Кіріспе

А вирусының субтипі Вирусологияда А вирусының H1N1 (А/H1N1) субтипі – А вирусының бір түрі. Адамдар арасындағы H1N1 штаммдарының ірі жайылған ошақтарына 1918 жылғы испан тұмауының пандемиясы, 1977 жылғы ресей тұмауының пандемиясы және 2009 жылғы шошқа тұмауының пандемиясы жатады. Бұл гемагглютинин (H) және нейраминидаза (N) гликопротеиндерін қамтитын ортомиксовирус, олардың антигендері вирустың H1N1, H1N2 сияқты штамдарын жіктеуге пайдаланылады. Гемагглютинин қызыл қан жасушаларын біріктіріп, вирусты жұқтырған жасушаға бекітеді. Нейраминидаза – гликозид гидролаза ферментінің бір түрі, ол вирус бөлшектерін жұқтырған жасуша ішінде жылжытуға және жасушалардан бөлінуіне көмектеседі. Кейбір H1N1 штаммдары адамдарда эндемикалық және тұмауға ұқсас аурулардың және маусымдық тұмаудың шағын бөлігін қоздырады, мысалы, 2004–2005 жылдары. H1N1 вирусының басқа штаммдары шошқаларда (шошқа тұмауы) және құстарда (құс тұмауы) эндемикалық. Оның диаметрі шамамен . Вирустың медициналық сақталған тіндерден немесе мәңгі тоңнан алынған генетикалық талдауы, қазіргі маусымдық H1N1 штаммдары 1918 жылғы тұмау пандемиясы вирусынан пайда болғанын көрсетеді, бірақ бұл толыққанды дәлелденбеген.

Шошқа тұмауы

Шошқа тұмауы (шошқа тұмауы немесе доңыз тұмауы деп те аталады) – А тұмауы вирусынан туындайтын шошқаларда кездесетін тыныс алу жүйесінің ауруы. Шошқаларда әдетте таралған тұмау вирустары шошқа тұмауы вирустары (СІВ) деп аталады. Белгілі СІВ штаммдарының ішінде тұмау С және тұмау А-ның H1N1, H1N2, H3N1, H3N2 және H2N3 субтиптері бар. Шошқалар H4N6 және H9N2 субтиптерімен де зарарға ұшырауы мүмкін. Шошқа тұмауы вирусы бүкіл әлемдегі шошқа популяциясында кең таралған. Вирустың шошқадан адамға жұғуы сирек кездеседі және әрқашан адамда тұмауға алып келмейді, көбінесе тек қандағы антиденелердің пайда болуымен шектеледі. Егер жұғу адамда тұмауға себеп болса, онда ол зооноздық шошқа тұмауы немесе вирус нұсқасы деп аталады. Шошқалармен үнемі байланыста болатын адамдар шошқа тұмауына шалдығу қаупіне көбірек ұшырайды. Жұққан жануардың етін толық пісіру инфекция қаупін жояды. 2009-2010 жылдардағы адам пандемиясын тудырған шошқа тұмауы штаммымен тәжірибелік түрде зарарға ұшыраған шошқаларда төрт күн ішінде тұмаудың клиникалық белгілері байқалды және вирус жұқтырған шошқалармен бірге ұсталып, басқа сау шошқаларға тарады.

