Кеңсіреу ананың бейнесі және әлеуметтік стереотиптер

Кіріспе

Өгей ана – бұрынғы әйел немесе ер адамның некесінен туған балаларының биологиялық емес анасы, ол олардың әкесімен немесе анасымен үйленген. Оның күйеуінің немесе әйелінің бұрынғы некелерінен туған балалары – оның өгей балалары болып саналады. Әйелінің өгей анасы – оның қарындасы.

Мәдениет

Өмірлік ата-аналар (әсіресе өгей аналар) «жаман өгей ана» бейнесіне байланысты қоғамдағы кейбір қиындықтарға тап болуы мүмкін. Морелло атап көрсетеді, бұрынғыда «жаман өгей ана» кейіпінің пайда болуы қазіргі өгей ата-аналар үшін мәселе тудырып, өгей аналарға қатысты стигма қалыптастырған. Осы стигма өгей аналардың өздеріне деген сенімін төмендетуі мүмкін. Бұл жағдайға бұрынғы жұбайдың өткен қарым-қатынастан арыла алмай, баласының өміріне жаңа ата-ананы қабылдаудан бас тартуы да себеп болуы мүмкін.

Көркем әдебиет

Әдебиетте өгей аналар көбінесе жаман және зұлым болып бейнеленеді. Зұлым өгей ана кейіпкері ертегілерде жиі кездеседі; ең танымал мысалдары – Золушка, Аққу және Хензель мен Гретель. Оның ең көп зардап шеккендері – өгей қыздар, содан кейін өгей қыз/өгей ұл жұптары, бірақ өгей ұлдар да зардап шегеді, мысалы, «Жайнақ ағашы» ертегісінде. Кейде, «Күннің шығысында және Айдың батысында» сияқты, өйткені ол өгей әпкесіне үйленуден бас тартты, немесе тіпті өгей қыздарын зардап етуі мүмкін, мысалы, «Алтын жұлдызды жігіттер» ертегісінде. Кейбір ертегілерде, мысалы, Джанбаттиста Базильдің «Ла Гатта Ценнерентола» немесе Данияның «Жасыл рыцарь» сияқты, өгей ана өзінен кейінгі қызға жақындасу арқылы некеге отырады, ал ол оны алғаннан кейін қатыгез болады. Кейбір ертегілерде өгей қыздың үйленіп қашуы оны өгей анасынан азат етпейді. Өгей қыздың алғашқы баласы туғаннан кейін, өгей ана жаңа ананы өлтіріп, оны өз қызымен алмастыруға тырысуы мүмкін, осылайша оны келесі ұрпақтың өгей анасы етеді. Мұндай алмасу «Ғажайып қайың», «Аға мен апа» және «Ормандағы үш кішкентай адам» ертегілерінде орын алады; тек өгей ананың жоспарын бұза отырып (әдетте оны өлтіріп), әңгіме бақытты аяқталады. Кореяның «Джангхва Хонгрён джон» ертегісінде өгей ана өз өгей қыздарын өлтіреді. Жаман өгей аналар туралы көптеген әңгімелерде өгей ана мен өгей баланың арасындағы қастық балаға өлген анасының көмегімен табысқа жету арқылы баса көрсетіледі. Бұл мотив скандинавтық мифологияда кездеседі, онда Свипдагр өзінің анасы Грояны өгей анасының қойған тапсырмасын қалай орындауға болатынын үйрену үшін қабірден оятады, Гримм бауырларының «Золушка» ертегісі сияқты, онда Ашенпутель өзінің киімін анасының қабірінде өсіп жатқан ағаштан алады, орыс «Василисса сұлу», онда Василиссаға анасы берген қуыршақ көмектеседі және анасының батасы, және малай «Путь Баванг Баванг Мерах», онда қаһарманның анасы оны қорғау үшін балық болып қайта келеді. «Өмірлік ана» сөзінің өзінен-өзі мейірімсіз ата-ананы сипаттауы туралы түсінік Джон Гэмблдің «Айрландиялық ояну» (1826) деген шығармасында ерекше сөзбен