Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Галл-герман тайпасы
Gallic Germanic tribe
Атуатуци (немесе Адуатуци) тайпасы – Темір дәуірінде қазіргі Бельгияның шығыс бөлігінде қоныстанған галл-герман тайпасы. Олар Галлия соғыстары кезінде (б.з.д. 58–50 жж.) Юлий Цезарьдің рим әскерлерімен шайқасты. Сабис шайқасында (б.з.д. 57 ж.) Атуатуцилер өздерінің бельгиялық көршілері – Нервийлер, Атребаттар және Виромадуйларға көмекке әскер жіберді, бірақ римдіктердің жеңісіне тосқауыл қою үшін кеш келді. Олар өздерінің қамалған қаласына (oppidum) қайтқаннан кейін, Атуатуцилерді (б.з.д. 57 ж.) қоршау кезінде римдіктер жеңді. Цезарьдің мәлімдемесіне сәйкес, олардың бекінісін басып алу кезінде 4000 Атуатуци қаза тапты, ал 53000-ы құлдыққа салынды. Бірнеше жыл өткен соң, б.з.д. 54 жылы Атуатуцилер көршілерімен бірге римдіктерге қарсы сәтсіз көтеріліс ұйымдастыруға қатысып, тағы да жазаланды. Тайпаның құрамынан шағын топтар ғана қалғаннан кейін, Атуатуцилер тарихи жазбалардан жоғалып, көршілес тайпалардың құрамына сіңіп кеткен болуы мүмкін.
The Atuatuci (or Aduatuci) were a Gallic Germanic tribe, dwelling in the eastern part of modern day Belgium during the Iron Age. They fought the Roman armies of Julius Caesar during the Gallic Wars (58–50 BC). In the Battle of the Sabis (57 BC), the Atuatuci sent troops to assist their Belgic neighbours, the Nervii, Atrebates and Viromandui, but were too late to avoid an eventual Roman victory. After they withdrew to their oppidum (fortress), the Atuatuci were later defeated by the Romans during the siege of the Atuatuci (57 BC). According to Caesar, 4,000 of the Atuatici perished in the seizure of their stronghold, and 53,000 of them were reduced to slavery. Several years later in 54 BC the Atuatuci suffered further retribution when they were involved with their neighbours in a failed rebellion against the Romans. Following the devastation of the tribe, which left only a number of small groups, the Atuatuci disappeared from historical records and likely assimilated into neighbouring tribes.
Куәліктер
Атуатуци немесе Адуатуци этникалық атаудың түпкілікті түрі екені әлі де белгісіз. Атуатука деген жер аты алғаш рет Цезарьдің «Галлия соғысы» еңбегінде кездеседі. Мәтіннің ең көне қолжазбасы, біздің заманымыздың 9 ғасырының басына жатады, онда бұл атау Адуатука деп берілген. Рудың аты қолжазбада Адуатуко түрінде үш рет айтылады, бірақ Кассиус Дио (шамамен б.з. 230 ж.) оларды Атоуатикой (Ἀτουατικοί) деп те атаған. Бұл әрпілік айырмашылықтың себебі талқыланған. Мауриц Гисселинг Атуатуканың бастапқы түрі болғанын, кейін роман тілдерінің ықпалымен Адуатукаға айналғанын ұсынды. Лоран Торианс керісінше, бастапқы галликалық префиксі ad-нің ортағасырлық көшірушілердің гиперкоррекциясы нәтижесінде at-ке өзгергенін айтады. Олар бұл ad- түрінің бірінші мыңжылдықта ескі француз тілінің фонетикалық әсерінен пайда болғанын ойлаған болуы мүмкін.
Whether Atuatuci or Aduatuci is the original form of the ethnic name remains uncertain. The place name Atuatuca is first mentioned by Caesar in The Gallic War. In the earliest surviving manuscript of the text, dated to the early 9th c. AD, the name is given as Aduatuca. The tribal name also appears three times as Aduatuco in the manuscript, although they are also named Atouatikoí (Ἀτουατικοί) by Cassius Dio (ca. 230 AD). The reason for this spelling variation has been debated. Maurits Gysseling has proposed that Atuatuca was the original form, which later gave way to Aduatuca under the influence of Romance languages. Lauran Toorians argues on the contrary that the original Gaulish prefix ad was changed to at as the result of a hypercorrection by medieval copyists, who may have thought that the ad form had emerged under the influence of the Old French phonology during the first millennium AD.
