Кіріспе

Американдық неміс әдебиет тарихшысы және нацистік қарсылық қызметкері (1902–1943)

Милдред Элизабет Харнак (Фиш; 16 қыркүйек 1902 – 16 ақпан 1943) – американдық әдебиет тарихшысы, аудармашы және нацистік режимге қарсы неміс қарсылық тобының мүшесі. Арвид Харнакқа үйленгеннен кейін, ол 1929 жылы Германияға көшіп барды, онда академиялық қызметін бастады. Милдред Харнак докторлық диссертациясын жазу үшін Йена және Гиссен университеттерінде бір жыл жұмыс істеді. Гиссенде ол нацизмнің пайда болуын көрді. Милдред Харнак 1931 жылы Берлин университетінде ағылшын және американ әдебиетінен көмекші оқытушы болып жұмыс істеді. 1932 жылы Милдред және оның күйеуі Арвид нацизмге қарсы күреске кірісті. Милдред олар құрған жер асты қарсылық тобын "Шеңбер" деп атады. Милдред пен Арвид Луиза және Дональд Хитпен достық қарым-қатынас орнатты, Дональд Хит Берлиндегі АҚШ елшілігінде бірінші хатшы болып қызмет етті, ал Милдред пен Арвид Арвидтың Рейх Экономика министрлігіндегі лауазымы арқылы оған ақпарат берді. 1935-1940 жылдар аралығында бұл жұбайлардың тобы тағы үш антифашистік қарсылық тобымен байланыс жасады. Олардың ең маңыздысы Люфтваффе лейтенанты Харро Шульце Бойзен басқарды. Харнак пен Шульце Бойзен басқарған жасырын саяси топтар, әлемнің басқа бөліктеріндегі көптеген топтар сияқты, кейіннен Гитлерді жеңу үшін Кеңес Одағының барлау қызметімен ынтымақтасқан тыңшылар желісіне айналды. Бұл Берлиндегі фашизмге қарсы тыңшылар тобы "Абвер" тарапынан "Қызыл оркестр" (Rote Kapelle) деп аталды. Жұбайлар 1942 жылдың қыркүйек айында тұтқындалып, жақын арада өлім жазасына кесілді.

Өмір

Милдред Элизабет Фиш Висконсин штатының Милуоки қаласының батысында туып өсті. Оның ата-анасы Уильям Кук Фиш, сақтандыру сатушысы, соғымшы және жылқы саудагері ретінде жұмыссыз жүре берген, және Джорджина Фиш (Хескет), өздігінен стенография мен машинистиканы үйренген. Милдредтің үш бауыры болды: Харриет (ең үлкені), және егіздер Марбо (жақын достары "Боб" деп шақыратын) мен Марион. Ол Батыс дивизия орта мектебінде (қазір Милуоки өнер мектебі) оқыды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Милдред анасымен бірге Милдредтің үлкен әпкесі тұратын Мэриленд штатының Шеви Чейс қаласына көшті. Ол онда Батыс орта мектебінде соңғы курсын аяқтады. Баскетбол және бейсбол командаларында ойнады, “The Trailblazer” газетінің редакторы болды, ал Уильям Макепис Тэккерэйдің “Гүл және жүзік” пьесасында ханшайым Анжелика рөлін сомдады. 1919 жылы Джордж Вашингтон университетінде оқуға түсті. Оның дипломдық жұмысы “Чепмен мен Поптың “Илиада” аудармаларын түпнұсқамен салыстыру” тақырыбында болды. Ол оқуын жалғастырып, 1925 жылдың 6 тамызында ағылшын тілінен магистр дәрежесін алды. Ол АҚШ-та оқуға шақырылған болатын. Кейіннен Лорк Адам Кукхоффқа үйленді, бұл оған ағылшын және американ әдебиетінен көмекші оқытушы және лектор болып жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Ол Эмерсон, Уитман, Теодор Дрейзер, Синклер Льюис, Томас Харди және Джордж Бернард Шоу туралы курстар оқыды. Милдред Харнак студенттер арасында танымал болды және үш семестр ішінде курсқа жазылушылар саны үш есеге артты. Харнактар американдық экспаттардың жиналатын танымал орны – Ноллендорфплацтағы американдық шіркеуде американдық журналистермен және дипломаттармен араласты.

