Кіріспе

Статистикалық іріктеу процесі
Статистикада зерттеулік іріктеу – зерттеу жүргізу үшін мақсатты популяциядан элементтердің үлгісін таңдау процесін сипаттайды. "Зерттеу" термині байқаудың түрлі түрлерін немесе әдістерін білдіруі мүмкін. Зерттеулік іріктеуде көбінесе адамдардың сипаттамаларын және/немесе көзқарастарын өлшеу үшін қолданылатын сауалнаманы қамтиды. Іріктемеге алынған адамдармен байланыс орнатудың әртүрлі тәсілдері сауалнамалық деректерді жинауда қарастырылады. Іріктеудің мақсаты – барлық мақсатты популяцияны зерттеуге кететін шығындарды және/немесе жұмыс көлемін азайту. Барлық мақсатты популяцияны қамтитын зерттеу санақ деп аталады. Үлгі – ақпарат алу үшін таңдалған популяцияның тобы немесе бөлігі. Зерттеулік үлгілерді екі негізгі түрге бөлуге болады: ықтималдық үлгілер және суперүлгілер. Ықтималдыққа негізделген үлгілер нақтыланған ықтималдықтармен (немесе бейімделген процедурамен анықталған ықтималдықтармен) үлгі алу жоспарын іске асырады. Ықтималдыққа негізделген үлгі алу мақсатты популяция туралы жобалауға негізделген қорытындылар жасауға мүмкіндік береді. Бұл қорытындылар зерттеу хаттамасында көрсетілген белгілі объективті ықтималдық үлестіріміне негізделген. Ықтималдыққа негізделген зерттеулерден алынған қорытындылар түрлі бейімділіктерге ұшырауы мүмкін. Ықтималдық емес үлгі алу негізінде жүргізілмеген зерттеулерде бейімділікті немесе үлгі алу қателігін өлшеу қиындықтар тудырады. Ықтималдықтан тыс үлгілерге негізделген зерттеулер көбінесе мақсатты популяцияны толыққанды көрсетпейді. Академиялық және мемлекеттік зерттеулерде ықтималдық үлгі алу стандартты процедура болып саналады. АҚШ-та Басқару және Бюджет Кеңсесінің "Статистикалық Зерттеулер Стандарттарының Тізімі" федералды қаржыландырылатын зерттеулердің мынадай талаптарға сай болуын талап етеді: үлгілерді жалпы қабылданған статистикалық әдістерді қолдана отырып таңдау (мысалы, үлгі алу қателігін бағалауға мүмкіндік беретін ықтималдық әдістері). Ықтималдықтан тыс үлгі алу әдістерін (мысалы, бөлінген немесе модельге негізделген үлгілерді) қолдану статистикалық тұрғыдан негізделген болуы керек және бағалау қателігін өлшеуге мүмкіндік беруі тиіс. Кездейсоқ іріктеу және жобалауға негізделген қорытындылар модельдік көмекпен іріктеу және модельдік іріктеу сияқты басқа статистикалық әдістермен толықтырылады. Мысалы, көптеген зерттеулерде жауап бермеудің үлкен үлесі байқалады. Бірліктер бастапқыда белгілі ықтималдықтармен таңдалса да, жауап бермеу механизмдері белгісіз болып қалады. Жауап бермеудің үлкен үлесі бар зерттеулер үшін статистиктер деректер жиынтығын талдауға арналған статистикалық модельдерді ұсынады. Зерттеулік іріктеуге қатысты мәселелер Salant and Dillman (1994) және басқа да бірнеше көздерде талқыланады.

Ықтималдықты іріктеу

Ықтималдық үлгіде (сонымен қатар "ғылыми" немесе "кәдімгі" үлгі деп аталады) мақсатты популяцияның әрбір мүшесі үлгіге енудің белгілі және нөлдік емес ықтималдығына ие. Ықтималдық үлгіге негізделген сауалнама теориялық тұрғыда мақсатты популяцияның бұрмаланбаған статистикалық өлшемдерін бере алады, себебі үлгідегі орташа шаманың күтілетін мәні популяциялық орташа шамаға тең, E(ȳ)=μ, немесе өлшенетін үлгі алу қатесі болуы мүмкін, оны сенімділік интервалы немесе қате маржасы ретінде көрсетуге болады. Ықтималдыққа негізделген сауалнама үлгісі мақсатты популяцияның тізімін құру арқылы жасалады, ол үлгілік кадр деп аталады, үлгілік кадрдан бірліктерді таңдау үшін кездейсоқ процедура, ол іріктеу процедурасы деп аталады, және таңдалған бірліктермен байланыс орнату әдісі, оларға сауалнаманы аяқтауға мүмкіндік беру үшін, деректерді жинау әдісі немесе түрі деп аталады. Кейбір мақсатты популяциялар үшін бұл процесс оңай болуы мүмкін; мысалы, компания қызметкерлерін жалақы тізімдерін пайдалану арқылы іріктеу. Дегенмен, ірі, ұйымдаспаған популяцияларда қолайлы үлгілік кадрды құру көбінесе күрделі және қымбат міндет болып табылады. АҚШ-та үй шаруашылықтарының ықтималдық үлгісін алудың жалпы әдістері – Аймақтық ықтималдық үлгісі, Кездейсоқ сандық талдау телефондық үлгісі және соңғы кезде Мекенжайға негізделген үлгілеу. Ықтималдық үлгілеу ішінде, стратификацияланған үлгілеу және кластерлік үлгілеу сияқты, ықтималдық үлгілеудің негізгі принциптерін өзгертпей, үлгілеу процесінің дәлдігін немесе тиімділігін жақсартатын мамандандырылған техникалар бар. Стратификация – бұл үлгі алу алдында, әрбір үлгілік бірлік туралы қосымша ақпарат негізінде популяция мүшелерін біртекті кіші топтарға бөлу процесі. Страталар бір-бірінсіз болуы керек: популяцияның әрбір элементі тек бір ғана стратаға жатуы керек. Страталар сонымен қатар жиынтық түрде толық болуы керек: ешқандай популяциялық элементті алып тастауға болмайды. Содан кейін әрбір стратада қарапайым кездейсоқ үлгілеу немесе жүйелі үлгілеу сияқты әдістерді қолдануға болады. Стратификация көбінесе үлгі алу қатесін азайту арқылы үлгінің өкілдігін жақсартады.

