Кіріспе

Саяхат мінез-құлық – адамдардың географиялық кеңістікте қалай қимыл-қозғалыс жасайтынын және көлік түрлерін қалай пайдаланатынын зерттейтін сала.

Деректер

Бұл сұрақтарға көбінесе саяхат күнделігі арқылы жауап беруге болады, ол саяхат сауалнамасының немесе саяхат мінез-құлқының инвентаризациясының бөлігі болып табылады. Ірі мегаполистерде мұндай сауалнамалар әдетте он жылда бір рет жүргізіледі, бірақ кейбір қалалар жыл сайын бірдей адамдарды қадағалайтын панельдік сауалнамалар жүргізеді. Мұндай қайталанатын сауалнамалар пайдалы, себебі олар бір уақытта жүргізілген сауалнамалардан өзгеше жауаптар береді. Бұл деректер көбінесе көлік жоспарлау модельдерін бағалау үшін қолданылады, соның арқасында көлік сарапшылары сауалнамаға қатыспаған адамдар туралы болжамдар жасай алады. Бұл жол желілерінің, жерді пайдалану үлгілерінің және саясаттың болашақтағы өзгерістеріне байланысты болатын көлік трафигін болжауда маңызды. Бірнеше жыл бұрын мінез-құлық зерттеулері деректердің жетіспеуінен шектеулі екендігі анықталды, және зерттеуге көмектесу үшін арнайы деректер жиынтығы жасалды: 1977 жыл шамасындағы терең зерттеудің нәтижесі болған Балтимордың бөлшектелген деректер жиынтығы. Оның атауы бүгінгі таңда бөлшектелген деректерге, жинақталған деректерге қарағанда басымдық берілетінін көрсетеді. Бұл деректер жиынтығының жоғалғанына сенімді. Қазір Миннесота университетінде осы саяхат мінез-құлқы сауалнамаларын сақтау және оларды интернетте қолжетімді ету үшін шағын бағдарлама – Metropolitan Travel Survey Archive іске қосылды. Сонымен қатар, әрбір бес жылда бір рет жүргізілетін Ұлттық жеке көлік сауалнамасы (кейіннен Ұлттық үй шаруашылығы саяхат сауалнамасы) бар, бірақ оның кеңістіктік егжей-тегжейі азырақ. Бүгінгі таңда саяхат мінез-құлқы туралы ең жақсы ақпарат көзі – Үй шаруашылығы саяхат сауалнамасы (Household Travel Survey). Осы деректерді жинау түрінде іріктеме бірлігі – үй шаруашылығы және оның барлық мүшелері, себебі адамдар ең көп қарым-қатынас жасайтындары – олармен бірге тұратын адамдар. Үй шаруашылығының сипаттамалары, жеке тұлғаның сипаттамалары және күнделікті күнделіктер Үй шаруашылығы саяхат сауалнамасын құрайды. Күнделік сапар күнделігі (онда адам күні ішінде жасаған әрбір сапарын жазады), немесе орынға негіделген күнделік (онда адам барған әрбір орынды, сол орынға жету үшін жасалған сапарларды және аяқталған іс-шараларды жазады), немесе уақытты пайдалану күнделігі (онда адам күні бойы істейтін барлық іс-әрекеттерін жазады) болуы мүмкін. Мысалдарға Ұлттық үй шаруашылығы саяхат сауалнамасы, Калифорния үй шаруашылығы саяхат сауалнамасы, Пьюджет Саунд саяхат сауалнамасы жатады. Бұл сауалнамалардан алынған деректерді https://www.nrel.gov/transportation/secure-transportation-data/ мекенжайында табуға болады.

Саяхат мінез-құлқын талдау тарихы

Саяхат мінез-құлқына қатысты аналитикалық жұмыстарды Липманнан (1945 ж.) бастауға болады. Липман 1930 жылдардағы Англиядағы жұмысшылардың саяхаты туралы деректерді жинап, талдады. Қазіргі таңдағы көптеген маңызды тұжырымдарды Липман ашты: уақыт жұмсау, бір көлікпен жүру және т.б. Көптеген ғалымдар қазіргі заманғы зерттеулерді 1970 жылдары жүргізілген көлік түрін таңдау талдауының жетістіктерінен бастайды. Бұл үлкен қызығушылық тудырды, содан кейін бірнеше жыл өткен соң Саяхат мінез-құлқы зерттеулерінің халықаралық қауымдастығы құрылды. Қауымдастықта шамамен 150 мүше бар, ол үш жыл сайын конференция өткізеді. Осы конференциялардың материалдары саланың дамуының толық тізімін ұсынады. Материалдар сонымен қатар ұзақ мерзімді қызығушылық тудыратын тақырыптар мен өзгеретін басымдықтарды да көрсетеді. Көлік түрін таңдау бастапқыда басымдыққа ие болды, бірақ қазіргі жұмыс көбінесе теорияға емес, практикаға бағытталған. Хагерстранд (1970) уақыт және кеңістік жолын талдауды жасады, ол көбінесе уақыт-кеңістік призмасы деп аталады.

Саяхат үлгілеріндегі жыныстық айырмашылық

2004 жылдың 18-20 қарашасында Транспорттық зерттеулер кеңесі (TRB) Иллинойс штатының Чикаго қаласында әйелдердің көлік саласындағы мәселелерін түсінуді дамытуға бағытталған үшінші конференциясын өткізді. Нобис және авторлар тобы жүргізген зерттеулердің біріне сәйкес, саяхат үлгілеріндегі жыныстық айырмашылықтар жұмыс жағдайына, отбасы құрылымына, бала күтіміне және үй шаруасына байланысты екені анықталды. Олар бір отбасылық шаруашылықтарды қарастырғанда ерлер мен әйелдердің саяхат үлгілерінің өте ұқсас екенін, ал баласыз көп тұрғын үйлерде ерлер мен әйелдерді салыстырғанда айырмашылықтар көбірек болатынын, ал балалы үйлерде олар ең жоғары деңгейде болатынын анықтады. Соңғы екі онжылдықта саяхат мінез-құлқына қатысты көптеген зерттеулер жүргізілді, олар саяхатқа қатысты шешімдерді қабылдауда жыныстың маңызды фактор екенін көрсетті.