Мансап

Берлинде болған кезінде Харнактар Германия республикасының құлауына куә болды. Олар Совет Одағы мен коммунизмге қызығушылық танытты, оларды Ұлы депрессия кезінде Германияда болған кедейлік пен жұмыссыздықтың шешімі деп қарады. Харнак үшін ерекше қызығушылық туды, өйткені оның анасы күйеуінің жасөспірім кезінде қайтыс болғаннан кейін 1920-ші жылдардағы гиперинфляция кезінде күрескен. Олардың капитализмге деген қызығушылығы азайды, және екеуі де экономикалық жүйе идеологиялық тұрғыдан банкротқа ұшыраған деп сенді; олар Кеңес Одағының жаңа бес жылдық эксперименттік жоспарларына қарап, жүйе халыққа жұмыс бере алады деп ойлады. 1931 жылы Арвид Советтік жоспарлы экономиканы зерттеуге арналған ғылыми жұмыс тобын (ARPLAN, «Советтік жоспарлы экономиканы зерттеу үшін ғылыми жұмыс тобы») құрды, бұл жазушылар мен ғалымдардың тобы ай сайын кеңестік жоспарлы экономиканы талқылау үшін жиналатын. 1932 жылы Фиш Харнак Берлин университетінде американ әдебиетінен лекция оқытушы лауазымынан босатылды. Ол кезде американдық және фашист Фридрих Шёнеман Америкадан ағылшын тілі бөлімінде жұмыс істеуге оралған болатын. Фиш Харнак лекция кезінде өзінің солшыл саяси көзқарастарын жасырмады. 1932 жылдың мамыр айында Милдредтің Фридрих Вильгельм университетінде оқытуына мүмкіндік берген қаржыландыру тоқтатылды. Нацистердің ықпалымен жұп Нойкёлльндегі 61 Хасенхайдеге көшіп кетуге мәжбүр болды. Олар пәтерді жазушы Стефан Хаймның туысынан жалға алған; соғыстан кейінгі «Нахруф» романында Хайм Харнактарды нацистерге қатысты белгілі бір көзқарасы бар ақылды ғалымдар жұбы деп сипаттады. Сол жылы кеңес экономисі және дипломаты Сергей Бессонов кеңес елшілігінің көмегімен Арвидті қоса алғанда, 23 ARPLAN мүшесі үшін үш апталық сапар (1932 жылдың 20 тамызынан 12 қыркүйегіне дейін) ұйымдастырды. Милдред баруды жоспарлаған, бірақ кестедегі келіспеушіліктерге байланысты Intourist арқылы сапарды брондап, ертерек оралуға шешім қабылдады. Фиш Харнактың ғалымдық мансабы отбасы досы, сонымен қатар Америка студенттер одағының президенті Уоррен Томлинсон Берлиндегі қалалық кешкі орта мектепте оның орнын ұстаздық етуді ұсынған кезде сақталды. Бұл ересектерге арналған кешкі мектеп, Abitur емтиханына дайындалу үшін. Харнактармен дос болып, олардың ең жақтас жақтастарының біріне айналды. 1930 жылдары Харнактар Бонхофферлер отбасымен тығыз байланыста болды. Қосымша табыс табу үшін Фиш Харнак Клаус пен Эмми Бонхоффердің үйінде лекциялар сериясын ұйымдастырды. 1933 жылдың 13 маусымында Фиш Харнак Марта Доддты, олар және Америка әйелдер клубының басқа мүшелері Доддтың әкесі, Америка елшісі Уильямды қарсы алу үшін Лертер теміржол станциясында кездестірді. Додд Берлинде Фиш Харнакпен дос болды, ал оның 1957 жылы Прагадағы пәтерінің шатырында табылған «Естелік» атты қолжазбасында былай делінген: «Біздің танысқан жылдарымыз менің өмірімдегі ең маңызды жылдар болды. Біздің жұмысымыз, тәжірибеміз, осы батыл, қайғылы жылдардағы жетістіктер мен көңілі толу бір-бірімен тығыз байланысты. Біз не ойлағанның бәрі. Біз не жақсы көрген. Не жек көретін. Біз не үшін күрескенбіз. Біз бәрін бірге бөлістік. Біз, бәріміз, күйеуім 1933-1943 жылдары неміс астыртын қозғалысында болдық. Мен жалғыз қалдым». Харнактар Hasenheide-де сенбілік әдеби салон ашты, онда редакторлар, баспагерлер мен авторлардың саяси көзқарастары еркін айтылды; қатысушылар арасында баспагерлер Самуэль Фишер, Эрнст Ровольт және Ровольттың ұлы Генрих Мари Ледиг Ровольт; аудармашы Франц Фрейн; дәрігер және жазушы Макс Мохр; авторлар мен драматургтар Адам Кукхофф, Макс Тау, Отто Зофф және Эрнст Соломон фон; журналист Маргрет Бовери; сыншы Эрих Францен; және Милдредтің студенттері, мысалы жазушы Фридрих Шлюзингер. Доддтың «Полиция көзі арқылы» кітабында ол 1934 жылы Балық Харнактарға барған американдық баспагердің баяндамасын атап өтті: «Ол кешке көзқарастар алмасуды және қызықты әңгімелерді күткен, бұл дипломатиялық шеңбердегіге қарағанда әлдеқайда тартымды болды. Оның орнына мен тек азап пен мұқтаждықты көрдім. Рухы сынған адамдар. Мен аяусыз қорқынышты көрдім. Жасырын полицияның келуінен туындаған күтіп отыру мен шиеленіс. Бұл - еркін ойлаудың соңғы қалдықтары. Үй соғыста қирады және қазір 14 Genthiner Straße деп аталады».

