Кіріспе

Қытай суретшісі (1051–1107)

Ми Фу (Ми Фэй деп те аталады, 1051–1107 ж.с.) – Сун әулеті тұсында Тайюань қаласында туған қытай суретшісі, ақыны және каллиграфы. Ол тұманды пейзаждар салу стилімен танымал болды. Бұл стиль «Ми Фу» стилі деп аталды және жалпақ қылқаламмен салынған үлкен, ылғалды бояу нүктелерін пайдалануды қамтиды. Оның поэзиясына Ли Бай, ал каллиграфиясына Ван Сичжи әсер еткен. Ми Фу Сун әулетінің төрт ең ұлы каллиграфының бірі саналады, олар – Су Ши, Хун Тинцзянь және Цай Сянь. Оның стилі ертерек дәуірлердегі каллиграфтардан бастау алады, бірақ ол өзінің ерекше белгілерін дамытты. Ми Фу эксцентрикалық тұлға ретінде белгілі болды, оның ішінде тазалыққа құштарлығы да бар еді. Кейде тас жинауға деген құштарлығы үшін оны «Ақылы ауған Ми» деп атаған. Ол көп ішетін адам екені де мәлім. Оның ұлы Ми Юрэн де әкесінің өнер жолын жалғастырған белгілі суретші болды.

Өмірбаян

Яо Вэйюань айтуынша, Ми Фу – Сианьбэйден тараған Кумо Си тайпасының кейінгі Чжоу және ерте Сун әулеттерінің генералы Ми Синьдің бесінші буын ұрпағы. Дегенмен, басқа ғалымдардың пікірінше, оның отбасы алыс мұсылмандық Соғдия тегінен шыққан болуы мүмкін. Оның тегі «Ми» – Соғдия тегіне жатады, және ол Соғдиялықтар Қытайға терең көшіп, гүлденген қауымдастықтар құрған ұзақ кезеңнен кейін дүниеге келді. Ол өзін «хуочжэннің ұрпағы», «от діни қызметкері» (Цзян Бокиннің айтуынша) деп атады, тіпті мөрінде осы сөздер жазылған. Алайда, басқа қытай ғалымдары Цзянның түсіндірмесімен келіспейді, олар хуочжэннің «Оттың күші» екенін және ол Чжао әулетімен байланысты екенін, сондай-ақ оның басқа мөрлері де басқа нәрселерді көрсеткенін айтады. Ол ерте жасынан өнер мен әдебиетке қызығушылық танытты, сонымен қатар ерекше жад қабілетіне ие болды. Оның анасы босанау көмекшісі, кейіннен император Шэньцзунға күтім жасады. Ми Фу императорлық отбасымен жақсы таныс болды және патша сарайларының ыңғайлы жерінде тұрды, сонда ол Кітаптарды тексеруші, астанадағы Сурет салу және каллиграфия профессоры, Ритуалдар кеңесінің хатшысы және Хуайянның әскери губернаторы қызметтерін бастады. Ми Фу сол кездегі қалыпты ережелерді ашық сынады, осының салдарынан жиі жұмысын ауыстыруға мәжбүр болды. Ми Фу отбасының байлығы бірте-бірте азайған кезде, ескі жазбалар мен суреттерді жинады. Оның коллекциясының құны уақыт өте келе артты. Ол сонымен қатар коллекциясындағы кейбір каллиграфиялық туындыларды мұра етті. Ол былай деп жазды:

«Бүгінгі адам мұндай ескі үлгіні тапқанда, оны өмірінен де құндырақ санайды, бұл күлкілі. Көзге ұнамды нәрселерді ұзақ көргеннен кейін адам жалықады, сондықтан оларды жаңа үлгілермен алмастыру керек, олар екі есе қанағаттандырады. Суреттерді осылай қолдану – ақылдылықтың белгісі. Ол коллекциясын екі бөлікке бөлді: бірін құпия сақтап, тек бірнеше таңдалған достарына ғана көрсетті, ал екіншісін келушілерге көрсетуге болатын. Өмірінің соңында Ми Фу Холин ғибадатханасын (Сары Кран тауында орналасқан) өте жақсы көрді. Кейіннен ол оның қақпасының алдына жерленуін өтінді. Бүгінде ғибадатхана жоқ, бірақ оның қабірі әлі де сақталған.»