айтылған. Ол өлімге кенелмей жатқан бір әйелдің өзінен кейін келген адамға: «Балаларыма мейірімді болыңыз» деп айтқандығын айтады. Гэмблдің айтуынша, бұл бұйрық ұмытылды және ол «өте жақсы өгей ана болды». Ертегілердің бірінде зұлым ана, екіншісінде зұлым өгей ана бар: Гримм ағайындыларының «Алты қарлығаш» және Ханс Кристиан Андерсеннің «Жабайы қарлығаштар» атты шығармаларында кейіпкер әйелді күйеуінің анасы қудалайды, ал тағы бірде өгей анасы, ал «Он екі жабайы қаз» атты шығармасында өгей анасы қудалайды. Кейде бұл әдейі ауысқан сияқты: ағайынды Гриммдер алғашқы басылымдарына «Аққу» және «Хензель мен Гретель» нұсқаларын енгізгеннен кейін, кейінірек басылымдарда оны өгей анаға өзгертті, мүмкін әңгіменің зорлық-зомбылығын азайту үшін. Жаман анадан жаман өгей анаға айналудың тағы бір себебі – ананың қасиетті екендігіне сену, сондай-ақ, ананың баласына осындай жаман ниетпен, жек көрушілікпен қарауына ешкім сенбейтіндігіне сену. Исландиялық ертегіде «Ат Гулфакси және семсер Гуннфодер» жақсы өгей ананы бейнелейді, ол ханзадаға әулие әулиеге ұқсайды, бірақ бұл кейіпкер ертегілерде өте сирек кездеседі. Өмірлік ана кейіпкерлердің басқа да жамандықтарымен бірдейленуі мүмкін. Мысалы, «Хензель мен Гретель» ертегісіндегі өгей ана мен сиқыршы екеуі де тамаққа қатты қызығады, өгей ана аштықтан құтылу үшін, үйін тамақтан құраған сиқыршы балаларды жегісі келеді, ал балалар сиқыршыны өлтіріп үйіне оралғанда, олардың өгей анасы құпия түрде қайтыс болады. Бұл екі жағдайға қатысты әртүрлі пікірлер айтылып келеді. Бруно Беттельхайм психологиялық түсіндірмесі бойынша, бұл – нақты ананы идеалды анаға және балаға нақты анада ұнамайтын нәрсені қамтитын жалған анаға «бөліну». Алайда, тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген әйелдер бала туғанда қайтыс болды, олардың күйеулері қайтадан тұрмысқа шықты, ал жаңа өгей аналар бірінші некедегі балалармен ресурстар үшін бәсекелесті; аңыздарды тарихтан алынған нақты қақтығыстар ретінде түсіндіруге болады. Кейбір ертегілерде, мысалы «Жайнақ ағашы» сияқты, өгей ананың жаушылығы – бұл балаларының мұрасын қамтамасыз ету құштарлығы. «Балалық ізгілік классикасы» атты еңбегінде Гуо Чжуин жас кезінде анасынан айырылған Мин Цзыцянның оқиғасын баяндаған. Оның екі ұлы бар еді, қыста оларды жылы киіндірді, бірақ ол өзінің өгей ұлын елемей қалды. Күйеуі мұны білгенде, ажырасуға шешім қабылдады, бірақ ол өгей ұлына ешқандай зиян келтірмегенін айтты. Әкесі оған кешірім берді, ал өгей ана осыдан кейін барлық үш баланы күткені үшін оны үлгілі балалық ізгілікке жатқызды. Керісінше, үлгілі өгей ана өзінің баласына қарағанда өгей ұлын артық көреді, өйткені оның үлкендігі оны жоғарырақ етеді. «Цидің адал өгей анасы» күйеуі өлтірілген адамның жанында табылған ұлы мен өгей ұлының екеуі де кінәлі екенін айтқанда, өгей ұлын жазалауға шақырды, өйткені күйеуі оған өгей ұлын күтуді бұйырған, ал ұлы кіші болып табылады; король оның міндетке адалдығы үшін оларды екеуін де кешірді.