Әдебиет қайраткері

Фиш Харнактың өміріндегі маңызды жазушы Томас Вулф болды. Ол өзінің ерте өміріндегі естеліктерін автобиографиялық роман жасауға бейімдеу қабілеті өзінің романына деген құштарлығында көрініс тапқан. Ол 1933 жылы Вулфтың "Үйге қарай, періште" атты алғашқы кітабын оқыды, 1933 жылы американдық әйелдер клубында жазушы туралы дәріс оқыды және 1934 жылы Бонхофферлерде ұсынылған тағы бір дәріс берді. 1934 жылы 5 тамызда Фиш Харнак "Drei junge Dichter aus USA. Тортон Уайлдер, Томас Вольф, Уильям Фолкнер" деген мақаласын жариялады. 1935 жылы 8 мамырда Харнактар Кукхоффтармен бірге Берлиндегі американдық елшілікке шай ішуге барды. Фиш Харнақтың Вулфпен кездесуге сирек мүмкіндігі болды, ол Германияға өзінің баспасынан, Ледиг Роухолтпен, өзінің кітабын насихаттауға келді. Чай кешінде Джон Сиг те қатысты. Тау, еврей неміс-норвегиялық жазушы және шай тойға қатысқан Харнактардың жақын досы, Кристалл түнінен кейін Германиядан кетуі керек болды; Харнактардың қайсысы оның қашуын ұйымдастырғаны белгісіз. 1930 жылдардың ортасында Фиш Харнақтың еңбегі байқала бастады және ол жарияланған жазушы болды. 1934 жылы Фиш Харнак "The Epic of the South" атты эссе жазды, ол Berliner Tageblatt басылымында жарияланды. 1935 жылы ол "Die Literatur" журналына Уильям Фолкнер туралы "Ein amerikanischer Dichter aus großer Tradition" атты эссе жазды. Осы сын-тексеру түрі енді төзімділік танытпады және оның оқытушылық мансабын аяқтауы мүмкін еді. 1934 жылы 27 мамырда Фиш Харнак Ледиг Ровольт, Дод және Додтың жігіті Борис Виноградовтың шақыруын қабылдады. Ол Германиядағы жазушы Ганс Фалладаны Карвицте кездестірді, оның "Кішкентай адам, енді не істеу керек?" кітабы өткен жылы АҚШ-та жарық көрді және бестселлер болды. Фаллада нацистік мемлекетке мойынсұнбаған неміс жазушыларының бірі болды. 1935 жылдан кейін Фиш Харнак әдеби сын, очерктер немесе газет мақалаларын жарияламады, өйткені нацистік режимнің артуы кез-келген жазбаны "ресми көзқарастарға арналған резеңке мөр" етті. 1936 жылы оның Ирвинг Стоунның Винсент ван Гогтың өмірбаянының неміс тіліндегі аудармасы жарық көрді. Ол баспаханаларда аудармашы болып жұмыс істеді. 1937 жылдың қаңтар айында Фиш Харнак АҚШ-қа барып, Нью-Йоркте Лейзермен екі апта болды, бұл Лейзердің Фиш Харнакты соңғы рет көруі болды. Лейзер Фиш Харнақтың өзгергенін көрді, ол ашық және сенімді адамнан алыстаған және жоғары тұрғандай көрінетін адамға айналды, бұл Германияда өзінің шынайы сезімдерін жасыру үшін қажетті алдаудың жанама әсері. Фиш Харнақтың орта мектептегі досы Мэди Эммерлинг Фиш Харнакты тым сақ, қорқынышты және тыныш деп тапты, мұның бәрі төрт жыл бойы нацистік мемлекетте өмір сүргенін көрсетеді. Фиш Харнак нацистік мемлекетті алдау үшін кейіпкерге айналып, кейіпкерге айналып жүрді. Оның көптеген достары оның мінез-құлқынан нацист болғанын