Кіріспе
Американдық саясаттанушы (1934–2021)
Рональд Ф. Инглехард (5 қыркүйек 1934 – 8 мамыр 2021) – салыстырмалы саясаттануға маманданған американдық саясаттанушы. Ол Дүниежүзілік құндылықтар зерттеуінің директоры болды, бұл әлемдік әлеуметтік ғалымдар желісі, олар әлем халқының 90 пайызын қамтитын алты континенттегі 100-ден астам қоғамның өкілдері арасында ұлттық сауалнамалар жүргізді. Бұл жоба бойынша алғашқы сауалнамалар 1981 жылы өткізілді, ал соңғысы 2019 жылы аяқталды. 2010 жылдан бастап Инглехард Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі Ұлттық зерттеу университетінің Жоғары экономика мектебіндегі Салыстырмалы әлеуметтік зерттеулер зертханасының бірлескен директоры болды. Бұл зертхана Ресейде және бұрынғы 8 кеңестік елде зерттеулер жүргізіп, PhD деңгейіндегі студенттерді сандық, халықаралық зерттеу әдістеріне оқытуда. Инглехард 8 мамыр 2021 жылы қайтыс болды. Дүниежүзілік құндылықтар зерттеуінен алынған деректерді пайдалана отырып, ол екі біліс бойынша мәдени өлшемдер моделін жасады: дәстүрлі құндылықтарға қарсы секулярлық-ұтымдық құндылықтар және өзін-өзі көрсету құндылықтары өмір сүру құндылықтарына қарсы. Бұл деректер көбінесе Инглехард-Уэлцельдің әлемдік мәдени картасы түрінде бейнеленеді, ол Инглехардтың зерттеу дәстүрінің ең танымал бөліктерінің бірі деп сипатталды. 1970-ші жылдары Инглехард Ұрпақ алмасудың ықпалды теориясын дамыта бастады, ол материалистік құндылықтардан постматериалистік құндылықтарға ұрпақтар арасындағы құндылықтардың өзгеруіне себеп болды, бұл Eurobarometer сауалнамаларын, Дүниежүзілік құндылықтар сауалнамаларын және басқа да халықаралық сауалнамаларға үлкен үлес қосты. Осы жұмыстың негізінде ол Жаңғыру теориясының жаңартылған нұсқасын – Эволюциялық жаңғыру теориясын жасады, ол экономикалық дамудың, әлеуметтік мемлекет институттарының және 1945 жылдан бері ірі державалар арасындағы ұзақ бейбітшіліктің адам мотивациясын гендерлік рөлдерге, сексуалдық нормаларға, діннің рөліне, экономикалық мінез-құлыққа және демократияның таралуына қатысты маңызды әсер ететіндей етіп өзгертіп жатқанын көрсетеді.
Жазбалар
Рональд Инглехардтың көптеген еңбектері зор ықпалға ие болды және неміс, итальян, испан, француз, швед, бразилиялық португал, орыс, поляк, хорват, жапон, қытай, вьетнам, корей, парсы, урду және индонезия тілдеріне аударылды. Оның ең әсерлі туындыларының қысқаша сипаттамалары:
Тыныш революция
"Сыбыр төңкерісі" (1977) еңбегінде Инглехарт дамыған индустриалды қоғамдар халқының құндылықтарындағы маңызды ұрпақтар аралық өзгерісті ашты.
