Кіріспе

Француз шкаф шебері Андре Шарль Буль (11 қараша 1642 – 29 ақпан 1732), «жинастыру зергері» деп аталған, ең танымал француз шкаф шебері және «кіріктіру» деп аталатын маркетри саласындағы көрнекті суретші болды. Ол «барлық француз шкаф шеберлерінің ең танымал шебері» болды. Жан Батист Колбер (29 тамыз 1619 – 6 қыркүйек 1683) оны Францияның «Күн патшасы» Людовик XIV-ке «өз мамандығының ең шебер шебері» ретінде ұсынды. Оның өлімінен бері ғасырлар бойы оның және оның отбасының есімі оның жетілдірген өнерімен – қабық, латунь және қалайды эбенге кіріктірумен байланысты болды. Бұл «Буль жұмысы» деп белгілі болды, ал Париждегі қолданбалы өнер және қолөнер колледжі – Эколь Буль (1886 жылы құрылған) оның мәңгілік өнерінің, кіріктіру өнерінің куәлігін көрсетуді жалғастыруда.

Өмір

1677 жылы Андре Шарль Буль неке куәлігінде өзінің туған күнін ұрпақ үшін 1642 жылдың 11 қарашасы деп көрсетті. Бұл тууды Парижде растайтын басқа құжат жоқ. Тарихшылар М. Чарльз Рид, Х. Л. Лакордер және Паулин Ришар оның әкесі протестант Ян (немесе Жан/Иоганн) Болт (немесе Болт/Буль/Боль) болғанын анықтады, бірақ өзінің (католик) некесінде Андре Шарль Буль әкесін «Жан Буль» деп атады. Андре Шарль Бульдің Сен-Сулписте үйленуі және 1732 жылы Сен-Жермен-л’Оксерруада жерленуі – оның протестанттық тегімен өмір бойындағы көптеген қайшылықтардың екеуі ғана, олар протестанттарды үздіксіз қуғынмен түсіндіруге болады. Марсельдегі протестант Бульдермен туыстығы, Күн патшасының тарихшысы нақтылауды қажет етеді, ал Кольес өзінің Bibliothèque Choisies еңбегінде марсельдік туыстың 1646 жылғы «Essay de l'histoire des Protestants Distingués Par Nation» атты протестантизм тарихын жазғанын растайды. Туу туралы құжаттың болмауы Бульдің тегіне байланысты құпияны ашуда үш фактор маңызды рөл атқарады. Біріншісі – Күн патшасының сарайына ағылған шетелдік суретшілер «қалыптасу» үшін француз азаматтығын алуға құштар болды және Жан Батист Лулли сияқты корольдік музыкант (28 қараша 1632 – 22 наурыз 1687 жж.) өз аттарын өзгертті. Лулли үшін бұл «Джованни Баттиста Луллиден» «Жан Батист Луллиге» айналды, бірақ үйленгенде ол әкесінің есімін Лоран де Лулли, флоренциялық джентльмен деп жалған мәлімдеді. Бұл тарихи аяқтама тарихшыға көптеген Жан Бульдердің қайсысы екенін анықтауды қиындатады. Бульдің тегіне байланысты жалпы шатастықты арттыратын үшінші және, мүмкін, ең маңызды фактор – 1685 жылдың қазан айында (үйленгеннен кейін 8 жыл өткен соң) Людовик XIV Нант эдиктінен бас тартып, Фонтенбло эдиктісімен протестантизмді заңсыз деп жариялады. Протестант дін қызметкерлеріне, егер католик дінін қабылдамаса, елден кету үшін екі апта уақыт берілді. Людовик XIV гугенот шіркеулерін қиратуды, сондай-ақ протестант мектептерін жабуды бұйырды. Бұл 1681 жылдан бері жүргізіліп келген протестанттарды қудалауды ресми етті және нәтижесінде шамамен 400 000 адам елден қашып кетті. Жан Батист Лулли некеде тегін реттеудің қолайлы уақыты екенін өз іс-әрекеттерімен көрсетті. Осы заманның жағдайында Андре Шарль Буль әкесінің католик есімін ұрпақ үшін жазып қана қоймай, өзінің туған жерін және күнін де «реттегенін» күту табиғи. Бұл оны жасырақ көрсету үшін болды, бірақ біз оның себептерін әлі түсінбедік. Сонымен қатар, тарихшылар әлі зерттемеген Андре Шарль Бульдің Голландияда тууының ықтималдығы бар. Бұл оның тегіне байланысты көптеген түсініксіздіктерді түсіндіруге болады. Ең бастысы, Андре Шарль Бульдің 1642 жылы Парижде туғаны туралы бізде оның сөзі ғана бар. Андре Шарль Бульдің протестанттық отбасылық ортасы бай және көркемдік орта болды, ол кейінгі жылдары оның өнерінің дарындылығымен толық сәйкес келді. Оның әкесі Жан Буль (шамамен 1616 ж.), корольдің шатыршысы, 1676 жылы француз азаматы болып туған және корольдік жарлық бойынша Луврде тұрған. Оның атасы Пьер Буль (шамамен 1595–1649 жж.), король тағайындаған және Луврдегі ательелерінен Бульдің алдыңғы екі буынымен жұмыс істеген басқа адамдар арасында суретші Луи Дю Гернье (1614–1659), кестешілер Николя Буль және Кайлард, алтын шебер Пьер де ла Барр болды. Андре Шарль Бульдің жастық шағы, тәрбиесі немесе дайындығы туралы 1666 жылдың 19 шілдесінде (оның жасы 24 деп есептелетін кезде) 5 жылдық шәкірттік келісімшарт жасасқан жалғыз нотариалды актінен басқа ештеңе жоқ. Оның 17 жасар туысы Франсуа Делало, Париждегі Л’Абба де Селестин де Маркуссистің шебер ағаш шебері. Сондықтан Андре Шарль Бульдің шәкірттігі әкесінің Луврдегі ательесінде өткен болуы мүмкін. Бұл жерде ол Күн патшасына және оны ашқан Жан Батист Колберге жақын болды. 1672 жылы 30 жасқа толғанда Бульге Лувр галереясында қонақ үй берілді, оны Людовик XIV патшалықпен жұмыс істейтін суретшілердің ішіндегі ең сүйіктілері үшін бөлді. Бұл галереяларға кіру патшаның ерекше ықыласына ие болуды білдірді, сонымен қатар оны сауда гильдиясы қойған шектеулерден азат етті. Буль өнер министрі Жан Батист Колбердің ұсынысы бойынша Жан Макеге тиесілі болған қонақ үйді алды. Колбер Бульді Париждің ең білікті эбенисі деп сипаттады. Бұл мәртебеге ие болған Патшалық Жарлықта Буль түрлі сипатталады: аңшы, алтыншы және маркетри жасаушы. Буль Премьер-эбенист дю Король лауазымын алды. Бастапқыда Буль суретші болуды армандаған, бірақ оның жақын достарының бірі Пьер Жан Мариеттің айтуынша, оның шатыршы әкесі Жан Буль оны басқа дағдыларды дамытуға мәжбүрледі. Бұл «қанағаттанбаған мамандық» сезімін және өнер туындыларын жинауға деген шексіз құштарлықты түсіндіруі мүмкін, бұл оны жақында құлатты.