білді. Лейзермен бірге болғаннан кейін, Фиш Харнак кампуста лекция кезеңіне шықты, оның ішінде Хаверфорд колледжі, Нью-Йорк университеті, Чикаго университеті және Висконсин университеті бар, оның тақырыбы "Неміс тілінің қазіргі американ әдебиетімен байланысы" болды. Леонард Мэдисондағы лекцияға қатысты және Фиш Харнақтың лекциясын қолдай алмады, өйткені ол жазбаша ұсыныс сұрады. Алайда Хаверфордта оны танымаған Дуглас В. Стир оның баяндамасын "өте жанды әрі әсем" деп тапты. Ол тур кезінде туыстарына барып, көктемде Берлинге оралды. 1938 жылы Фиш Харнак "Die Entwicklung der amerikanischen Literatur der Gegenwart in einigen Hauptvertretern des Romans und der Kurzgeschicht" атты докторлық диссертациясын жазды және 1941 жылы 20 қарашада Гиссен университетінде докторлық дәрежесін алды. 1938 жылы ол Берлиндегі Rütten & Loening баспасынан американдық романдар бойынша кеңесші болып жұмысқа орналасты. Сол жылы Фиш Харнак Америка революциясының қыздарына қосылды және Берлинде жергілікті өкіл болды. Оған бірінші хатшы және АҚШ елшілігіндегі ақшалай атташе ретінде Дональд Хит қосылды. 1937 жылы Фиш Харнак Дональд Хиттің әйелі Луиза Хитті Беллевуэстрасседегі американдық әйелдер клубында кездестірді. Соғыс басталғанда Хитс Норвегияға қашып кетті, бірақ олар оралғанда Луиза Фиш Харнактан ұлы Дональд Хитке американ әдебиетінен сабақ беруін сұрады. Бірақ 1939 жылдың аяғында немесе 1940 жылдың басында Грета Кукхофф арқылы қайта таныстырды; Кукхоффтар Шульц Бойзендерді 1938 жылдан бастап білетін және 1939 жылдың аяғында немесе 1940 жылдың басында оларды әлеуметтік тұрғыдан араластыра бастады, Фиш Харнак пен Либертас Шульце Бойзенді Саксониядағы демалыс кезінде бірге алып келеді. Грета Кукхоффтың жазған кездесуін, мен оны өз көз алдымда анық көрдім. Сол кезден бастап біздің жұмысымыз тек қана бостандықтан айыру қаупімен шектелмеді, енді өлім де мүмкін болды. Харро мен Либертас Харнактардың қатал оқу кездесулеріне қарағанда, айына екі рет көңілді кездесулер өткізетін богемиялық достар тобының құрамында болды. Әйелдердің алғашқы кездесуінен кейін соғыстан кейінгі ондаған жылдар бойына, негізінен гестапо мен Абвер есептеріне сүйене отырып, топтың жеңілтек имиджі пайда болды. 1967 жылы жарық көрген "L'orchestre rouge" кітабында Жилль Перро Фиш Харнак пен Либертастың лесбияндар екенін айтты. Алайда, өнеркәсіпші Хуго Бушманн, Харроның жақын досы және ақпарат беруші, топ қауіпті өмір сүрді, бірақ Перроның қорытындысын растайтын дәлел жоқ еді. 1940 жылдың 17 қыркүйегінде Харнактар кеңес елшілігінің үшінші хатшысы Александр Коротковпен кездесті және Арвид Харнак Гитлер режиміне қарсы күресу үшін Совет Одағына құпия ақпарат беруді қайта бастауға шешім қабылдады. Заңгер Вольфганг Хавеманнның сөзіне сүйенсек, сол сәттен бастап Фиш Харнак өзінің ашылуынан үнемі қорқып өмір сүрді.

