Кіріспе

Фрэнк Стоктонның "Қыз ба, жолбарыс па?" атты қысқа әңгімесі. Бұл әңгіме 1882 жылы "The Century Magazine" журналының қараша айындағы санында жариялану үшін Франк Р. Стоктон жазған және көптеген антологияларға енген туынды. "Қыз ба, жолбарыс па?" ағылшын тілінде шешімі жоқ мәселені білдіретін аллегориялық тіркес ретінде кеңінен қолданылады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бір кезде «жартылай варварлық» патша бір елді биледі. Патшаның кейбір ойлары прогрессивті, бірақ басқалары халыққа қайғы келтіреді. Патшаның бір жаңалығы – «әділеттіліктің поэтикалық құралы» ретінде, тағдыр арқылы қоғамдық сот өткізу, кінәлі немесе кінәсіздік тағдырдың нәтижесімен шешіледі. Қылмыс жасады деген айыппен келген адамды қоғамдық аренаға алып келіп, екі есіктің біреуін таңдауға мәжбүр етеді. Бір есіктің артында патша айыпталушыға лайықты деп тапқан әйел тұр, ал екіншісі – ашкөз, қаны қайнаған жолбарыс. Екі есік те жақсы дыбыс өткізбейді, айыпталушының есіктің артында не барын естімеуі үшін. Егер ол әйел тұрған есікті таңдаса, онда ол кінәсіз және дереу оған үйленуі керек, бірақ егер жолбарыс тұрған есікті таңдаса, онда ол кінәлі деп танылып, жануар оны дереу жеп қояды. Патша өзінің қызының сүйіктісі бар екенін біледі – әдемі және батыл жігіт, ол принцессадан төмен дәрежелі, және оны сот күту үшін түрмеге қамауға бұйырады. Сот күні келгенге дейін, принцесса өзінің ықпалын пайдаланып, екі есіктің артындағы әйел мен жолбарыстың қайда тұрғанын біледі. Сондай-ақ, ол әйелді айыпталушының махаббатына таласқан қарсылас деп ойлап, жек көретінін анықтайды. Ол көмек сұрағанда, принцесса оның оң жақтағы есікті сырттай көрсетеді, ол оны ашады. Бұл таңдаудың нәтижесі әлі белгілі емес. Оның орнына, баяндаушы оқиғадан шығып, принцессаның ой-сезімін және айыпталушыны бір тағдырға немесе екіншісіне бағыттау туралы ойларын қорытындылайды, өйткені ол оны өлімге немесе некеге жоғалтады. Ол әр нұсқаның артықшылықтары мен кемшіліктерін ойластырады, бірақ әсіресе әйел туралы көп ойланады. «Олай болса, мен бәріңізге қалдырамын: ашылған есіктен кім шықты – әйел ме, жолбарыс па?»