Боулл жұмыстары

Буллдің инкрустация материалдарына тасбақа панцирі, латунь, қалайы және тіпті жануар мүйізі кірді. Контрастты ағаштар үшін ол көбінесе палисандр, эбен, макасар және басқа да тығыз, қара түсті тропикалық ағаш түрлерін пайдаланды. Буллдің маркет техникасы – бір материалдан екі қарама-қарсы, күрделі инкрустация жасау. Егер материал қабаттамасында ашық және қараңғы екі түс болса, соңғы өнімдердің бірі қараңғы фонда ашық суретпен, екіншісі ашық фонда қараңғы суретпен болар еді. Бір парақ негізгі сурет деп есептеліп, француз тілінде «première partie» деп аталады. Ал кері сурет «contrapartie» немесе қарсы сурет деп аталды. Екі сурет те бір қабаттамадан кесіліп, екі тақтаға жинағанда, «première partie» фонның «contrapartie» мотивіне айналады. Булл бір суреттің екеуін де қолданып, немесе контрастты жұп шкафтар жасады.

Құсқораның қабығы

Құбақ қабығы ағашқа жұқа тілімдермен орнатылып, инкрустация жасау үшін қолданылған және бүгінде Буль өнеріне қатысты маңызды дереккөз болып табылады. Құбақ қабығының сирек кездесуіне және жоғары бағасына қарамастан, оның беріктігі, жылу сыртымдылығы және ала-құла қызыл түстің әдемілігі оны эбонит сияқты экзотикалық ағаштармен үйлесімді етеді. Өйткені ол Буль өнеріне көлемділік сезімін сыйлайды. Құбақ қабығын бастапқыда өңдеу кезінде жануардың қабығынан қабаттарды қыздыру арқылы бөліп, содан кейін табақшаларын тұзды суда қайнатып жұмсартады және престе тегістейді. Екі бөлікті ыстық темірмен біріктіруге болады, бірақ түсін жоғалтпау үшін ерекше сақтық қажет. Аяқтау және жылтырату әртүрлі техникалармен жасалған.

