Кіріспе

Американдық журналист

Альберт Юджин Канн (11 мамыр 1912 жыл - 15 қыркүйек 1979 жыл) – американдық журналист, фотограф және жазушы. Ол ең алдымен «Саботаж! Америкаға қарсы құпия соғыс» (1942) кітабымен, АҚШ-тағы нацистік және неміс-американдық диверсиялық әрекеттері туралы, сондай-ақ «Ұлы қастандық: Кеңес Ресейіне қарсы құпия соғыс» (1946) кітабымен танымал. Соңғы кітабында Мәскеудегі сот процестерінде мойындағандарына сүйене отырып, жетекші совет коммунистерін шетелдік шпиондар деп сипаттады. 1930 жылдары Кан АҚШ-тағы Коммунистік партияның мүшесі болған, бірақ 1940 жылдары оның көзқарасы өзгеріп, партияға және «суық соғысқа» қарсы шықты. 1940 жылдардың соңында ол қара тізімге енгізіліп, 1962 жылға дейін ірі баспагерлерден жарияланым шығара алмады. 1950 жылдардың басында ол және бұрынғы Little, Brown редакторы, сондай-ақ қара тізімге енгізілген Ангус Камерон бірлесіп Cameron & Kahn баспасын құрды. Альберт Э. Канның әкесі Мориц Кан Альберт Кан Ассошиэйтс компаниясында аға инженер болып жұмыс істеді және сол жерде екі бауыры Альберт Кан мен өнертапқыш Джулиус Канмен бірге жұмыс істеді.

Ерте өмір және білім

Кан 1912 жылы Англияның Лондонында, әулетті, саяси консервативті еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Мориц үш бауырдың бірі болды және инженер атанды. Оның ағалары – АҚШ-та және халықаралық аренада өнеркәсіптік архитектор ретінде танымал болған Альберт Кан және өнертапқыш Джулиус Кан. Альберт Кан Мичиган штатының Детройт қаласында «Альберт Кан Ассошиэйтс» компаниясын құрды, онда оның бауырлары серіктес болды. «Альберт Кан Ассошиэйтс» 1930 жылы Мәскеуде кеңестік архитекторлар мен инженерлерді оқыту және бақылау, сондай-ақ өнеркәсіптік объектілерді жобалау мақсатында кеңсе ашты. Мориц Кан 1930-жылдардың басында «Кан ағайындыларының» КСРО-дағы жұмысын Госпроекстроймен, КСРО-ның өнеркәсіптік кеңсесімен бірлесе ұйымдастыруға жетекшілік етті. АҚШ-та білім алған Кан Филлипс Эксетер академиясы мен Дартмут колледжінде оқыды, онда ол үздік спортшы болды. Оның біліміне Шекспирдің шығармалары да кірді. Кейіннен ол «Лир патшаны» оқығанда әділетсіздік сезімі оянғанын айтты. Ол Дартмут түлектерінің ақыны болды және 1932 жылы бітірді. 1934 жылы үйленген ол бұрынғы Харриет Уорнермен Калифорнияға көшіп барды. Олардың балаларының арасында жазушы Брайан Кан да болды. Кан сол жерде Голливуд сценарийшісі болуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады.