Ашылу

1942 жылы неміс радио қарсы барлау ұйымы Funkabwehr заңсыз радиохабарларды анықтағаннан кейін, топ мүшелері ашылып, Харнактар тұтқындалды. Радио кодтарының ашылуы, 1941 жылдың маусымынан бері Қызыл оркестрдің радиохабарларын қадағалап келген Funkabwehr-дің шифрлау бюросы Реферат 12-ге, Қызыл оркестрдің хабарламаларын бұзуға мүмкіндік берді. Венцельдің Брюссельдегі пәтерінен көптеген шифрланған хабарламалар табылған. Funkabwehr-дің бас криптографы Вильгельм Ваук Венцельден шифрларды алғаннан кейін, ескі хабарламалардың бір бөлігін шеше алды. 19 желтоқсанда төрт күндік сот процесінен кейін, Райхскригсгерхт ("Райх әскери трибуналы") алдында Милдред Харнак алты жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ Адольф Гитлер бұл үкімді бекітпеді және жаңа сот процесін бұйырды. 1943 жылдың 16 қаңтарында ол өлім жазасына кесілді. 1943 жылдың 16 ақпанында оны гильотинамен өлімге жіберді. Түрмеде отырғанда Фиш Харнак Иоганн Вольфганг фон Гётенің "Vermächtnis" өлеңін аударды. Оның соңғы сөздері: "Мен де Германияны осылай сүйдім" ("Und ich habe Deutschland auch so geliebt") болды. Ол Адольф Гитлердің тікелей бұйрығымен өлім жазасына кесілген жалғыз американдық азамат болды. Оның денесі өлім жазасын күтуден туындаған стрестің етектері мен ай сайын болатын физиологиялық өзгерістерге зерттеу жүргізу үшін, Charité анатомия институтының профессоры Герман Стивеге тапсырылды. Зерттеу жұмысын аяқтағаннан кейін, ол қалған дене бөліктерін оның досына берді, ол оны Берлиндегі Зелендорф зиратына жерледі. Ол Берлиндегі антифашистердің жерленген жері белгілі жалғыз мүшесі. Оның өлімі туралы естіген Клара Лейзер досын еске алу үшін "Гильотинаға және одан" атты аяқталмаған өлең жазды. Арвидтің інісі Фальк Харнак, сондай-ақ қарсылық күресшісі, Грекиядағы ELAS партизаны ретінде Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалды. Канадада туған жазушы Ребекка Доннер Милдред Харнактың шөбересі және 2021 жылы оның өмірі туралы кітап жариялады, ол негізінен оның әжесінен алған хаттарға негізделген.

АҚШ үкіметінің жауабы

Соғыстан кейін газеттер оның атылуы туралы дереу білгенімен, АҚШ үкіметі Харнақтың тарихына қатысты қосымша мәліметтерді жасырды. АҚШ Армиясының Қарсыбарлау Корпусы (CIC) оның атылуын мүмкін соғыс қылмысы ретінде тергеуге кірісті. Олар оның нацистік режимге қарсы жасырын күрескен үлкен топты жетектегенін мойындады. Бірақ тергеушілер оның іс-әрекеттерін "мақтауға лайық" деп бағалағанмен, ол тыңшы болғандықтан және сотта болғандықтан, оның атылуы заңды түрде дұрыс болуы мүмкін деген шешімге келді. Іс жабылды.

Аудармалар

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "English text" section to perform the translation. I will use the "Existing translation reference" only as a guide for terminology, prioritizing the accurate meaning of the original English.