Кіріспе

Су асты кемелеріне қарсы минометтер – су асты кемелерін тікелей соққы арқылы шағын тереңдік зарядтарымен батыруға арналған, кемелерге орналастырылған артиллериялық қару. Олар көбінесе жаяу әскерде қолданылатын минометтердің үлкен нұсқалары болып табылады және оқ-дәріні шамамен бірдей тәсілмен атып шығарады. Бұл қару Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тереңдік зарядтарының жетілдірілген түрі ретінде пайда болды және сол қағида бойынша жұмыс істейді.

Басталуы

Су асты кемелеріне қарсы күрес Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін үлкен мәселе болған жоқ, ол кезде Германия Атлант мұхитында және басқа да аймақтарда британдық кемелерді тұншықтыру мақсатымен су асты кемелерін пайдаланды. Су асты кемелеріне қарсы күрестің алғашқы тәсілі – тереңдік зарядтары болды, яғни жарылғыш заттармен толтырылған үлкен контейнерлер, кемеден суға тасталған және гидростатикалық қозғалтқыш арқылы жарылған. Тереңдік зарядтары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде жақсы нәтиже берді, бірақ кемшіліктері де болды. Тиімді соққы беру үшін кеме су асты кемесінің үстінен тікелей өтуі қажет еді, осы себепті тереңдік зарядтары тиімді шоғырламалардың орнына тізбектей тасталды және жарылыстың күшінен қашу үшін кемелерде жеткілікті жылдамдық болуы керек еді. Сондай-ақ тереңдік зарядтары су асты кемесін батыруда күтілгендей тиімді болған жоқ – су асты кемесін батыру үшін жарылыс өте жақын болуы керек еді, ал тікелей соққы беру қиындықтарынан су асты кемелері көбінесе тереңдік зарядтарынан зақымданып, жойылмайтын. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін тереңдік зарядтарын лақтыратын құралдар жасалды, олар тереңдік зарядтарын кемеден шамамен 30 метр қашықтыққа лақтыра алатын. Бұл бұрынғы әдіске қарағанда айтарлықтай жақсарту болды, соның арқасында лақтырушылар мен кормалық тереңдік зарядтарының рельстерін бірге қолданып, 10 тереңдік зарядына дейін қамтитын үлкен «үлгілерді» пайдалануға мүмкіндік туды. Дегенмен, олар кеменің су асты кемесіне өте жақын келуін қажет етті, бұл соңғы кезеңде сонар (ASDIC) байланысын жоғалтуға әкелді. Су асты кемелері осы тоқтап тұрған сәтті қашу амалы ретінде пайдалана алатын және пайдаланды. Су асты кемелеріне қарсы алғашқы минометтерді британдықтар жасады. 1917 жылы бірнеше нұсқалары пайда болды, ең танымалдары – BL 7,5 дюймдік әскери гаубицасы; алайда, су асты кемелеріне қарсы миномет 25 жылдан кейін көп ұңғылы «Hedgehog» пайда болғанға дейін толыққанды табысты қару болып танылмады.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі су асты кемелеріне қарсы минометтер

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде су асты кемелері одақтастардың кеме қатынасына қайтадан үлкен қауіп төндірді, бұл тиімді су асты кемеге қарсы минометтерді жасау қажеттігін тудырды. Олардың барлығының ортақ ерекшелігі – сонарлық байланыс сақталғанда шабуылдайтын кеме алдына бірнеше заряд тастау болды. Алғашқысы – әйгілі "Ейжан" (Hedgehog) болды, ол 24 шағын миномет оғынан тұрды, әрқайсысының диаметрі 76 мм, салмағы 29 кг және 16 кг салмақтағы жарылғыш бөлігі бар. Әр снарядтың ұшу қашықтығы шамамен 300 метрді құрады және кеме алдында дөңгелек пішінде атылды. "Ейжан" снарядының жарылғыш бөлігі тереңдік бомбасынан әлдеқайда кіші болғанымен, ол бұрынғы үлгілерге қарағанда үш есе көп нысандарды жойды. Бұл снарядтың мақсатқа тигенде ғана жарқылайтын контактты қозғалтқышының болуымен байланысты. Снаряд тек соққанда ғана жарылатындықтан, дәстүрлі тереңдік бомбасының жарылысынан туындаған сонардың ұзақ уақытқа "қараңғылауы" болдырмады. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Ұлыбританияда "Ейжанды" үш стволды "Скид" (Squid) тереңдік бомбасы минометымен толықтырды, ол 250 метр қашықтыққа 177 кг салмақтағы тереңдік бомбаларын атып жіберді, ал АҚШ-та "Мустрап" (Mousetrap) ракеталарымен толықтырды.

Қазіргі қолданысы

Түпкілікті жағдайда, кемеге қарсы торпедалар теңіздегі шайқаста су астына қарсы минометтердің орнын басты, бірақ олардың да мысалдары әлі де кездеседі. Британдық Limbo жүйесі, үш гиростабилизацияланған стволдары бар, 350 фунт салмақты снарядтарды атып шығарады. Ол 1980 жылға дейін көптеген британдық және Достастық елдерінің теңіз күштерінде қолданылды. Бофорс су астына қарсы ракеталық қондырғысы 1980 жылға дейін швед теңіз күштерінде пайдаланылды. Ол екі немесе төрт стволды және 550 фунт салмақты снарядты атып жіберетін. Балтық теңізінің нашар сонар жағдайларына байланысты минометтер, ракеталар және зымыран шақыру құралдары әлі де торпедалармен қатар қолданылады. Бұрынғы Кеңес теңіз флоты (соның салдарынан Ресей теңіз флоты) – су астына қарсы минометтерді ең көп пайдаланатын ел. Кеңес идеясы бойынша, қару қарапайым, арзан және сенімді болуы керек, сондықтан ракеталық қозғалтқышпен жабдықталған су астына қарсы минометтердің бірнеше нұсқасы жасалды. Сондай-ақ, қарсы келе жатқан торпедаларды су астына қарсы минометтермен жою бойынша сынақтар жүргізілді. Ең көп таралғаны – RBU 6000, ол 12 160 фунт салмақты снарядты атқыштар үлгісінде алысқа атып жібереді. Сонымен қатар, ядролық RPK 1 Vikhr, оның экстремалды нұсқасы да болды, бірақ бұл техникалық тұрғыдан су астына қарсы ракета. Ол су үстіндегі және құрлықтағы нысандарға шабуыл жасау үшін де қолданылды.