Тарихи негіздер

Кейін пейзаждық сурет өркендегеннен бастап, одан да жалпы сипаттағы шығармашылық қызметтер пайда болды, олар пейзаждардан өзге діни тұлғалар, құстар, гүлдер және бамбук суреттерін де қамтыды. Бұл жұмыстарды жоғары интеллектуалдық деңгейге ие адамдар атқарды. Олардың көпшілігі үшін сурет салу – кәсіби мамандық емес, тек өмір мен табиғатқа қатысты ой-пікірлерін көзге көрінетін символдар арқылы білдіру құралы ғана болды. Өлең мен көркем жазу олар үшін сурет салудан да маңыздырақ болды. Олар отбасылық байлыққа сүйенбесе, мемлекеттік қызметкер ретінде орташа дәрежеде танымал болатын. Кейбіреулері сызба салу және каллиграфияда шебер болса да, кәсіби суретшілердің даңқы мен мәртебесінен жаңылды және «әдепті суретшілер» деп аталды. Каллиграфия және сурет салу сияқты көркемдік іс-әрекеттер ресми міндеттерден немесе тұрмыстық жұмыстардан бос уақытты өткізу ретінде қарастырылды. Дегенмен, олардың техникалық шеберлігінің негізі – жазу және каллиграфия болды, бұл оларға ойларын табиғи символдармен дәстүрлі жазу белгілерімен бірдей оңай жеткізуге мүмкіндік берді. Сондықтан олардың өнері өте жекелеген өрнек беру түріне айналды, кейіннен «идея жазу» деп аталды. Бұл өнердің әдемілігі оны жасаудың сыртқы қарапайымдығымен тығыз байланысты болды, бірақ бұл көптеген жаттығулар мен терең ойлаусыз мүмкін емес еді. Ми Фу – өте талантты әдепті суретшілердің бірі болды. Оның өнерге қатысты өткір сезімі, юморі және әдеби қабілеті оған қытай өнер тарихшылары арасында маңызды орын берді. Оның осы саладағы еңбегі әлі де жоғары бағаланады, өйткені олар тек оның өз көзімен көргендеріне негізделген, ал оның алдындағылардан естігендеріне немесе үйренгендеріне емес. Ми Фу өзінің пікірін, тіпті ол қалыптасқан немесе ресми пікірлерден өзгеше болғанда да, ашық білдіруге батылдық танытты. Оның сурет салу және каллиграфия туралы жазбалары өнер тарихшылары үшін қызығушылық тудырады, өйткені олар оның жеке бақылаулары мен тәуелсіз ойларының тікелей көрінісі болып табылады, олар оның өзін және оның талқылаған суретшілерін сипаттауға көмектеседі.