Өндірістік қоғамдағы мәдениеттің өзгеруі
Жоғары индустриалды қоғамдағы мәдениеттік өзгерістер (Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1990). Экономикалық, технологиялық және әлеуметтік-саяси өзгерістер соңғы онжылдықтарда дамыған индустриалды қоғамдардың мәдениетін терең әрі маңызды жолдармен өзгертіп келеді. Осы зор еңбек діни сенімдердегі өзгерістерді, жұмысқа деген мотивацияны, саяси қақтығыстарға себеп болатын мәселелерді, балалар мен отбасы құруға адамдардың қаншалықты мән беретінін, сондай-ақ ажырасу, аборт және гомосексуализмге қатысты көзқарастардағы өзгерістерді зерттейді. Рональд Инглехардтың бұрынғы кітабы "Үнсіз революция" (Принстон, 1977) дамыған индустриалды қоғамдар халқының құндылықтарындағы маңызды ұрпақтар аралық өзгерісті анықтау арқылы жаңа көтеріліс жасады. Осы жаңа том бұл құндылықтардың өзгеруі осы қоғамдардың саяси, экономикалық және әлеуметтік өмірін біртіндеп өзгертіп жатқан кең ауқымды мәдени өзгерістер процесінің бір бөлігі екенін көрсетеді. Инглехард 1970 жылдан 1988 жылға дейін жиырма алты елден жиналған, уақыт бойынша жүргізілген зерттеу деректерінің мол жиынтығын пайдаланады, бұл жас ұрпақтар ересектер арасында ескі ұрпақты ығыстыру арқылы болатын мәдени өзгерістерді талдау үшін қолданылады. Бұл өзгерістердің саяси салдары зор, және олар қоғамдардың экономикалық өсу қарқынын және экономикалық дамудың бағытын өзгертіп жатыр.
Жаңғырту және жаңғыртудан кейінгі кезең
Инглехарт "Заманауиландыру және постмодернизациялау" (1997) еңбегінде экономикалық даму, мәдени өзгерістер және саяси өзгерістер өзара байланысты, және белгілі бір дәрежеде болжамды үлгілерде жүреді деп тұжырымдады. Инглехарт индустрияландырудың бұқаралық жұмылдыру және гендерлік рөлдердегі айырмашылықтардың азаюы сияқты байланысты өзгерістерге алып келетінін айтты. Әлемдік көзқарастардың өзгеруі экономикалық және саяси ортадағы өзгерістерді көрсетеді, бірақ бұл өзгерістер ұрпақ сайын жүреді. Индустрияландырудан кейін дамыған индустриалды қоғамда құндылықтардың негізгі өзгерісі орын алады, бұл құралдық рационалдылықтың маңыздылығын азайтады. Ал постмодернистік құндылықтар жаңа қоғамдық өзгерістерге, оның ішінде демократиялық саяси институттардың қалыптасуына және мемлекеттік социалистік режимдердің құлауына әкеледі.
Көтеріліп келе жатқан ағым
Пиппа Норриспен бірге жазылған "Rising Tide: Gender Equality and Cultural Change Around the World" (Нью-Йорк және Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2003) ХХ ғасырда дәстүрлі жыныстық рөлдерде болған терең өзгерістерді зерттейді. Бұл зерттеуде модернизацияның гендерлік теңдікке қатысты мәдени көзқарастарды қалай өзгерткені және оның саяси салдары талданды. Ол әлемдік деңгейде гендерлік теңдікке деген көзқарастарды жүйелі түрде салыстырады, бай елдерден кедей елдерге, аграрлық қоғамдардан пост индустриалдық қоғамдарға дейін шамамен 70 елді қамтиды. Бұл кітап салыстырмалы саясаттану, қоғамдық пікір, саяси мінез-құлық, даму және социология мәселелерін жақсырақ түсіну үшін қажетті оқу материалы болып табылады.
Киелі және зайырлы
Инглехардтың 2004 жылы Пиппа Норриспен бірге жазған "Сакрлы және зайырлы: дүниежүзілік дін және саясат" кітабы секуляризация тезисін қайта қарастырады. Бұл кітап 1981 жылдан 2001 жылға дейін 80 елде жүргізілген Дүниежүзілік құндылықтар зерттеуінің төрт толқынынан алынған жаңа деректерге негізделген, және әлемнің басты діндерін қамтиды. Дінге қатысты көзқарасты бұрынғыдан да кеңірек қарастырып, көптеген елдерді қамтыған бұл кітап діни сенімнің, әсіресе кедей елдерде және құлдыраған мемлекеттерде, жеке өмірге қауіп төндіретін жағдайларға тап болған осал топтар арасында ең мықты бола беретінін көрсетеді. Физикалық, қоғамдық және жеке қауіп-қатерлерге ұшырау дінилікті күшейтеді. Керісінше, бай елдердің жақсы жағдайдағы топтары арасында дәстүрлі діни амалдар, құндылықтар мен сенімдердің жүйелі түрде ыдырауы болған болуы мүмкін. Бірақ сонымен бірге, бай және кедей елдердің екеуінде де халықтың үлесі өсіп келеді, олар өмірдің мәні мен мақсаты туралы ойлануға уақыт бөледі. Дамыған елдерде белгілі шіркеулер адамдарға қалай өмір сүру керектігін айту мүмкіндігін жоғалтып жатыр, бірақ рухани мәселелер, жалпы мағынасында, маңыздырақ болып келеді делінеді.
