Екінші дүниежүзілік соғысындағы неміс генералы Ханс фон Спонек

Кіріспе

Неміс генералы Ханс Эмиль Отто Граф фон Спонек (12 ақпан 1888 – 23 шілде 1944) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұйрықтарды орындамағандығы үшін түрмеге қамалып, кейіннен атылған неміс генералы.

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі мансап

Ханс Граф фон Спонек 1888 жылы Дюссельдорф қаласында дүниеге келген. Ол әскери білім алып, 1908 жылы офицер болып тағайындалды. 1910 жылы үйленді және осы некеден екі ұлы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста батальон адъютанты, полк адъютанты, рота командирі және бас штаб офицері болып қызмет етті. Ол үш рет жараланды және 1917 жылы гауптман (капитан) шеніне көтерілді. Кейін ол Темір крест орденін (алтын жапырақтарымен) екі рет алды. 1924-1934 жылдары ол Бас штабта қызмет етті, кейін полковник ретінде Нойстрелицтегі жаяу әскер полкіне қолбасшылық етті. 1925 жылы Спонек Сент-Джон орденінің (Бранденбург баливигі) Құрметті рыцарі (Ehrenritter) болып қабылданды. Спонек 1937 жылдың соңына дейін Доберицтегі 48-ші жаяу әскер полкіне қолбасшылық етті, содан кейін ол люфтваффеге десантшы бөлімдерін құру үшін ауысты. Бломберг-Фрич ісі кезінде, Спонек замандастарының естелігінде, егер шақырылса, әскердің бас қолбасшысы Вернер фон Фричті қолдау үшін әскерін басқаруға дайын екенін айтқандығы еске түсірілді, бірақ бұл жоспар іске аспады. Генерал фон Фричтің сотында Спонек мінез-құлық куәсі ретінде шақырылды, бірақ сот төрағасы Герман Геринг оны қатысты сынға алды. Дегенмен, Спонек 42-ші армия корпусының әскерлерін әуе десанттық әскер ретінде даярлаған 22-ші жаяу әскер дивизиясының командирі болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылдың 1 ақпанында Спонек генерал-лейтенант шеніне көтерілді. 1940 жылдың 10 мамырында Спонек пен генерал Курт Студент басшылығымен Төмен елдерге неміс әуе шабуылы басталды. Спонек Гаага үшін болған сәтсіз шайқаста неміс әскерлерін басқарды және дерлік тұтқынға алынар еді, бірақ 1940 жылдың 14 мамырында Роттердамды бомбалау оны құтқарып, голландтардың тез капитуляциясына әкелді. Ол жараланды, Германияға оралғаннан кейін Адольф Гитлер оған Темір крестің рыцарь кресімен марапаттады.