In fiction, stepmothers are often portrayed as being wicked and evil. The character of the wicked stepmother features heavily in fairy tales; the most famous examples are Cinderella, Snow White and Hansel and Gretel. Stepdaughters are her most common victim, and then stepdaughter/stepson pairs, but stepsons also are victims as in The Juniper Tree—sometimes, as in East of the Sun and West of the Moon, because he refused to marry his stepsister as she wished, or, indeed, they may make their stepdaughters in law their victims, as in The Boys with the Golden Stars. In some fairy tales, such as Giambattista Basile's La Gatta Cennerentola or the Danish Green Knight, the stepmother wins the marriage by ingratiating herself with the stepdaughter, and once she obtains it, becomes cruel. In some fairy tales, the stepdaughter's escape by marrying does not free her from her stepmother. After the birth of the stepdaughter's first child, the stepmother may attempt to murder the new mother and replace her with her own daughter—thus making her the stepmother to the next generation. Such a replacement occurs in The Wonderful Birch, Brother and Sister, and The Three Little Men in the Wood; only by foiling the stepmother's plot (and usually executing her), is the story brought to a happy ending. In the Korean Folktale Janghwa Hongryeon jeon, the stepmother kills her own stepdaughters. In many stories with evil stepmothers, the hostility between the stepmother and the stepchild is underscored by having the child succeed through aid from the dead mother. This motif occurs from Norse mythology, where Svipdagr rouses his mother Gróa from the grave so as to learn from her how to accomplish a task his stepmother set, to fairy tales such as the Brothers Grimm version of Cinderella, where Aschenputtel receives her clothing from a tree growing on her mother's grave, the Russian Vasilissa the Beautiful, where Vasilissa is aided by a doll her mother gave, and her mother's blessing, and the Malay Bawang Putih Bawang Merah, where the heroine's mother comes back as fish to protect her. The notion of the word stepmother being descriptive of an intrinsically unkind parent is suggested by peculiar wording in John Gamble's "An Irish Wake" (1826). He writes of a woman soon to die, who instructs her successor to "be kind to my children." Gamble writes that the injunction was forgotten and that she "proved a very step mother." Fairy tales can have variants where one tale has an evil mother and the other an evil stepmother: in The Six Swans by the Brothers Grimm and also in The Wild Swans by Hans Christian Andersen, the heroine is persecuted by her husband's mother and in another one by her stepmother, and in The Twelve Wild Ducks, by his stepmother. Sometimes this appears to be a deliberate switch: The Brothers Grimm, having put in their first editions versions of Snow White and Hansel and Gretel where the villain was the biological mother, altered it to a stepmother in later editions, perhaps to mitigate the story's violence. Another reason for the change from a villainous mother to a villainous stepmother may have been the belief that mothers were sacred, as well as the belief that people would not believe that a mother could harbor such ill will and animosity toward their child. The Icelandic fairy tale The Horse Gullfaxi and the Sword Gunnfoder features a good stepmother, who indeed aids the prince like a fairy godmother, but this figure is very rare in fairy tales. The stepmother may be identified with other evils the characters meet. For instance, both the stepmother and the witch in Hansel and Gretel are deeply concerned with food, the stepmother to avoid hunger, the witch with her house built of food and her desire to eat the children, and when the children kill the witch and return home, their stepmother has mysteriously died. This hostility from the stepmother and tenderness from the true mother has been interpreted in varying ways. A psychological interpretation, by Bruno Bettelheim, describes it as "splitting" the actual mother in an ideal mother and a false mother that contains what the child dislikes in the actual mother. However, historically, many women died in childbirth, their husbands remarried, and the new stepmothers competed with the children of the first marriage for resources; the tales can be interpreted as factual conflicts from history. In some fairy tales, such as The Juniper Tree, the stepmother's hostility is overtly the desire to secure the inheritance of her children. In Classic of Filial Piety, Guo Jujing told the story of Min Ziqian, who had lost his mother at a young age. His stepmother had two more sons and saw to it that they were warmly dressed in winter but neglected her stepson. When her husband discovered this, he decided to divorce her. His son interceded, on the ground that she neglected only him, but when they had no mother, all three sons would be neglected. His father relented, and the stepmother henceforth took care of all three children. For this, he was held up as a model of filial piety. Conversely, the exemplary stepmother prefers the stepson to her own child, in recognition that his seniority makes him superior. The "righteous stepmother of Qi", faced with her son and stepson having been found by a murdered man, and both having confessed to shield the other, argues for her son's execution because her husband had ordered her to look after her stepson, and her son is the junior brother; the king pardoned them both for her devotion to duty.

Алкестис (шоу)

438 ж.б.д.: Өліп бара жатқан ана күйеуіне қайта үйленбеуін өтінеді, балаларының келешек әйелінен зорлық көруінен қаушады.

Гипполит

428 ж.б.д.: Өгей ана өз ұлына деген құмарлығына жеңіліп, содан кейін оны іске асырудан алдын алу үшін өзін-өзі өлтіреді және өгей ұлының оны зорлағанын жалған айыптап хат қалдырады.