Заманауиру, мәдени өзгерістер және демократия
Кристиан Уэлзелмен бірге жазылған "Модернизация, мәдени өзгерістер және демократия: адам дамуының реті" (2005) еңбегі адамдардың негізгі құндылықтары мен сенімдері олардың саяси, жыныстық, экономикалық және діни мінез-құлқына әсер ететіндей етіп өзгеретінін көрсетеді. Бұл өзгерістерді осы жерде ұсынылған модернизация теориясының жаңартылған нұсқасы арқылы түсіндіруге болады, сондықтан оларды болжамдауға болады. Әлем халқының 85 пайызын қамтитын қоғамдардан алынған деректерге сүйене отырып, авторлар модернизацияны – экономикалық даму жеке тәуелсіздік, гендерлік теңдік және демократияның ықтималдығын арттыратын мәдени өзгерістерді тудыратын адам дамуының процесі деп санайды.
Космополит коммуникациялар
Пиппа Норриспен бірге жазылған. "Космополиттік коммуникациялар: жаһанданған әлемдегі мәдени алуан түрлілік" (Нью-Йорк және Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2009) еңбегінде ол әлемдегі қоғамдардың жергілікті қауымдастықтардан, тіпті ұлттық шекаралардан тыс, сан алуан арналардан келетін ақпарат ағынына тап болғанын айтады, бұл ақпарат космополиттік коммуникациялардың қарқынды дамуы арқылы таратылады. Норрис пен Инглехарттың пікірінше, жарты ғасырдан астам уақыт бойы дәстүрлі түсіндірулер осы процестен туындайтын қауіптерді әдетте күшейте келген. Бірқатар қорғаушы қабырғалар ұлттық мәдениеттерді сақтап тұрады. Бұл кітап космополиттік коммуникацияны түсінуге арналған жаңа теориялық базаны ұсынады және оны жаһандық коммуникациялардың мәдени алуан түрлілікке ең көп қауіп төндіретін жағдайларын анықтау үшін пайдаланады. Авторлар әлеуметтік және жеке деңгейдегі эмпирикалық деректерді талдайды, сонымен қатар түрлі қоғамдардағы адамдардың көзқарастары мен сенімдерін зерттейді. Зерттеу 1981-2007 жылдар аралығында әлемнің барлық ірі аймақтарындағы 90 қоғамды қамтыған "Дүниежүзілік құндылықтар зерттеуінен" алынған деректерге негізделген. Қорытындыда олардың талдауының мәдени саясатқа тигізер әсері қарастырылады.
Трамп пен популистік авторитарлық партиялар: керісінше үнсіз революция.
"Трамп және популистік авторитарлық партиялар: кері бағыттағы үнсіз революция" атты эссе Рональд Инглехарт пен Пиппа Норрис екеуінің бірлескен еңбегі болып табылады және ол қазіргі әлемде популистік партиялардың өркендеуіне әкелген тақырыптарды зерттейді. Бұл мәселе Brexit мысалы, Францияның Ұлттық партиясы және АҚШ-тағы Республикалық партиядағы Трампизмнің күшеуі сияқты түрлі мысалдар арқылы қарастырылады. Инглехарттың сөзіне қарағанда, соңғы 30 жылдағы экономикалық пайданың барлығы дерлік жоғары тұрғандарға тиді, ал төменгі сатыдағылар төмендеген жалақымен және жұмындарының тұрақсыздығымен күресіп жатыр. Инглехарт пен Норрис өздерінің зерттемесінде туындаған екі сұраққа да жауап береді: біріншісі, адамдарды популистік партияларды қолдауға не итермелейді, екіншісі – үш он жыл бұрынғымен салыстырғанда популистік партияларға берілген дауыстар неге осы деңгейге жетті.