Кеңес Одағына шабуыл

1941 жылғы 22 маусымда таң атпай Барбаросса операциясы басталды, осымен Германияның Кеңес Одағына басып кіруі қолға алынды. Спонек, Қырым түбегіне қарай шабуыл жасаған Оңтүстік армиялар тобының құрамындағы 11-ші армияның аясында 22-ші жаяу әскер дивизиясына қолбасшылық етті. 1941 жылғы 20 маусымда, басып кіруден екі күн бұрын, Спонектің бас штабы дивизияға Қызыл Армияның кез келген еврей әскери тұтқындары анықталып, қалған советтік тұтқындардан бөлінуі керек деген бұйрық берді. Басып кіру басталғанда Спонектің дивизиясы Румыния шекарасынан Бессарабияға, содан кейін Украинаның оңтүстігіне қарай ілгеріледі. Қырымға басып кіруге дайындық ретінде 1941 жылдың қыркүйек және қазан айының басында Спонектің дивизиясына Азов теңізі бойымен шығысқа және солтүстікке қарай Хеническ, Мелитополь және Бердянск қалаларына шабуыл жасауға бұйрық берілді. 1941 жылғы 7 қазанда Граф фон Спонек өзінің дивизиясына еврей азаматтарды іздеп табу, анықтау және ұстап беру арқылы Sicherheitspolizei (Қауіпсіздік полициясы; SiPo) және Sicherheitsdienst (SD) органдарымен тығыз жұмыс істеуге бұйрық берді. Хеническ пен Мелитополь қалалары 22-ші жаяу әскер дивизиясы басып алғаннан кейін, 1941 жылғы қазан айында SiPo және SD-ның Эйнзацгруппа D тобының жасаған еврейлерді жаппай ату фактілері құжатталды. Тек Мелитополь қаласында ғана 2000 еврей еркек, әйел және бала қаза тапты. Кейін Трент-парктегі ағылшын тұтқындығында генерал фон Спонектің төменгі шенідегі бір офицері, полковник (кейін генерал) Дитрих фон Холтиц, жасырын жазылған әңгімеде немістердің Кеңес Одағына басып кіру кезінде еврейлерді өлтіру жұмысына белсенді қатысқанын ашық мойындады. Исиас және ішек ауруларына байланысты генерал фон Спонек 1941 жылғы 14 қазанда дивизиясынан ауру демалысына кетті. 1941 жылғы 3 желтоқсанда Спонек қайтып келгенде Манштейн оған Крымның шығыс ұшындағы Керчь түбегін басып алған XLII армия корпусының (46-шы жаяу әскер дивизиясымен бірге) қолбасшылығын тапсырды. Феодосияда, Спонектің қолбасшылық аймағында, 1941 жылғы 10 желтоқсанда немесе 10 желтоқсанға жуық күндері Einsatzgruppe D тобының жасағандары, жергілікті әскери далалық қолбасшы мен әскери полицияның белсенді ынтымақтастығымен 1052 еврейді өлтірді. 1941 жылғы 10 желтоқсанда генерал фон Спонек өзінің қолбасшылық аймағында табылған барлық еврейлерді принцип бойынша "партизандар" деп қарауға, Дәуіт жұлдызымен белгілеуге және "еңбекке жұмсауға" бұйрық берді. Ол сондай-ақ тұтқынға алынған Қызыл Армия сарбаздарын, тіпті форма кигендерін де, дереу атуға бұйрық берді және жергілікті антигермандық әрекеттері немесе саботаж үшін азаматтық тұрғындарға қарсы жазалау шараларын бекітті. Тарихшы Эрик Гриммер Солем былай атап өтеді:

Before dawn on 22 June 1941, Operation Barbarossa was launched beginning the German invasion of the Soviet Union. Sponeck commanded the 22nd Infantry Division as part of the 11th Army in the area of Army Group South attacking in the direction of the Crimean Peninsula. Two days before the invasion, on 20 June 1941, Sponeck's general staff gave orders to the division that any Jewish Red Army prisoners of war should be identified and separated from the rest of the Soviet prisoners. With the start of the invasion, Sponeck's division operated from the Romanian frontier driving into Bessarabia, and then to the southern Ukraine. In preparation for the invasion of Crimea, Sponeck's division was ordered in September and early October 1941 to attack east and north along the Sea of Azov to the cities of Henichesk, Melitopol and Berdiansk. On 7 October 1941, Graf von Sponeck ordered his division to work closely with the Sicherheitspolizei (Security Police; SiPo) and Sicherheitsdienst (SD) by rounding up, identifying, and handing over Jewish civilians. Mass shootings of Jews by units of Einsatzgruppe D of the SiPo and SD are documented in both Henichesk and Melitopol shortly after these cities were occupied by the 22nd Infantry Division in October 1941. In Melitopol alone 2,000 Jewish men, women and children were massacred. In later English captivity at Trent Park, one of General von Sponeck's subordinate senior officers, Colonel (later General) Dietrich von Choltitz, admitted frankly in a surreptitiously recorded conversation that he had taken an active part in the work of killing Jews during the German invasion of the Soviet Union. Because of sciatica and intestinal trouble, General von Sponeck took sick leave from his division on 14 October 1941. On Sponeck's return on 3 December 1941, Manstein gave him command of the XLII Army Corps (with command of the 46th Infantry Division), which had taken the Kerch Peninsula on the extreme eastern tip of Crimea. In Feodosia, within the area of Sponeck's command, 1,052 Jews were murdered on or around 10 December 1941 by units of Einsatzgruppe D with the active cooperation and participation of the local military field commander and military police. On 10 December 1941, General von Sponeck ordered that all Jews found within his area of command were to be treated in principle as "partisans", marked with the Star of David, and "deployed as labor." He also ordered that any Red Army soldiers captured, even those in uniform, were to be shot immediately and approved reprisal actions against civilians for any local anti German activity or sabotage. Historian Erik Grimmer Solem remarks:

