытына лайық емес деп ойлайды. Осындай күнделікті, бірақ аздап ауыртатын жайттар балаға ешкімнің қамқорлығы жоқ деген ойға жетелейді. Оның эмоциялық қажеттіліктерінің күнделікті қабылдамауына байланысты, оны санадан тыс қалдыру қажет. Уақыт өте келе, бұл санадан тыс қалған оқиғалар, кішкентай күнделікті оқиғалар да, баланың өзін-өзі сезіну қаупі төнген кездегі жедел эпизодтар да, бірігіп, адамның ішкі әлемінде эго құрылымдарына айналады. (Осы процестің егжей-тегжейлі түсіндірмесі үшін эгоның бөлінуі туралы келесі бөлімді қараңыз.) Осылайша, адам психикасы бала оны түсінген жағдайда, оның ата-анасымен қажетті тәуелділік қатынасын жоятын, бөлініп кеткен травмалардан құрылым алады. Сондықтан оларды санадан тыс қалдыру қажет және жеке тұлғаның саналы орталық эгосына қол жеткізбеу керек. Фейрберннің моделінде санасыздық – адамзаттың биологиялық мұрасы емес, бірақ ата-ананың сәтсіздіктері мен тұлғааралық травмалардың естеліктерінің жиынтығы, ол санасыз адамның құрылыс блогына айналады (оның 1943 жылғы мақаласын қараңыз).

"Шизоидтық факторлар тұлғада" (1940)

Бірінші мақаласында Фэрберн өзінің көптеген науқастарының «шизоидты» болып көрінгенін байқаған, оны өзінің орталық эгосындағы ажыратылған естеліктерден тікелей туындаған эго құрылымындағы жіктердің болуын көрсететін кез келген адам деп анықтаған. Бүгінде біз мұндай науқастарды «жеке тұлғалық бұзылыс» деп атаймыз. Ажыратылған естеліктер санадан тыс сақталады, олардың бар екенін саналы орталық эго білмейді, ол олардан «бөлініп» тұрады. Осылайша, көптеген шындыққа негізделген жарақаттар адамға белгілі емес, ол күнделікті кездесетін қаталдықтан туындаған адамдар арасындағы қарым-қатынастан шегінеді. Фэрберн шизоидты үш ерекшелікке ие деп анықтады: (1) өзіне сенімділік, (2) оқшаулану және ажырату және (3) ішкі шындыққа ден қою. Ішкі шындыққа ден қою туралы айтқанда, бұл шизоидтық ерекшеліктердің ең маңыздысы екені сөзсіз; және ішкі шындық сыртқы шындықтың орнына қойылғанда, сыртқы шындықпен сәйкестендірілгенде немесе сыртқы шындыққа жабысқанда да бұл ерекшелік сақталады (Фэрберн, 1952, 6–7 бб.). Бала қаншалықты көп төзімсіз жарақаттарға тап болса, соғұрлым көп нақты өмірлік тәжірибелер туралы естеліктер бөлініп, саналы «орталық эго» үшін қол жетімсіз болады. Басқалармен қарым-қатынас жасаудың шизоидтық стилі (немесе, дәлірек айтқанда, қарым-қатынас жасамау) баланың даму жылдарында сүйіспеншілік пен эмоционалдық қолдауға заңды түрде мұқтаж болуын қайта-қайта қабылдамаудан туындайды. Шизоидты баланы нәзік, сүйіспеншілікпен эмоциялармен қарым-қатынас жасай алмайтын анасы (немесе егер ол негізгі күтуші болса, әкесі) тәрбиелеген, және осы бас тартудың тікелей салдары ретінде бала өзінің ішкі әлеміне қашып, ол қауіпсіз, бірақ ақырында қанағаттандырарлық емес. Фэрберн мұны айқын түрде түсіндіреді: ерте ауызша көзқарастың регрессивті қалпына келтіруі (алғашқы тәуелділіктің ең алғашқы түрі) бала (а) анасы оны адам ретінде жақсы көретініне сенбегенде, және (б) анасының оған деген махаббаты бағаланбайтынын және қабылданылмайтынын сезгенде эмоционалдық күйзеліс жағдайында оңай туындайды. Бұл өте ауыр жағдай, ол келесідей сипатталатын жағдайды тудырады: (а) бала анасын жаман объекті деп санайды, өйткені ол оны сүймейді, (б) бала өзінің махаббатының сыртқы көріністерін жаман деп санайды, нәтижесінде ол өзінің махаббатын өзінде сақтап қалуға бейім. (c) Бала сыртқы объектілермен махаббат қатынастары жаман, немесе кем дегенде қауіпті деп санайды (Фэрберн, 1952:17–18). Фэрберн 1941 жылғы мақаласында даму моделінің тұжырымдамасын ұсынды. Ол адамның дамуы жас ересектерде үнемі жетіліп отыратын, шындыққа бағдарланған «орталық эгоның» пайда болуынан туындайтын ата-анадан біртіндеп дифференциациялаумен (физикалық және психологиялық жағынан бөлінумен) сипатталатынын атап өтті. Бұл жас ересекке өз өмірін бастауға, серік табуға және келесі ұрпақты өрбітуге мүмкіндік береді. <blockquote>Объектілік қатынастардың дамуы негізінен объектіге деген нәрестелік тәуелділіктің бірте-бірте жетілген тәуелділікке жол беру процесі болып табылады. Даму процесі (а) бастапқы сәйкестендіруге негізделген бастапқы объект қатынасынан біртіндеп бас тартумен және (б) объектінің айырмашылығына негізделген объект қатынасын біртіндеп қабылдаумен сипатталады (Фэрберн, 1952, 34 б.). Сүйілмеген бала одан әрі эмоционалдық қарсылықтан аулақ болу үшін күшін жинап «шизоидты» болуға тырысады. Яғни, ол отбасының қатал және сүйіспеншіліксіз әлемінен аулақ болып, оның ішінде ата-анасының ішкі естеліктеріне жүгінеді, олар онымен бірге және әрқашан қол жетімді екеніне сендіреді. Өкінішке орай, оның ішкі естеліктерінің көпшілігі теріс (Бөліну бөліміндегі Антилибидиналдық Эго мен Қарсылық Объектісі арасындағы байланысты қараңыз). Теріс әсерлерге қарамастан, ішкі жан мен дене арасындағы үздіксіз күрес таныс және жақын нәрсенің жұбаныш сыйлайды. Сонымен қатар, ішкі дүниедегі адамдар арасындағы драмалар сыртқы шындықтың қаталдығын алмастыру үшін әрқашан қол жетімді. Әрине, бұл жартылай шара, бірақ ата-анасының көңілінен шықпайтын немесе оларды қабылдамайтын бала осы жағдайда не істей алады, өйткені ол ата-анасын өзгерте алмайды немесе оларды өзін сүюге мәжбүрлей алмайды. Екіншіден, бас тартқан бала өзін «орынбасарлық қанағаттандырулармен» жұбатады, бұл Фэрберннің озықсыз жыныстық қатынастың түрлері деп санайды. Фэрберн сыртқы әлемнің қаталдығынан ішкі әлемге кері қайту туралы анық айтты: «Негізінде, бұл алмастырушы қанағаттандырулардың барлығы ішкіленген объектілермен қарым-қатынасты білдіреді, оған жеке адам сыртқы әлемдегі объектілермен қанағаттанарлық қарым-қатынасқа ие болмаған жағдайда жүгінуге мәжбүр» (Түпнұсқадағы курсив). Фэрберн, 1952, 40 б.</blockquote>