1918-1920 жылғы тұмау пандемиясы

1918 жылғы тұмау – H1N1 құс тұмауының ерекше ауыр және өлімге әкелген түрі, ол 1918 және 1920 жылдары шамамен бір жыл ішінде дүние жүзінде 17-50 миллион, тіпті одан да көп адамның өліміне себеп болды. Бұл адамзат тарихындағы ең қасіретті пандемиялардың бірі. 1918 жылғы тұмаудың өлім-жітім көрсеткішінің жоғары болуына себеп, организмде цитокин дауылдарының тууы мүмкін. (H5N1 құс тұмауы, Influenza A вирусының тағы бір түрі, сондай-ақ әсер етеді.) 1918 жылғы тұмау өкпе жасушаларын жұқтырғаннан кейін, иммундық жүйенің шамадан тыс белсенділігіне алып келді, себебі иммундық реакцияны күшейтетін цитокиндер (жасушалар арасында сигналдарды жеткізетін ақуыздар) өкпе тініне бөлінді. Бұл лейкоциттердің өкпеге көптеп қозғалуына, нәтижесінде өкпе жасушаларының жойылғанына және альвеолалар мен тыныс жолдарына қан мен шырыш секрециялануына әкелді. Бұл науқастың тыныс алуын қиындатады және тұншығуға себеп болуы мүмкін. Басқа пандемиялардан өзгеше, 1918 жылғы пандемия көбінесе қарттар мен өте жас балалардың өліміне себеп болғанмен, бұл пандемияда жас ересектердің саны күрт өсті, бұл олардың дені сау иммундық жүйесінің инфекцияға тым күшті және зиянды жауап бергенімен байланысты болуы мүмкін. «Испан тұмауы» деген термин пайда болуына себеп, Испания сол кезде бірінші дүниежүзілік соғыста (1914-1918 жж.) мыңдаған әскерлердің өліміне себеп болған жарылыс туралы хабарларды жариялаған жалғыз Еуропа елі болды. Басқа елдер моральдық жағдайды сақтау үшін ақпаратты жасырды.

1976 жылғы шошқа тұмауының басталуы

1976 жылы жаңа А (H1N1) тұмауы 13 солдаттың ауыр тыныс алу мүшелерін зақымдап, Нью-Джерси штатының Форт-Дикс әскери базасында біреуі қайтыс болды. Вирус 19 қаңтар мен 9 ақпан аралығында ғана анықталды және Форт-Дикстен тысқа тарамады. Кейіннен жүргізілген ретроспективті серологиялық тестілеу нәтижесінде 230-ға дейін сарбаздың осы жаңа вирусқа, H1N1 штаммына шалдыққандығы анықталды. Бұл індеттің себебі әлі белгісіз және шошқалармен байланыс анықталған жоқ.

1977 жылғы орыс тұмауы

1977 жылғы орыс тұмауының пандемиясын А/СССР/90/77 (H1N1) тұмауының штаммы қоздырды. Ол көбінесе 23 жасқа дейінгі балалар мен жастарға жұқтырды; 1947–57 жылдары ұқсас штамм кең таралғандықтан, көптеген ересектерде күшті иммунитет болды. Кейінірек жасалған талдаулар көрсеткендей, бұл қайта пайда болған штамм Қытай мен Ресейде анықталғанға дейін шамамен бір жыл бойы айналып жүрген. Вирус 1978–79 жылдарғы тұмау вакцинасына қосылды.