Этимология
Ғалымдардың көпшілігі Атуатучи және Адуатука аттарының галл тектік екеніне келіседі, бірақ олардың нақты мағынасы әлі анық емес. Ксавье Деламаррдың пікірінше, екіншісі галл тіліндегі ad ('қарай') префиксі, uātu ('Vātis, бақсы, көреген, пайғамбар') түбірі және cā суффиксі (āco сөзінің әйелдік түрі, шығу тегін немесе орналасқан жерін көрсетеді) арқылы қалыптасқан болуы мүмкін. Осыған орай, *ad uātu cā ('бақсының орны, пайғамбарлық етуге баратын жер') деген бастапқы галл тіліндегі форма ұсынылған. Сәйкесінше, Atuatuci этнонимі 'бақсыға қатыстылар' немесе 'бақсыны іздейтіндер' дегенді білдіруі мүмкін. Альфред Холдер 1896 жылы Atuatuci-ді 'қамал халқы' ретінде қарастырып, 'қамал' мағынасын да ұсынған, атауды галл тілінде *ad uatucā деп реконструкциялап, екінші бөлігін көне ирланд тіліндегі faidche ('бос орын, дүн [қамал] маңындағы алаң') < *uaticiā сөзімен салыстырған. Алайда, бұл тұжырым қазіргі зерттеулерде лингвистикалық тұрғыдан негізсіз деп саналады.
If most scholars agree that the names Atuatuci and Aduatuca are of Gaulish origin, their actual meaning is still unclear. According to Xavier Delamarre, the latter may be formed with the Gaulish suffix ad ('towards') attached to the root uātu ('Vātis, soothsayer, seer, prophet') and the suffix cā (feminine of āco , denoting the provenance or localization). An original Gaulish form *ad uātu cā ('place of the soothsayer, where one goes to prophesy') has thus been proposed. Accordingly, the ethnic name Atuatuci could mean 'those pertaining to the soothsayer', perhaps 'following the soothsayer'. The meaning 'the fortress', with Atuatuci as 'the fortress people', has also been postulated by Alfred Holder in 1896, by reconstructing the name in Gaulish as *ad uatucā and comparing the second element to the Old Irish faidche ('the free place, the field near a dún [fortress]' < *uaticiā), although this has been debated as linguistically untenable in more recent scholarship.
География
Атуатукилер германдық Цисренандықтарға жақын жерде өмір сүрді, бірақ Цезарь оларды олардың құрамына кірген деп сипаттамады. Олардың аумағы бельгиялық нервийлер мен кельт-германдық эбурондардың арасында орналасқан. Цезарьдің сөзіне қарағанда, эбурондар Атуатукиге салық төлеп тұрды, ал Атуатукилер эбурондық патша Амбиорикстің ұлы мен туысы, соның ішінде тізбекте және құлдыққа алынған тұтқындарды ұстады. Вилли Ванвинкенрой эбурондардың мықты бекіністері болмағанын, ал олар салық төлеуші болғандықтан әскер орналастыру үшін Атуатукилердің бекінісін пайдаланғанын айтады. Б.з.д. бірінші ғасырдың ортасынан кейін Атуатукилер мен эбурондар туралы жазбаларда ақпарат тоқталып қалғаннан кейін, бұл аймақты тунгрилер қоныстандырды, оларды бір ғасырдан соң Плиний Егдеуі есімдерімен атады.
The Atuatuci lived near the Germani Cisrhenani without being described by Caesar as part of them. Their territory was located between that of the Belgic Nervii and the Celtic Germanic Eburones. According to Caesar, the Eburones were paying tribute to the Atuatuci, who were holding hostages in chains and slavery, including the son and nephew of the Eburonean king Ambiorix. Willy Vanvinckenroye has argued that the Eburones did not have their own strongholds and used instead the fortress of the Atuatuci to house troops since they were tributary to them. Following the disappearance of the Atuatuci and Eburones from written records after the mid first century BC (Caesar), the area was settled by the Tungri, who were mentioned one century later by Pliny the Elder.
Тарих
Атуатукилер екі классикалық дереккөзде еске алынады: Цезарьдің «Галлия соғысы» (б.з.д. I ғасырдың ортасы) және Кассий Дионың «Рим тарихы» (б.з. III ғасырының басы).
The Atuatuci are mentioned in two classical sources: Caesar's Gallic War (mid 1st c. BC) and Cassius Dio's Historia Romana (early 3rd c. AD).