Екі субэгоның тиісті бөлшектеріне деген сүйіспеншілігіне негізделген қарсылық

Фейрберннің құрылымдық теориясы алты түрлі құрылымды қамтитыны аналитикалық қауымдастықта қабылдануда қиындық тудырады, себебі ол Фрейдтің үш құрылымдық теориясынан күрделірек. Бұл сондай-ақ, пайдаланушыны жеке тұлға ретінде емес, өзі және объекті ретінде ойлауға итермелейді. Бұл модель адам тұлғасының психологиялық жұмыс істеуіне жаңаша көзқарас ұсынады, ол бастапқы Либидо теориясынан едәуір өзгеше. Фейрберннің моделі – құрылымдар арасындағы үнемі диалогтар жүретін қарым-қатынастардың бірі. Яғни, балалық шақта қалыптасқан қарым-қатынас үлгісі сыртқы әлемде бастан өткерілген, бірақ енді ішкі әлемде жалғасатын диалогтарды қамтиды. Мысалы, антилибидиналдық эго мен ішкілендірілген қабылдамайтын объект арасындағы антагонистік және ұрыс-дау қарым-қатынас, Огден сипаттағандай, олардың арасындағы диалогтарда тоқтамайды. Бұл үзіндіде Одген әр құрылымның өзінің позициясын сақтап тұруын қамтамасыз ететін терең эмоционалдық байланысты қалай баса көрсеткеніне назар аударыңыз. Қабылдамайтын объекті де, ішкі саботажшы (антилибидиналдық эго) да бұл байланысты ойлауға, тіпті одан бас тартуға дайын емес. Шындығында, олардың өзара тәуелділігін өзгертуге ниеттері жоқ. Бұл байланыстың күшін бағалау мүмкін емес. Қабылдамайтын объекті мен ішкі саботажшы тереңінен ренжіген, алданып, қорланған, сатқындыққа ұшыраған, пайдаланылған, әділетсіздікке ұшыраған және т.б. сезімдерін күшейтуге бейім. Басқа тараптың жасаған жамандығы кешірілмейді. Әрқайсысы кешірім күтеді, бірақ ешқайсысы кешірім сұрамайды (Одген, 2010, 109 б.). Фейрберннің 1943 жылғы мақаласындағы "Ішкі нысандардың жоюы қорқынышты әлемді құруға әкеледі, онда "шайтандар" мекендейді" деген қарсылық көзі туралы алғашқы цитатасы, осы (1944) мақалада талқыланған қарсылық тудыратын "басқа бір факторды" атайды. Екінші фактор – либидиналдық эго мен оның қоздыратын объектісі арасындағы күшті байланыс, ол қажеттілік пен қанағаттанбаған құштарлықпен күшейтіледі және келесі цитатада сипатталған. Белгіленгендей, антилибидиналдық эго мен қабылдамайтын объекті арасында да, Одгеннің бұрынғы цитатасында сипатталғандай, бірдей күшті байланыс бар. Фейрберн ескере алмаған баланың либидиналдық эгосы үміттерге толы қиял әлемінде өмір сүреді және ол ата-анасына үміт артудан бас тарта алмайды, себебі егер ол шын мәнінде үміт жоқ екенін қабылдаса, бүкіл әлемі олардың үстінен құлап түсер еді. "Либидиналдық эгоның қоздыратын объектіге деген табандылығы және осы объектіден бас тартуға деген тартыншақтығы қарсылықтың ерекше күшті көзі болып табылады және теріс терапиялық реакция деп аталатын құбылысты анықтауда маңызды рөл атқарады. Шындығында, бұл факт қаншалықты жасырылса да, жеке адам өзінің бастапқы жек көруінен де, бала кезіндегі бастапқы объектілеріне деген қажеттілігінен де бас тартуға өте шыдамсыз. (Фейрберн, 1952, 117 б.).