2009 жылғы A ((H1N1) пандемиясы

2009 жылғы тұмау пандемиясында АҚШ-тағы науқастардан оқшауланған вирус Солтүстік Америка шошқа тұмауы, Солтүстік Америка құс тұмауы, адам тұмауы және әдетте Азия мен Еуропада кездесетін шошқа тұмауы вирусының генетикалық элементтерінен құралған екені анықталды. Бұл жаңа штамм H1N1 субтипіне жататын төрт түрлі штаммның адам тұмауы және шошқа тұмауы вирустарының қайта бірігуінің нәтижесі болып көрінеді. Алдын ала генетикалық сипаттама бойынша гемагглютинин (HA) гені 1999 жылдан бері АҚШ-тағы шошқаларда кездесетін шошқа тұмауы вирустарына ұқсас болған, бірақ нейраминидаза (NA) және матрицалық белок (M) гендері еуропалық шошқа тұмауының оқшауланған түрлеріне ұқсас болған. Америкалық шошқа тұмауының алты гені – шошқа тұмауы, құс тұмауы және адам тұмауы вирустарының араласқандары. Осы генетикалық құрамдағы вирустардың адамдарда немесе шошқаларда таралатыны бұрын анықталмаған болса да, АҚШ-та шошқаларда қандай вирустардың таралатынын анықтау үшін ресми ұлттық қадағалау жүйесі жоқ. 2009 жылдың сәуірінде Мексикада, содан кейін АҚШ-та тұмауға ұқсас аурудың (ILI) басталуы болды; CDC жаңа A/H1N1 тұмауының жеті жағдайын хабарлады және дереу генетикалық реттіліктерді GISAID деректер базасында бөлісті. Мексикадағы оқшауланған аурулар туралы деректерді уақтылы бөлісу арқылы 24 сәуірде Мексикадағы ILI індетінің АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы жаңа түрдегі А тұмауының расталған жағдайларымен байланысы бар екендігі анықталды және ДДСҰ «АҚШ мен Мексикада тұмауға ұқсас ауру» індетінің таралуы туралы денсаулық жөніндегі кеңес берді. Аурудың таралуы бір жыл бұрын вируста табылған пептидтің бір түрі – репликандардың санының артуы арқылы болжалданған. 2009 жылдың 11 маусымында ДДҰ H1N1 пандемиясын жариялады, ал шұғылдық деңгейі 6-шы кезеңге көтерілді, бұл 1968 жылғы Гонконг тұмауынан кейінгі алғашқы жаһандық пандемия болды. 2009 жылдың 25 қазанында АҚШ президенті Барак Обама H1N1 вирусын ұлттық төтенше жағдай деп жариялады. Президенттің мәлімдемесі көптеген АҚШ жұмыс берушілерін шошқа тұмауының таралуын тоқтатуға және аурудың таралуынан зардап шеккен қызметкерлерді және/немесе жұмыс ағынын реттеуге ықпал етті. Мичиган университетінің денсаулық сақтау қызметімен бірлесіп жүргізілген зерттеу, 2009 жылдың желтоқсан айында «Американдық рентгенология журналында» жариялануға жоспарланған, H1N1 тұмауы өкпе эмболиясын тудыруы мүмкін екендігі туралы ескертті, бұл пандемияда өлімнің басты себебі болып саналады. Зерттеу авторлары H1N1 тұмауының «ауыр» жағдайынан тыныс алу жолдарымен байланысты асқынулар анықталған науқастарға күтім жасағанда, дәрігердің өкпе эмболиясының болуын контрастты жақсарту арқылы компьютерлік томография арқылы бағалауын ұсынады. H1N1 басқа эмболиялық оқиғаларды, мысалы миокард инфаркты, екі жақты массивті DVT, инфраренальдық аортаның артериялық тромбы, оң жақ сыртқы илиялық венаның тромбозы және жалпы жамбас венасының тромбозы немесе мидың газ эмболиясы сияқты жағдайларды тудыруы мүмкін. H1N1 инфекциясынан туындаған эмболиялық оқиғалардың түрі 2010 жылы Димитроулис Иоаннис және басқалар жасаған шолуда қысқаша баяндалған. БҰҰ-ның Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2010 жылғы 21 наурыздағы дүниежүзілік мәліметінде «213 ел мен шет елдегі аумақтарда 2009 жылғы H1N1 тұмауының пандемиялық түрі анықталған, оның ішінде 16 931 адам қайтыс болған» деп жазылған. 2010 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) дүниежүзілік жаңартуы бойынша 214-тен астам елде және теңізден тыс аумақтарда немесе қауымдастықтарда 2009 жылғы H1N1 пандемиялық тұмауының зертханалық расталған жағдайлары, оның ішінде 18 138 өлім-жітім туралы хабарланды. Эндрю Миллердің зерттеу тобы жүкті әйелдердің қатерлі ісігі жоғары екенін көрсетті. Жүкті әйелдер мен Солтүстік Американың жергілікті тұрғындары сияқты кейбір популяцияларда H1N1 тұмауына T көмекші типті 2 реакциясын дамыту ықтималдығы жоғары екендігі айтылды, бұл өкпелік едемге және өлімге әкелетін жүйелі қабыну реакциясы синдромына себеп болуы мүмкін. 2011 жылдың 26 сәуірінде Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Америка үшін H1N1 пандемиясына дайындық туралы ескерту жариялады. 2011 жылдың тамызында АҚШ Геологиялық зерттеулер және ауруларды бақылау және алдын алу агенттігінің мәліметтері бойынша, Вашингтон штатының жағалауындағы солтүстік теңіз саңырауқұлақтары 2009 жылғы пандемияға себеп болған H1N1 тұмауының вирусына жұқты және «жаңадан анықталған тұмау вирустарының жануары...». 2013 жылдың мамырында Венесуэлада H1N1 індеті кезінде он жеті адам қайтыс болды, тағы 250 адам жұқтырды. 2014 жылдың қаңтар айының басында Техас штатының денсаулық сақтау органдары 2013/2014 жылғы тұмау маусымында кемінде отыз үш H1N1 өлімі және кең таралуын растады, ал АҚШ бойынша тағы жиырма бір өлім туралы хабарланды. Канадтың бірнеше қалаларында індет салдарынан тоғыз адам қайтыс болды, ал Мексикада кемінде бір өлімге әкелген індеттер тіркелді. Испанияның денсаулық сақтау органдары Арагон аймағында 35 H1N1 жағдайын растады, олардың 18-і жансақтау бөлімінде жатыр. 2014 жылдың 17 наурызында Торонто, Онтарио, Канададағы Әлдесу және психикалық денсаулық орталығында үш жағдай расталды, төртінші жағдайдың нәтижесі күтілуде.