Саяси бейімділігі

Кан социализмге қызығушылық танытып, әлеуметтік әділет үшін күресті. 1937 жылы Испания азамат соғысы басталғаннан кейін Кан фашистердің қолдауымен Франко бүлігіне қарсы күрескен Республикалық күштерге медициналық көмек жинау мақсатында "амбулаториялық тур" өткізуге келісті. Тур барысында Кан түрлі аудитория алдында сөз сөйледі, олардың арасында байлар да, жұмыссыздар да болды. Бұл – Ұлы дағдарыстың шыңы болатын, және Кан көрген жалпы халықтың қиын жағдайына қатты тиді. Коммунистер мен социалистер көптеген жиналыстарды ұйымдастырып, өз идеалдарымен Канға әсер етті. 1938 жылы тур аяқталғаннан кейін, сол жылдары көптеген солшыл суретшілер, жазушылар және басқа да зиялылар сияқты, Кан АҚШ Коммунистік партиясына қосылды. Жұмыс табу мүмкіндігі болмағандықтан, Кан өзінің әйелінің архитектура фирмасында, «Альберт Кан Ассошиэйтс» компаниясында жұмыс істеді, онда оның әкесі Мориц Кан бас инженер болып жұмыс істеді. Оның әкесі 1930 жылы Мәскеуде фирманың кеңсесін ашуға жетекшілік етті, ол совет және басқа да архитекторлар мен инженерлерді өнеркәсіптік жобалау және құрылыс саласында оқытып, елдің алғашқы бесжылдық жоспары аясында индустрияландыруына көмектесті. Канның саяси белсенділігі оның әйелінің фирмасымен қарым-қатынасын тез арада уыстады. Шешен сөйлейтін Кан фашизмге қарсы сөздер айта бастады. Оның әйелінің өнеркәсіптік архитектурасымен әйгілі болғандықтан, оның атымен байланысты жарияланым фирмада алаңдаушылық тудырды. Оның әйелі мен әкесі де алаңдады, себебі компанияның ең ірі тапсырыс берушісі Генри Форд болды, және ол нацистік Германияда бизнеспен айналысып жатқан еді. Әйелі және әкесімен болған кездесуде Канға екі таңдау ұсынылды: қоғамдық сөздерін тоқтату немесе жұмыстан кету. Ол соңғысын таңдады. Нью-Йоркке көшкеннен кейін Кан 1948 жылы Нью-Йорктің 25-ші сайлау округінен Америка Еңбек партиясынан кандидат болды.

Антинацистік журналистика

Қағанға дерлік бірден жаңа құрылған нацистік пропагандаға қарсы американдық кеңестің атқарушы директоры лауазымы ұсылды. Хелен Келлер, Конде Наст, Джон Гунтер, бұрынғы елші Уильям Э. Додд және неміс жазушысы Томас Манн кіретін директорлар кеңесінде жұмыс істей отырып, Қаған синдикаттық ақпараттық бюллетень – The Hour газетін құрды. Осы лауазымда ол АҚШ-тағы нацистік тыңшылық, саботаж және үгіт-насихат операцияларын әшкерелеу үшін тергеуші журналистикамен айналысты. Ол сондай-ақ неміс-американдық Бунд сияқты американдық фашистік және фашизмді қолдайтын топтардың қызметін де зерттеді. The Hour газетінің жариялаған ақпараттары баспа басылымдарында, Уолтер Винчелл сияқты радио комментаторларында, сондай-ақ АҚШ Соғыс министрлігі, Әділет министрлігі және Соғыс ақпараттық бюросы тарапынан кеңінен пайдаланылды.