Стоктонның

1885 жылдың шілдесінде Стоктон "The Century Magazine" журналында "The Discourager of Hesitancy" атты "Леди немесе жолбарыс?" повесінің жалғасы ретінде жариялады. Оқиға бұл повесте баяндалған оқиғадан бір жыл кейін өтеді. Бес саяхатшы патшалыққа келіп, айыпталушы адам таңдаған есіктің артында не тапқанын білуге тырысады. Олар бір шенеунікпен кездесіп, сол күні олардың бір елдесі де болған, бірақ ол нәтижесін көре алмай қашып кеткенін түсіндіреді. Шенеунік оларға тағы бір оқиға айтады: бір ханзада патшалыққа әйел іздеп келген. Патша оған қандай да бір әйелдермен кездесуге рұқсат бермей, бірден қонақ үйге орналастырып, ертеңгі үйлену тойына дайындалу үшін қызметшілерді шақыртады. Бір қызметші өзін "Шектеушіліктің жолын кесетін" деп таныстырып, патшаның қалауын орындауды қамтамасыз ету – оның міндеті екенін түсіндіреді. Ол өзімен бірге алып жүрген үлкен "қылыш" (scimitar) арқылы сыталап қорқытып, адамдардың бағынуын қамтамасыз етеді. Келесі күні түскі уақытта ханзаданың көзі байланып, дін қызметкерінің алдына әкелінеді. Дін қызметкері неке қияды, ханзада қасында бір әйел тұрғанын сезінеді және естиді. Салтанат аяқталған соң, көз байлауын шешіп, ханзада бұрылып, алдында 40 әйел тұрғанын көреді, олардың бірі – оның жаңа әйелі. Егер ол әйелді дұрыс танымаса, "Шектеушіліктің жолын кесетін" оны сол жерде-ақ жазалайды. Ханзада мүмкіндіктерді екіге дейін тарылтады: бірі күлімсіреп тұрса, екіншісі қабақты қарайды, сосын дұрыс таңдау жасайды. Патшалық шенеунігі бес саяхатшыға ханзада қай әйелге үйленгенін білгеннен кейін, "Леди немесе жолбарыс?" повесінің соңғы аяғын айтатынын мәлімдейді. Әңгіме олар әлі бір шешімге келе алмағаны туралы пікірмен аяқталады.

Басқа суретшілер

Сидней Розенфельдтің пьесаға бейімдеуі 1888 жылы Уоллак театрында дебют жасады және жеті апта бойы көрсетілді. Пьесаның соңында көрерменге таңдау ұсынылды: әйел не жолбарыс, бірақ ескі әйел. Эллиотт пен Кэти Льюис жазған "The Lady, or the Tiger" әңгімесінің радиолық қойылымы 1953 жылы On Stage бағдарламасында эфирге шықты. Тоя Уиллкокс пен Роберт Фрипп "The Lady, or the Tiger?" және "The Discourager of Hesitancy" атты туындыларын шығарды, онда Уиллкокс Фрипптің электр гитарасының қосылуымен әңгімелерді оқыды. "The Lady, or the Tiger?" 1966 жылғы "The Apple Tree" музыкалық комедиясына бейімделген үш әңгімелердің бірі. Бұл әңгіме Реймонд Смуллианның осы аттас "The Lady, or the Tiger?" жұмбақ кітабына шабыт берді. Кітаптағы алғашқы логикалық жұмбақтар жинағында әңгімеге ұқсас сценарий болды, онда патша әрбір тұтқынға бірнеше есіктердің арасынан таңдау жасауды ұсынады; әрбір есіктің артында әйел не жолбарыс жасырынып тұрады. Алайда, патша тұтқынның тағдырын сәттілікке емес, ақыл-ойына байланысты анықтайды, әрбір есіктің үстіне шындыққа немесе жалғанға сай келетін мәлімдеме жазады. "The Lady, or the Tiger?" 1970 жылы Encyclopaedia Britannica Educational Corporation компаниясымен қысқаметражды фильмге бейімделді. АҚШ телесериалы "Batman" -ның "The Purr fect Crime", 1 маусым, 19 эпизодында Catwoman Бэтменді екі есігі бар бөлмеге қамап қояды; біреуі оған, екіншісі жолбарысқа апарады. Ол интерком арқылы оны мазақтап: «Бэтмен, қайсысын таңдайсың? Әйелді ме, жолбарысты ма?» дейді. Бэтменге ешқандай түйсік болмайды және ол жолбарысқа апаратын есікті таңдайды. 2011 жылғы They Might Be Giants тобының "Join Us" альбомында "The Lady and the Tiger" атты ән бар, ол Стоктонның әңгімесін «бір есіктің артында басылған дауыс. Екіншісінің артында бір дауыс» сияқты мәтіндер арқылы қайтадан баяндайды. 2023 жылғы корей драмасы "My Dearest" -тың 14-ші эпизодында кейіпкер Намкунг Миннің Ли Чан Хён рөліндегі кейіпкеріне "The Lady or the Tiger" әңгімесін осы әңгіменің атын атамай-ақ айтып береді.