Кіріспе

Х.К. Андерсеннің ертегісі
ертегі

"Принцесса мен бұршақ" (Prinsessen paa Ærten) – жалғыз ханзадаға әйел болу үшін сынақтан өтетін ханшайым туралы Ханс Кристиан Андерсеннің әдеби ертегісі. Бұл ертегі алғаш рет 1835 жылдың 8 мамырында Копенгагенде К.А. Рейцельдің арзан кітапшасында Андерсеннің тағы үш туындысымен бірге жарияланды. Ертегі Аарне-Томпсон-Утер индексінде ATU 704, "Принцесса мен бұршақ" ретінде тіркелген.

Сюжет

Бұл әңгімеде бір ханзада ханшайымға үйленгісі келеді, бірақ оған лайықты жар табу қиын. Ол көптеген ханшайымдармен кездеседі, бірақ олардың нағыз ханшайым екеніне көзі жетпейді – бір дауылды түні, жаңбырға суланып, құпия жас әйел ханзаданың сарайынан пана іздегенше. Ол өзін ханшайыммын дейді, бірақ ханзаданың анасы, патшайым, оған күмәнданады. Ол күтпеген қонағын сынап көру үшін, оған түнге арналған төсектің астына жиырма матрас пен жиырма қауырсын төсек жамылып, бір қатық, пісірілмеген бұршақ қояды. Таңертең құпия әйел үй иелеріне, төсектегі бір нәрсе оны мазалап, тыныш ұйықтамағанын айтады. Ханзаданың отбасы оның ханшайым екенін түсінеді, себебі тек нағыз ханшайым ғана осыншалықты нәзік болуы мүмкін. Ханзада мен ханшайым бақытты болып үйленеді, ал әңгіме бұршақтың мұражайға қойылуымен аяқталады, ол әлі де сонда болуы мүмкін.

Комментарийлер

Зерттеуші Джек Зипс Андерсеннің өмірінде «жазушы ретінде танымал болғанына қарамастан, үстем әлеуметтік топтарда бағынышты жағдайда болуға мәжбүр болды» деді. Сондықтан ол жоғарғы таптарға қатысты екіұшты пікірде болды, бір жағынан оларға ұмтылып, екінші жағынан оларды жек көреді. Зипс пен басқа да жазушылардың пікірінше, бұл бейімділік Андерсеннің әңгімелерінде көрініс тапты, онда ханшайым сияқты кейіпкерлер өздерінің адалдығын дәлелдеу үшін түрлі сынақтардан өтеді. 1905 жылы «American Journal of Education» журналында 8-10 жастағы балаларға арналған әңгіме ретінде ұсынылған «Принцесса мен бұршақ» сыншылар тарапынан бірауызды түрде жақсы қабылданбады. Токсвиг 1934 жылы: «Бұл әңгіме рецензентке әдепсіз ғана емес, сонымен қатар қорғауға келмейтіндей көрінеді, себебі бала үлкен әйелдердің әрқашан өте нәзік болуы керек деген жалған ойға ие болуы мүмкін» деп жазды. «Принцесса мен бұршақ» оң пікірлерге де себеп болды. Шындығында, сыншы Пол Хазард ертегінің барлық адамдарға оңай түсінікті болатын шынайы аспектілерін атап көрсетті. Ол «Андерсеннің куә болған әлемі – қайғы, өлім, зұлымдық және адамның кемшіліктері – оның әңгімелерінде көрініс табады, әсіресе «Принцесса мен бұршақта»» деп сенді. Тағы бір ғалым, Нильс Кофуд, «оларда махаббат, өлім, табиғат, әділетсіздік, азап және кедейлік сияқты күнделікті өмірдің тақырыптары бар болғандықтан, олар барлық нәсілдерге, идеологияларға, сыныптарға және гендерлерге тартымды» деп атап өтті. Сонымен қатар, Селия Кэтлетт Андерсон бұл әңгімені осылай тартымды және жақын ететін нәрселердің бірі – оптимизмнің пессимизмнен басым болуы, әсіресе ханшайымның басты кейіпкері үшін екенін түсінді. Бұл оқырмандарға болашаққа деген үміт пен өз күштеріне сенімділік сыйлайды. Бұл опера американдық студенттердің репертуарында өте танымал болды; музыкасы, сондай-ақ Марион Фаркуардың ағылшын тіліне аудармасы «Notes» журналында мақтауға ие болды. және Лейн Смит, онда ханзада үш жыл бойы сәтсіз әрекеттенгеннен кейін жүз төсектің астына боулинг шарларын салуға шешім қабылдайды. Таңертең ханшайым төмен түсіп, патшайымға: «Бұл қызық естіледі, бірақ сізге тағы бір төсек керек деп ойлаймын. Менің ойымша, мен боулинг шарсымандай үлкен бір нәрсенің үстінде ұйықтадым» дейді, бұл патша мен патшайымды қуантады. Ханшайым ханзадаға үйленеді және олар мәңгілікке бақытты өмір сүреді, бірақ, мүмкін, толыққанды адал емес. Америкалық ақын Джейн Шор 1973 жылғы «Поэзия» журналының қаңтар санында «Принцесса мен бұршақ» атты өлеңін жариялады, онда ханшайым мен бұршақтың арасындағы тығыз байланыс айтылады: «Мен терімде жалғанмын: / менің денем азаматтарға тиесілі / мен бұрылсам, олар да ауырып, бұрылады / мен бұршаққа тәуелдімін» (13-16 беттер). Орыс жазушысы Евгений Шварц бұл әңгімені Андерсеннің тағы екі әңгімесімен бірге «Жылаңаш патша» шығармасына енгізеді.

Ұқсас әңгімелер

Бірнеше халық ертегілерінде бала аса құнды деп есептелетін бір бұршақ немесе аспан бұршақ табады. Бала сарайға кірген соң, оған түнге сабан төсек беріледі, ол ұйықтағанда асыл қазынасын сақтауға тырысып, жатып-тұрып айналады. Кейбір бақылаушылар баланың тынышсыздығының себебі сабанда ұйықтауға үйренбегендігінде, демек ол аристократтық отбасынан шыққандығында деп санайды. Әңгіменің ең көп таралған нұсқаларында тек бір бұршақ қолданылады. Дегенмен, Чарльз Бонер Андерсен негіз алған әңгімені аударғанда тағы екі бұршақ қосты. Нұсқалардың арасындағы өзге де айырмашылықтар төсектер мен қауырсын төсектердің санында көрінеді. Әңгімеге көмекші кісінің кіруіне байланысты әртүрлі нұсқалар бар. Кейбір нұсқаларда көмекші ханшайымға жаман ұйықтағандай болып көрсетуге кеңес береді. Ал басқа нұсқаларда көмекші мүлдем болмайды және ханшайым өзі жалғыз жатуға шешім қабылдайды. Осыған ұқсас ертегі, "Бұршақ сынағы" (Die Erbsenprobe), 1843 жылы Гримм ағайындары өздерінің "Балалар және үй шаруашылығы ертегілері" жинағының бесінші басылымында 182-ші нөмірмен енгізген, бірақ кейінгі басылымдардан алынып тасталған.