Генерал фон Спонекке қатысты мәселе күрделі. Ол әскеріне қирау қаупі төнген кезде Гитлердің бұйрығын орындаудан бас тартуға моральдық батылдық танытты және осы үшін әскери сотқа беріліп, кейіннен нацистер тарапынан өлтірілді. Сонымен қатар, ол Совет Одағындағы "еврей большевизміне" қарсы геноцидтік соғысқа айналған қылмысты комиссарлық бұйрықты орындаудан бас тартқан жоқ. Спонек техникалық мағынада нацист емес еді және тіпті режимінің кейбір аспектілерін сынады, бірақ оның бұйрықтары мен әскерлерінің әрекеттері оның антисемиттік расизмді сіңіргеніне күмән қалдырмайды. Спонек нацистік режимнің жаппай қырғын саясатын жүзеге асыру үшін идеологиялық көзқарасты ұстанған нацист болудың қажеті жоқ екенін көрсетеді. Нацизм кезінде және соғыс жағдайында құрбан мен қылмыскер, батыр мен ізбасар арасындағы шекара бір адамның ішінде жоғалуы мүмкін. 1941 жылғы 26 желтоқсанда совет әскерлері Керчьке десант түсірді, ал 30 желтоқсанда Феодосия маңында екі армиямен тағы бір десант жасады. Операцияның мақсаты Севастопольға жетіп, қазір неміс 11-ші армиясымен қоршалып алынған гарнизонды босату болды. 46-шы дивизия – советтік шабуылды тоқтатуға қабілетті жалғыз дивизия. Манштейн десантты ұстап қалуға сенді, бірақ советтер көпірбастарын консолидациялап, шабуылдаған румын бригадаларын жеңді. Нәтижесінде, XLII корпустың қолбасшысы ретінде Спонек дивизияны Керчьтен Парпач тарлауығы арқылы шығарып кетуді шешті, совет күштерінің десанттан шыққан аймақтардан (Керчь пен Феодосия) қоршап алуынан сақтану үшін. Осылайша ол Гитлердің өз позициясын ұстап тұру туралы тікелей бұйрығына бағынбады.

Сот, қамауға алу және өлім жазасына кесу

1942 жылдың 23 қаңтарында Спонек Герман Геринг төрағалық ететін сот алдында сотталды, онда ол дивизиясының қирауына жол бермеу үшін өз бастамасымен бұйрыққа бағынбағанын мәлімдеді. Ол жоғары лауазымды офицерге бағынбағандығы үшін кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Адольф Гитлер (Манштейннің ұсынысымен) жазаны жеті жылға түрмеге ауыстырды. Спонек Гитлердің артқа шегінбеу туралы жаңа бұйрығын бұзғандарға үлгі ретінде көрсетілді. Спонек Гермерсхайм бекінісінде қамауда болды. 20 шілдеде Гитлерге жасалған қастандық әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, Гермерсхайм орналасқан Гау Вестмарк гаулейтері Йозеф Бюркель, Рейх қауіпсіздік қызметінің басшысы Генрих Гиммлерге Спонекті қастандық жасағаны үшін жаза ретінде атып тастауға қысым жасады, тіпті ол неміс әскери қарсылығымен байланысы болмағанмен де. Гиммлердің бұйрығымен Спонек 1944 жылдың 23 шілдесінде атып өлтірілді. Спонек Гермерсхаймда жерленді, оның қабірінде ешқандай сөз сөйлеуге немесе цитаталар оқуға рұқсат берілмеді. Соғыстан кейін Спонектің мәйіті Пфальц орманындағы Дахн қаласындағы әскерлер зиратына қайта жерленді. Соғыстан кейін Граф фон Спонек Германияда еске алынды, Гермерсхаймдағы әуе базасы, көшелер мен ескерткіштер оның атымен аталып, құрмет көрсетілді. Бірақ 2015 жылы, Эрик Гриммер Солемнің 2014 жылы «Militärgeschichtliche Zeitschrift» журналында жариялаған мақаласынан кейін, онда Спонектің «1941 жылы оңтүстік Украина мен Қырымдағы көптеген соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстардағы» рөлі зерттелді, Гермерсхаймда халық наразылығы болды. Германия әуе күштері, Германия үкіметі мен Бундестагтың шешіміне сәйкес, Спонек әуе базасын («Генерал Ханс Граф Спонек казармасы») «Südpfalz Kaserne» деп қайта атады.