Мыс (алтын қола)

Генри IV 1608 жылы патшалық жарлық (lettre patente) арқылы суретшілерге артықшылық мәртебе берді, онда ол Францияда өнердің гүлденуін өзара толықтыру және ынтымақтастық арқылы ынталандыруды мақсат еткенін айтты. Тұрғындар өмір бойына гильдия жүйесінің қатаң заңдарынан босатылып, басқа да құқықтық және салықтық жеңілдіктерге ие болды. Бұл жүйе Андре Шарль Бульге өте маңызды болды, оған 1672 жылы шеберхана мәртебесі берілді, сол жылы Мария Тереза Австрия (1638–1683), Людовик XIV-нің әйелі және патшайымы, оны корольдің эбенисті, оюшысы және алтын жалатылған шебері (ébéniste, ciseleur, doreur du roi) деп тағайындады. Бұл орын кез келген масштабтағы жиһаз өндірісі үшін тым кішкентай болғандықтан, негізінен Бульдің сол жағалаудағы Рейм көшесіндегі отбасылық шеберханасының беделді мекенжайы немесе визиткасы ретінде қызмет етті, және ол ақырында Луврдегі тасталған театрдың 500 шаршы метрден астам алақанына ие болды. (Жан Нере Ронфорт, көрме каталогы) Сонымен қатар, гильдия бақылауының болмауы Бульге, сондай-ақ мүсіншілік білімі бар, өзінің жиһаздары үшін алтын қоладан жасалған әшекейлерін жасауға және құюға мүмкіндік берді. 1685 жылдан бастап ол өзінің қорытынды цехына ие болды, бұл оның туындылығының маңызды аспектісі болды. Буль шамдар, сағаттар, отын сақтауға арналған тіреулер, қабырға шамдары және тағы басқалар сияқты таза алтын қоладан жасалған заттарды да жасады, бұл оның даңқына үлкен үлес қосты.

Пютер

Тасбақа қабығына қалайы немесе мыс инкрустациясы premier partie деп аталса, мыс немесе қалайыға тасбақа қабығы инкрустациясы contre partie деп аталды. Одан да сәнді әсер үшін, пердеше, боялған мүйіз және боялған тасбақа қабығы да суреттерге қосылатын болды.