Шығу тегі
Цезарьдің айтуынша, Атуатуци шамамен 6000-ға жуық көшпелі кимвр және тевтондардан тараған, олар б.з.б. 2 ғасырда осы екі халық Галлияға шабуыл жасаған кезде солтүстікте қалған. Осы дәстүрге сәйкес Кассиус Дио (шамамен б.з.б. 230 ж.) да Атуатуцилерді «расасы мен мінезі бойынша кимврлерге жатады» деп атаған. Бұл тайпа кимвр мен тевтондардан тараған. Олар біздің провинциямызға және Италияға жорық жасағанда, өздерімен бірге алып кете алмаған мал-мүлкін және заттарын Рейннің батыс жағында қалдырып, алты мың адамын күзет және гарнизон ретінде қалдырды. Бұл топ, қалғандары жойылғаннан кейін, көптеген жылдар бойы көршілерінен қысым көрді, кейде шабуылдап, кейде қорғанысқа түсті; содан кейін олардың арасындағы келісім бойынша бейбітшілік орнатылып, осы жерді өздерінің мекені ретінде таңдады. (Цезарь, «Галлия соғысы». 5, 29). Лоб классикалық кітапханасы. Аударған: Х. Дж. Эдвардс (1917). Алайда 1985 жылы Уайтман «археологиялық тұрғыдан қарағанда, кейінірек келгендер анықталған жоқ (егер үңгірлерді паналау ретінде пайдалану және Тру-де-л’Амбрдегі қырғын байланысты болмаса)» деп атап өтті. Сонымен қатар, Цезарь өзі Атуатуцилерді германдық халықтардан өзгеше санап, оларды бельгиялық нервийлер мен менапийлермен бірге жаулар тізіміне қосты: «Цезарь бұл туралы естіп, әр жерде соғысқа дайындық көріп отырды: нервийлер, Адуатуцилер және менапийлер, сондай-ақ Рейннің осы жағындағы барлық германдықтар қарулы болды; ( ).»
According to Caesar, the Atuatuci descended from some 6,000 wandering Cimbri and Teutoni who had stayed behind in the north when the two peoples invaded Gaul in the 2nd century BC. Following this tradition, Cassius Dio (ca. 230) likewise mentioned the Atuatuci as "[belonging] to the Cimbri by race and temperament". text=The tribe was descended from the Cimbri and Teutoni, who, upon their march into our Province and Italy, set down such of their stock and stuff as they could not drive or carry with them on the near (i. e. west) side of the Rhine, and left six thousand men of their company therewith as guard and garrison. This party, after the destruction of the others, were harassed for many years by their neighbours, and fought sometimes on the offensive, sometimes on the defensive; then by general agreement among them peace was made, and they chose this place to be their habitation.|author=Julius Caesar|title=|source=Bellum Gallicum. 5, 29. Loeb Classical Library. Translated by H. J. Edwards (1917). However, Wightman noted in 1985 that "no late incomers have been archaeologically identified (unless the use of caves as refuges, and the massacre in the Trou de l'Ambre, are connected)." Furthermore, Caesar himself appears to contrast the Atuatuci with the Germanic peoples, grouping them instead with the Belgic Nervii and Menapii in a list of enemies: "Caesar had report of this, and saw preparations for war on every hand: the Nervii, Aduatuci, and Menapii, and all the Germani on this side of the Rhine with them, were in arms; ( )."
Сабис шайқасы (б.з.д.
Сабис шайқасы б.з.д. 57 жылы римдіктер мен бельгиялық нервиандар, атребаттар және виромадуйлер арасында өтті. Юлий Цезарьдың рим әскерлері ақырында нервиандарды жеңіп алғанмен, оларға жеңіліс бұрынғысынан жақын болды. Атуатуцилер бастапқыда көмекке әскер жібермек болған, бірақ нервиандардың жеңілгенін естіген соң, барлық қалалары мен бекіністерін тастап, бір оппидумға шегінді.
The Battle of the Sabis took place in 57 BC between the Romans and the Belgic Nervians, Atrebates and Viromandui. Though the Roman forces of Julius Caesar eventually managed to overcome the Nervians, they were almost defeated. The Atuatuci were initially coming with troops to assist, but hearing of the Nervian defeat, they abandoned all their towns and forts and retreated to an oppidum.
Атуатуки қоршауы (б.з.д.
Римдіктер Атуатукидің қашқан жерін қуып, олардың оппидумын қоршады. Рим әскері алғаш келген кезде, Атуатуки бекіністен жиі шабуыл жасап, рим әскерлерімен ұсақ-түйек шайқастарға түсті. Цезарьдің сөзіне қарағанда, тұрғындар бастапқыда римдіктердің жұмысына күлді, себебі олардың қоршау мұнаралары, мантлеттері және қамалдары оппидумнан шалқап орналасқан еді. Цезарь былай дейді: Атуатуки осындай кішкентай адамдармен мұндай үлкен құрылыс салудың абсурдтығын айтты. Бірақ рим әскерлері қоршау қаруларымен елді мекенге жақындап келе жатқанын көргенде, Атуатукилер бағынуға ұсыныс білдірді. Цезарь қабылдады, және олар бекіністің қақпаларын ашты. Өз әскерлерінің тұрғындарға тонау жасап, зорлық-зомбылық көрсетуінен қорқып, Цезарь рим әскерлеріне бекіністен шығып кетуге бұйрық берді деген хабар бар. Атуатукилер осы мүмкіндікті пайдаланып, римдіктерге күтпеген шабуыл жасады, елді мекеннің ішінде жасырған импровизацияланған қалқандар мен қаруларды қолданды, бірақ соңында жеңілді. Цезарьдің мәліметінше, олардың 4000-і қаза тауып, қалған 53000-ы құлдыққа сатылды.