Өнер

Ол Оңтүстік мектептің (南宗畫) пейзаж сурет өнерінің ең маңызды өкілдерінің бірі саналады. Алайда, оның атына тиесілі суреттер бойынша мұны нақты айту қазір мүмкін емес – көптеген туындылар оған жатқызылады, олардың көпшілігі кейінгі ғасырларда да кездесетін нақты бір типке немесе кескіндеме стиліне жатады, бірақ оларды Ми Фудың нағыз туындылары деп санау әлі де сұрақ тудырады. Сондықтан ол шебер суретші ретінде емес, шебер каллиграф және суретке сыншы, жазушы ретінде танымал. Ми Фу жазу немесе каллиграфияны өлең жазумен немесе эскиздер жасаумен тығыз байланысты санайтын адамдардың бірі болды. Ол ақыл-ойы мен рухының сергектігін сақтау үшін, шараптың ләззатын көрудің қажет екенін ойлады. Осы арқылы ол маскүнемдікке емес, көтеріңкі көңіл күйге жетті. Ми Фудың досы Су Ши (蘇軾) оны жоғары бағалап, оның қылқаламының күресте шебер қолданылған өткір қылышқа немесе мың лиге жебе атып, кедергі келгеннің бәрін тесіп өтетін садаққа ұқсайтынын жазды. "Бұл – каллиграфия өнерінің ең жоғары жетістігі", - деді ол. Басқа сыншылар Ми Фу ғана алты династияның ұлы каллиграфтарының стилін ұшта алатынын айтты. Ми Фудың ұлы әкесінің үстелінде Тан немесе Цин дәуірінің каллиграфиялық шедеврлерін үлгі ретінде сақтайтынын куәландырды. Түнде ол оны төсегінің жанындағы қорапқа салып қоятын. Кейбір жазбаларға сәйкес, Ми Фу өмірінің соңғы жеті жылында көптеген суреттерін жасаған, ал өзі: "ең көне шеберлерді үлгі етіп алып, ешқандай ұстазға емес, тек өз гениісіне сүйене отырып сурет салды, осылайша ежелгі заманның адал адамдарын бейнеледі" деп жазды. Ми Фудың атына тиесілі суреттерде көбінесе орманды төбелер немесе жұмсақ тұманнан көтерілген конус тәрізді таулар бейнеленген. Олардың етегінде су, ал алдыңғы жағында қара ағаштардың шоғырлары болуы мүмкін. Ми Фу стилінің ең танымал мысалы – Сарай музейіндегі "Көктемгі таулар мен қарағайлар" атты кішкентай суреті. Ол үлкен альбом парағының мөлшерінде, бірақ суреттің жоғарғы жағына Сун императоры Гаоцзунның өлеңі қосылған. Ми Фуға жатқызылатын суреттердің арасында, тіпті олар кең және жұмсақ қылқаламмен салынған болса да, көшірмелер кездеседі. Олар Оңтүстік Сун немесе Юань дәуірінен болуы мүмкін, онда белгілі суретшілер Ми Фу стилін өз идеяларын жеткізу үшін еркін пайдаланған. Көбінесе олар Мин дәуірінің соңғы кезеңінен шыққан, осы кезде Ми Фуның ізбасарларының культы қалыптасып, оны Оңтүстік мектептің ең маңызды өкілі деп санаған. Ми Фу өзі көптеген көшірмелерді, тіпті өз туындыларының да көшірмелерін көрген, сондай-ақ бай әуесқойлардың ақшаларын түпнұсқа туындыларға емес, атақты суретшілердің есімдеріне жұмсайтынын байқаған. Ол былай деп жазды: "Олар суреттерін брокаттан тігілген қалталарға салып, жаделі дөңгелектермен жабдықтайды, оларды құнды қазыналардай сақтайды, бірақ ашқанда күлімсіремей тұру мүмкін емес". Ми Фудың сурет салу әдісін оны жеке таныған немесе естіген жазушылар сипаттаған. Ол әрқашан иірімшік немесе алюммен өңделмеген қағазға сурет салған, жібекке немесе қабырғаға ешқашан сурет салған емес. Сонымен қатар, ол бояу үшін әрқашан қылқаламды қолданбаған; кейде ол шырыны сығылған қағаз таяқтарды немесе қант тамырын немесе лотостың тостағанын пайдаланған. Ми Фу негізінен пейзаж суретшісі болғанымен, портреттер мен ескі үлгідегі суреттер де салған. Дегенмен, ол өзінің суреттерін салуға қарағанда, ежелгі каллиграфия мен сурет салу үлгілерін зерттеуге көбірек уақыт жұмсаған. Оның "Хуаши" ("Сурет тарихы") атты кітабында суреттерді жинау, сақтау, тазалау және монтаждаудың дұрыс тәсілдері туралы практикалық кеңестер берілген.

Жалпы сілтемелер

Барнхарт, Р. М. және басқалар. (1997). Қытай суреттерінің үш мың жылдық тарихы. Нью-Хейвен, Коннектикут: Йель университетінің баспасы. 373-бет. Ронда және Джеффри Купер (1997). Қытай өнерінің шедеврлері. "Тодтри" өндіріс. 76-бет. Сяо, Яньи, "Ми Фу". Қытай энциклопедиясы (Өнер басылымы), 1-ші басылым.