Шығармалары

Андре Шарль Буль өзінің мол шығармашылығы туралы егжей-тегжейлі жазбалар сақтаған жоқ. Бульдің шеберханасында жасалған жиһазды анықтау, оның жасаған туындыларының құжаттамасының жетіспеуінен қиындыққа тап болады. Өкінішке орай, сарапшы үшін де, Бульдің стилінде жасалған коммод, бюро немесе үстелдің түпнұсқа екенін анықтау оңай емес. Оның ұлдары оның өлімінен кейін бірнеше жыл бойы дәстүрді жалғастырғаны сөзсіз, бірақ оның көптеген ізбасарлары да шебер болды. Оның ең танымал туындылары әлемдік жиһаз өнерінің қатарына жатады. Әрбір туындыға жеке идентификациялық жүйесін, немесе белгіні қоюдың орнына, ол Bâtiments du Roi сақтаған жазбаларға сүйенді. Алайда, бұл жазбаларда жаңа туындылар нақты тіркеу нөмірімен тіркелмеді, сондай-ақ күнделікті егжей-тегжейлі тізім жүргізілмеді. Егер Буль өзінің туындыларын тіркеу үшін корольдік гардеробты, Garde Meuble de la Couronne-ды пайдаланғанда, жағдай басқаша болар еді. Оның көптеген патшалық тапсырыстарының ішінде, 1708 және 1709 жылдары Ұлы Трианонда корольге жеткізілген екі коммодты ғана шығу тегін растайтын құжаттармен байланыстыруға болады. Лувр мұражайындағы және Уоллес жинағындағы әсем шкафтар да оның шеберханасына жатқызылады. Бульдің кейбір туындыларын маркетридің ерекшеліктеріне, маркетри үлгілерін қайта пайдалануға және ерекше оюлы алтын қоладан жасалған әшекейлеріне сүйене отырып анықтауға болады. Бұл туындылар Бульдің 1720 жылы гравюралап, оның досы Пьер Жан Мариет басып шығарған жиһаз дизайндарының үш жинағынан, Париждегі Декоративтік өнер мұражайындағы және жеке коллекциялардағы Бульге жатқызылатын шеберхана суреттерінің сериясынан, сондай-ақ Буль 1715 жылы шеберхананың меншігін ұлдарына берген кезде жасалған жұмыстардың тізімінен анықталды. Әлемдік жиһаз өнерінің ең танымал туындыларының қатарында оның шежірелік туындылары бар. Мысалы, Гамильтон сарайының аукционында 12 075 теңгеге сатылған екі әсем шкаф, бұрын Мазарин кітапханасында сақталған қола әшекейлермен безендірілген маркетрилік коммодтар, Лувр, Клуни мұражайы және Мобильер Ұлттық мұражайларындағы әртүрлі шкафтар, коммодтар және үстелдер, Сан-Донато коллекциясында сақталған дофиннің некелік сандықтары бар. Гертфорд Хаусындағы Уоллес жинағында бірнеше аутентификацияланған туындылар бар, ал басқалары Луи Сейз кезеңінде жасалған болуы мүмкін. Сейрек кездесетін тұқымдық үлгі аукцион залына түскенде, ол әдетте жоғары бағаға ие болады, бірақ Бульдің ең керемет және сәнді туындыларының саны азайып бара жатқанына күмән жоқ, ал оның екінші және үшінші сыныптағы жұмыстары көбейіп барады. Шындығында, бұл керемет туындылар, оның ою-өрнек дизайндары, мыңдаған ұсақ пил сүйегі, мыс, эбонит және тасбақа панцирінен жасалған бөлшектері, желім мен ұсақ шегелермен бірге, көбінесе жұмсақ ақ ағашқа жабыстырылған, уақыт пен ауа райының әсеріне төтеп беруге лайық емес. Инкрустацияланған жиһаз күннің ыстығы мен ылғалдылығынан, уақыт пен тозудан да көп зардап шегеді. Мұндай нәзік заттарды сирек қолданған, ал ең талантты суретшілер патшаның тапсырысын орындаған. Бұл дизайн танымал болғанымен, оның ауырлығына байланысты төрт қосымша спиральді аяқтар қажет болды деген сынға ұшырады. Бульдің шеберханасында 1710 және 1732 жылдар аралығында кем дегенде бес үлгі жасалды, оның бірі қазір Метрополитен өнер мұражайында сақталуда. Патшалық коллекцияда Андре Шарль Бульдің кем дегенде 13 өнер туындысы бар, оның ішінде: (i) 1700 жыл шамасында жасалған шкаф (The Grand Corridor, Windsor Castle), (ii) 1700 жыл шамасында жасалған кабинет (en première partie) (The Grand Corridor, Windsor Castle), (iii) 1700 жыл шамасында жасалған кабинет (en contre partie) (The Grand Corridor, Windsor Castle), (iv) Тұғыры жоқ кабинет (State Hermitage Museum және Букклеух герцогының коллекцияларындағыларға ұқсас), (v) Paire de bas d'armoire (The Grand Corridor, Windsor Castle), (vi) 1680 жыл шамасында жасалған бюро, мүмкін, Луиге, Ұлы дофинге (1661–1711) тапсырылған, (vii) 1700 жыл шамасында жасалған torchère жұбы, (viii) 1710 жыл шамасында жасалған бюро (The Rubens Room, Windsor Castle), (ix) 18 ғасырдың басында жасалған Petit gaines. (Дереккөз: Корольдік коллекция)

Sothebys (Ақтөбе)

http://www. Sotheby’s. com/en/ іздеу нәтижелері. html?keyword=boulle
http://www. Sotheby’s. com/en/ аукциондар/электрондық каталог/лот.22. html/2004/the greenberg collection маңызды француз жиһаздары n08031
http://www. Sotheby’s. com/en/ аукциондар/электрондық каталог/2017/қазыналар l17303/лот.21. html

Кристалдар

http://artist.christies.com/AndreCharlesBoulle13150.aspx сайтында жарияланды.

Монте-Карлодағы сауда үйі

http://www. ХВМК. com/en/auctions/mobilier objets d'art tableaux anciens archeologie civilisation vente de prestige 105/andre charles boulle 1642 1732 84929