The Romans followed the Atuatuci while they fled and besieged their oppidum. Upon the first arrival of the Roman army, the Atuatuci made frequent sallies from the stronghold, and engaged in petty encounters with Roman troops. According to Caesar, the inhabitants initially laughed at the Roman work, since their siege towers, mantlets, and ramparts were being erected far from the oppidum and, Caesar follows, the Atuatuci remarked the incongruity of such a large device being constructed by such small men. As they saw the Roman troops approaching the settlement with siege weapons, however, the Atuatuci offered to surrender. Caesar accepted, and they opened the gates of their fortress. In fear of looting and violence from his own men against the inhabitants, Caesar reportedly ordered the Roman troops out of the fortress. The Atuatuci seized the opportunity to engage the Romans in a surprise attack, using improvised shields and weapons they had concealed within the settlement, but they were eventually defeated. According to Caesar, 4,000 of them were killed, and the entire surviving population of 53,000 were sold into slavery.
Эбурондармен және Треверимен одақ (б.з.д.
Б.з.д. 54 жылы Треверия патшасы Индутиомарустың ынталандыруымен Эбурония патшасы Амбиорикс оның қасында орналасқан рим әскерлеріне шабуыл жасап, жеңіске жетті. Одан кейін ол тікелей Атуатуки және Нервий тайпаларына барып, Римге қарсы көтеріліске қосылуға шақырды. Менапийлер, Сенондар және Карнуттар да осы көтеріліске қосылып, соғысқа дайындалды, бірақ Цезарь мен оның әскерлері Индутиомарусты өлтіріп, көтерілісті басып, оның одақтастарын жазалауға қол жеткізді, өз әскерлеріне Адуатукимен шектес аймақты толық қиратуға бұйрық берді.
In 54 BC, under encouragement from the Treverian king Indutiomarus, the Eburonean king Ambiorix attacked and defeated a Roman force who had been stationed with him. He then went directly to the Atuatuci and then the Nervii, to encourage them to join in an uprising against Rome. The Menapii, Senones and Carnuti also joined in this uprising and prepared for war, but Caesar and his forces killed Indutomarius, then succeeded in repressing the rebellion and to punish his allies, ordering his men to lay waste to the region which adjoins the Aduatuci.
Рим дәуірі
Атуатуцилер б.з.б. бірінші ғасырдың ортасында Цезарь есімдерін атағаннан кейін жазба деректерде жоғалып кетті. Тунгридің рим дәуіріндегі астанасы Атуатука Тунгрорум (қазіргі Тонгерен) Атуатуцилермен тілдік жақындық байланыста болғанымен, оны осы тайпамен анық байланыстыру мүмкін емес. Ежелгі қоныстың атауы біздің заманымыздың басындағы жазба көздеріне сүйене отырып Атуатука Тунгрорум деп көрсетілген. Эдит Уайтманның сөзіне қарағанда, "Цезарьдан кейін Рейн арғы жағынан келген жаңа халықтардың және бұрынғы халықтардың қайта ұйымдастырылуы сияқты өзгерістер, олардың орналасқан жерін анықтауды қиындатады". Ален Вандерховен де Tongeren қаласында темір ғасырында адам қонысының болғанына дәлел жоқ екенін айтады. Атуатуцилердің шағын топтары Тунгри тайпасының этникалық құрамына үлес қосуы мүмкін, бұл герман тайпасы біздің заманымыздың 1-ші ғасырында осы аймақта белгілі болды.
The Atuatuci disappeared from written records after Caesar's mention in the mid first century BC. Although the Roman era capital of the Tungri, Atuatuca Tungrorum (modern Tongeren), shares a close linguistic relation with the Atuatuci, it cannot be linked to the tribe with certainty. The ancient name of the settlement is rendered as Atuatuca Tungrorum on the basis of written sources from the beginning of the Common Era. According to Edith Wightman, "changes which took place after Caesar, involving new folk from across the Rhine and reorganization of existing peoples, make localization difficult." Alain Vanderhoeven also notes that there is no evidence of human settlement in Tongeren during the Iron Age. Small survivor groups of the Atuatuci may have contributed to the ethnic composition of the Tungri, a Germanic tribe attested in the region by the 1st century AD.