Шындылықты іріктеудегі бейтараптық

Сауалнамаларда бұрмалаушылық қажет емес, бірақ көбінесе болдырмау мүмкін емес. Сынама алу процесінде туындауы мүмкін бұрмалаушылықтың негізгі түрлері:
Жауап бермеу бұрмалаушылығы: Сауалнамада таңдалып алынған адамдар немесе үй шаруашылықтары сауалнаманы толтырудан бас тартса немесе мүмкіндігі болмаса, осы жауап бермеуден туындайтын бұрмалаушылық пайда болуы мүмкін. Жауап бермеу бұрмалаушылығы респонденттер мен жауап бермегендер арасындағы айырмашылықтарға байланысты байқалатын мән популяциялық параметрден ауытқуында көрінеді. Жауап беру бұрмалаушылығы: Бұл жауап бермеу бұрмалаушылығына қарсы емес, керісінше, респонденттердің түрлі себептермен дәл емес немесе жалған жауап беруге бейімділігімен байланысты. Таңдау бұрмалаушылығы: Таңдау бұрмалаушылығы кейбір бірліктердің таңдалу ықтималдығы зерттеуші ескере алмаған жағдайда пайда болады. Мысалы, кейбір үй шаруашылықтарында бірнеше телефон нөмірі болғандықтан, олар телефон арқылы жүргізілетін сауалнамада тек бір телефон нөмірі бар үй шаруашылықтарына қарағанда таңдалуға бейім. Бұл таңдау бұрмалаушылығын әрбір үй шаруашылығына [1/(# телефон нөмірлері)] тең салмақ қолдану арқылы түзетуге болады. Өздігінен таңдау бұрмалаушылығы: Адамдар өз еркімен бір топқа кіргенде, осы топтың жауаптарын бұрмалауға әкелетін бұрмалаушылық түрі. Қатысу бұрмалаушылығы: Сауалнамаға немесе дауыс беруге қатысуды таңдаған адамдардың ерекшеліктеріне байланысты туындайтын бұрмалаушылық. Қамту бұрмалаушылығы: Қамту бұрмалаушылығы популяция мүшелері сынамалық тізімде болмаған кезде (нақты емес қамту) пайда болуы мүмкін. Қамту бұрмалаушылығы байқалатын мәннің қамтылған және қамтылмаған бірліктер арасындағы айырмашылықтарға байланысты популяциялық параметрден ауытқуында көрінеді. Телефон арқылы жүргізілетін сауалнамалар телефондары жоқ үй шаруашылықтарын қамтуға болмайтындықтан, белгілі бір қамту бұрмалаушылығына ұшырайды.

Мүмкіндікті өлшеусіз іріктеу

Көптеген сауалнамалар ықтималдық үлгілерге негізделмейді, керісінше сауалнаманы толықтыру үшін қолайлы респонденттер жиынтығын табуға негізделген. Ықтималдық емес үлгі алудың кейбір жалпы мысалдары:

Пайымдау үлгілері: Зерттеуші өзінің пікіріне сүйене отырып, үлгіге қандай популяция мүшелерін қосуды шешеді. Зерттеуші үлгінің өкілдігін негіздеу үшін басқа да аргументтер келтіре алады. Негізгі болжам – зерттеушінің популяцияға тән бірліктерді таңдайды деген ой. Бұл әдіс зерттеушінің субъективтілігіне және қабылдауына ұшырауы мүмкін.

Қар шары үлгілері: Көбінесе мақсатты популяция сирек кездесетін жағдайларда қолданылады. Мақсатты популяцияның мүшелері сауалнамаға басқа популяция мүшелерін тартады.

Квоталық үлгілер: Үлгіде белгілі бір сипаттамалары бар адамдардың белгіленген саны болуы керек. Мысалы, 100 кофе ішетін адам. Бұл үлгі алу түрі ықтималдық емес нарық зерттеулерінде жиі қолданылады.

Қолайлылық үлгілері: Үлгі сауалнаманы толтыруға ең оңай қол жеткізілетін адамдардан құралады.

Ықтималдық емес үлгілерде мақсатты популяция мен сауалнама үлгісі арасындағы байланыс өлшенбейді және ықтимал бұрмалау белгісіз болады. Ықтималдық емес сауалнама үлгілерін пайдаланатын тәжірибелі мамандар сауалнаманы халықты өлшеу құралы ретінде емес, эксперименттік жағдай ретінде қарастырады және нәтижелерді ішкі үйлесімділік үшін тексереді.