Камерон мен Кан

1950 жылдардың басында Кан мен Ангус Камерон, жақында «қара тізімге» енгізілген, «Литтл Браун» баспасының көрнекті редакторы, «Камерон және Кан» баспа фирмасын құрды. 1955 жылы фирма Харви Матусовтың – бұрынғы коммунист және АҚШ үкіметінің ақылы куәсінің «Жалған куәлік» атты жазбасын жариялады, онда ол АҚШ Өкілдер палатасының «Америкаға қарсы қызмет» комитетінің (HUAC) тыңдауында ант беру кезінде бірнеше рет жалған куәлік бергенін мойындады. Бұл тыңдаулар үкіметке, Голливудқа және баспа саласына коммунистердің енуіне қатысты жүргізілді. Матусовтың мойындауы саяси сенсация тудырды. Кітаптың жарық көруі күтіліп (оның мазмұны бұрыннан жария етілген болатын), АҚШ үкіметі Кан, Камерон және Матусовты федералдық үлкен жюри алдына шақырды. Баспасөзшілер Матусовты үкімет атынан жалған ант беруге мәжбүрлеу үшін пара алған деп айыптады. Айлар бойы тыңдаулар мен мыңдаған беттік куәліктерден кейін, үлкен жюри Камерон мен Канға қарсы айыптама қоюдан бас тартты. Осы үлкен жюри процесімен бірге Кан, Камерон және Матусов АҚШ Сенатының Ішкі қауіпсіздік жөніндегі кіші комитетіне куәлік беруге шақырылды, оған Джеймс Истланд (Демократ, Миссисипи штаты) төрағалық етті. Тыңдаулардың мақсаты «Жалған куәлік» кітабының жарық көруі коммунистердің Матусовты жалған куәлік беруге мәжбүрлеуінің нәтижесі ме, жоқ па, соны анықтау болды. Сенат комитеті Матусовтың мойындаған жалған куәлігінің себептері мен салдарына баға бермеді. 1950 жылдардың соңында Кан Матусовтың кітабы және оған болған реакция туралы жазды. Бірақ оның еңбегі өлімінен кейін сегіз жыл өткен соң ғана жарық көрді, «Матусов ісі: Ұлттық даудың естеліктері» (1987) – Moyer Bell авторы. Ангус Камерон кітапқа кіріспе жазды. Камерон мен Кан түрлі тақырыптарда кітаптар шығарды, соның ішінде шпиондық қылмысы үшін сотталған және өлім жазасына кесілген Этель және Юлиус Розенбергтердің «The Testament of Ethel and Julius Rosenberg» кітабы да бар. Олар сондай-ақ Седрик Белфрадждың «Қирату тұқымдары; Германияны АҚШ басып алуы туралы шындық» кітабын шығарды. Ринг Ларднердің «Оуэн Мьюрдің шаттығы» романы да олардың баспасынан жарық көрді.

Қара тізімнен шығу

1950 жылдары Кан федералды үкімет талап еткен антқа қол қоюдан бас тартқаны үшін паспортынан айырылды, ол ант Канның Коммунистік партияның мүшесі болғандығы немесе болмағандығы туралы мәлімдеме жасауды талап етті. Бұл, Америкалықтарға қарсы қызметтер жөніндегі Палата комитетінің қызметімен және Висконсин штатының сенаторы Джозеф Маккарти бастаған үкіметке, баспа саласына және ойын-сауық индустриясына коммунистердің кіріп кетуі туралы қорқыныш науқанымен байланысты болды. АҚШ Жоғарғы Соты Рокуэлл Кент, Канның белгілі суретші және досы болған істе, мұндай талапты конституцияға қайшы деп шешті. 1962 жылы Канның "Улановамен күндері" атты кітабы "Simon & Schuster" баспасында жарық көрді, онда әйгілі Болшой балетінің балеринасы Галина Уланованың терең портреті бейнеленген. Кан бұл еңбегі үшін сыншылардың жоғары бағасын алды. Сталиннің қайтысынан кейін Мәскеуге барған сапарында Кан Кремльде Кеңес Одағының басшысы Никита Хрущевпен кездесті. Ол кеңес басшысының өмірбаянын бірлесіп жазуды ұсынды. Хрущев келісті, бірақ жоба басталар алдында лауазымынан кетіп қалды. Канның жазған басқа кітаптары: "Сметана және қоңыздар" ("Random House", 1967) – Сталиннің қызының АҚШ-қа қашқандығы туралы сатира; "Қуаныш пен қайғы" ("Simon & Schuster", 1970) – виолончельші Пабло Касалстың Канға айтқан естеліктері; және "Киелі емес ән" ("Simon & Schuster", 1971) – Никсон әкімшілігінің және басқалардың сенімсіздігін әшкерелейтін сатиралық туынды.

Жеке өмір және өлім

1950 жылы Кан Еврей халқының бауырластық орденінің (JPFO) президенті болып қызмет етті, бұл Халықаралық жұмысшылар орденінің құрамындағы ұйым болды. IWO президенті Рокуэлл Кентпен бірге ол Дүниежүзілік бейбітшілік кеңесі ұйымдастырған конференцияға қатысты, нәтижесінде бүкіл әлемдік ядролық қарусыздануға шақыру жасалған Стокгольм үндеуі қабылданды. Кан 1979 жылдың 15 қыркүйегінде Калифорния штатының Глен-Элен қаласында жүрек талмасынан қайтыс болды.