2012 жылы Үндістанда ошақ шашу

300-ден астам жұққан жағдай және 20-дан астам өліммен, Үндістанның денсаулық сақтау министрлігі 2012 жылдың сәуір айында жағдай "толық бақылауда" екенін және "қорқуға негіз жоқ" екенін мәлімдеді.

2015 жылы Үндістанда ошақ шашу

Үндістанның Денсаулық сақтау министрлігі мәліметінше, наурыздың ортасына дейін шошқа тұмауынан 31 974 жағдай тіркелді және 1895 адам қайтыс болды.

2017 жылғы Мальдивтердегі індет

2017 жылдың басында Малдивада шошқа тұмауы тіркелді; 501 адам тексерілді, ал тексерілгендердің 185-інің (37%) нәтижесі оң болды. Осы 185 адамның төртеуі осы аурудан қайтыс болды. Аурудан қайтыс болғандардың жалпы саны белгісіз. Бірінші науқас анықталған жоқ. Аурудың салдарынан мектептер бір аптаға жабылды, бірақ ауру толық бақылауға алынбағанмен Білім министрлігі демалыстан кейін ашуға бұйрық берді.

2017 жылғы Мьянма ошағы

Мьянма 2017 жылдың шілде айының соңында H1N1 вирусы тіркелді. 27 шілдеге дейін 30 расталған жағдай тіркелді және 6 адам қайтыс болды. Мьянманың Денсаулық сақтау және спорт министрлігі вирусқа бақылау орнату үшін көмек беруді сұрап ДДҰ-ға ресми өтініш жолдады; сондай-ақ, үкімет БҰҰ, Қытай және АҚШ-тан, соның ішінде халықаралық көмек сұрайтынын мәлімдеді.

2017-18 Пакистан ошағы

Пәкістан H1N1 жағдайларын тіркеді, олардың көп бөлігі Мултан қаласынан туындаған. Эпидемиядан қаза тапқандардың саны 42-ге жетті. Гуджанвала және Лахор қалаларында да расталған жағдайлар бар.

2019 жылғы Мальта ошағы

2019 жылдың қаңтар айының ортасында Еуропалық Одаққа мүше мемлекетте шошқа тұмауының жайылғаны туралы хабарлама тарады, бір апта ішінде аралдағы бас мемлекеттік аурухана толып, 30-дан астам науқасқа көмек көрсетілді.

2019 жылғы Мароккодағы індет

2019 жылдың қаңтар айында Мароккода H1N1 вирусының жайылуы тіркелді, нәтижесінде тоғыз адам қаза тапты.

2019 жылғы Иран ошағы

2019 жылдың қараша айында Иранда H1N1 вирусының жайылуы тіркелді, нәтижесінде 56 адам қаза тапты және 4000 адам ауруханаға түсті.

G4 вирусы

G4 вирусы, сондай-ақ "G4 шошқа тұмауы вирусы" (G4) және "G4 EA H1N1" деп те аталады, Қытайда анықталған шошқа тұмауы вирусының түрі. Вирус негізінен шошқаларға әсер ететін, бірақ адамдарға да жұғу мүмкіндігі бар, Еуразиялық құс сияқты (EA) H1N1 вирусының 4 (G4) нұсқасы. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) денсаулық сақтаудағы төтенше жағдайлар бағдарламасының атқарушы директоры Майкл Райан 2020 жылдың шілдесінде бұл вирустың түрі жаңа емес екенін және 2011 жылдан бері бақылауда екенін мәлімдеді. Қытайдың ауруларды бақылау және алдын алу орталығы 2010 жылдан бастап жылдық 400 000-нан астам тест жүргізіп, тұмауды ерте анықтауға бағытталған бағдарламаны іске қосып, осылайша тұмаудың алдын алуға көмектеседі. Қытайдың Ауыл шаруашылығы және ауылдық жерлер министрлігі бұл зерттеуге қарсылық білдіріп, G4 вирусының басым түрге айналғанын көрсету үшін алынған шошқалардың саны жеткіліксіз екенін, ал БАҚ зерттеуді "аса жоғары бағалап, фактілерден ауытқып" түсіндіргенін мәлімдеді. Сондай-ақ, вирус жұқтырған қызметкерлерде "тұмау симптомдары байқалмағанын және сынамалар Қытайдағы шошқа популяциясын толыққанды көрсетпейтінін" айтты. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) бұл зерттеу G4 вирусының адамдарға ойлағаннан да жиі жұғатынын көрсетіп отырғанын хабарлады. Еуропалық ауруларды бақылау орталығы (ECDC) "Грипп вирустарының пандемиялық әлеуетіне қарсы дайындалудың ең маңызды шарасы – адамдарға арналған вакциналарды әзірлеу және пайдалану" деді. 2020 жылдың шілде айына дейін Қытайдан тыс жерлерде вирус жұқтырған жағдайлар немесе оның болуына дәлелдер тіркелген жоқ.

Жүктілік кезіндегі инфекция

Жүкті әйелдер H1N1 инфекциясын жұқтырған жағдайда гормональды өзгерістер, физиологиялық өзгерістер және өсіп келе жатқан ұрыққа бейімделу үшін иммундық жүйедегі өзгерістер салдарынан асқынуларға ұшырау қаупі артады. Осы себепті, Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары жүкті әйелдерге тұмау вирусынан қорғану үшін вакцина салынуын ұсынады. Тұмауға қарсы вакцинаға қатысты ауыр аллергиялық реакцияны бастан өткерген адамдар вакцина салдырмауы керек. Орташа немесе ауыр сырқаттанған, қызбасы бар немесе жоқ адамдар вакцина салдыру алдында толық сауығып алғанша күтуі тиіс.

Вирусқа қарсы емдеу

Гриппен жұқтырған жүкті әйелдер дереу дәрігерге хабарласуы керек. Гриппті рецепт бойынша берілетін вирусқа қарсы препараттармен емдеуге болады. Озельтамивир (саудалық атауы Tamiflu) және занамивир (Relenza) – екі нейраминидаза ингибиторы (вирусқа қарсы препараттар). Олар ауырғаннан кейінгі екі күн ішінде қабылданғанда ең тиімді. 2008 жылдың 1 қазанынан бастап CDC 1146 маусымдық A (H1N1) тұмауы вирусын озельтамивир мен занамивирге қарсы тұрақтылығына тексерді. Нәтижесінде, сынамалардың 99,6%-ы озельтамивирге, ал бірі де занамивирге тұрақты емес екені анықталды. 2009 жылғы А (H1N1) тұмауы вирусының сынамалары тексерілгеннен кейін, 853 сынаманың тек 4%-ы ғана озельтамивирге тұрақты емес екенін көрсетті (қайтадан, ешқандай сынама занамивирге тұрақты емес болған жоқ). 2009 жылғы H1N1 пандемиясы кезінде Жапонияда жүргізілген зерттеуде озельтамивир немесе занамивир қолданған нәрестелерде қысқа мерзімді қолайсыз әсерлер байқалмады. Жануарлар зерттеулерінде amantadine және rimantadine жоғары дозада қолданғанда терратогенді және эмбриотоксикалық (яғни, эмбриондағы кемістіктер мен уытты әсерлер) екені анықталды.