Кіріспе

Санта-Мария-дель-Пополо епархиялық базиликасы – Римдегі титулярлық шіркеу және августин ордені басқаратын кіші базилика. Ол қаланың ең танымал алаңдарының бірі – Пиацца-дель-Пополоның солтүстік жағында орналасқан. Шіркеу Пинциан төбесі мен Порта-дель-Пополоның арасында қоршалған, ол Аврелиан қабырғасының қақпаларының бірі және солтүстіктен қалаға келетін ең маңызды жол – Виа-Фламинианың басталу нүктесі. Осы орналасуының арқасында базилика қалаға кіретін көптеген саяхатшылар үшін алғашқы шіркеуге айналды. Шіркеуде Рафаэль, Джан Лоренцо Бернини, Караваджо, Алессандро Алгарди, Пинтуриккио, Андреа Брегно, Гийом де Марсиллат және Донато Браманте сияқты бірнеше белгілі суретшілердің туындылары сақталған.

Аңыздағы негізін қалау

Неронның әруағы осы аймақты мазалап жүреді. Санта-Мария-дель-Пополоның танымал құрылу аңызы император Неронның жаман естелігі және Папа Паскаль II-нің осы аймақты осы зұлым мұрадан тазалауына байланысты. Дәстүр бойынша, өз-өзіне қол жұмсағаннан кейін Нерон Пинчиан төбесінің етегіндегі әкесінің Домиций Аенобарбтар әулетінің мазарда жерленді. Кейіннен мазар жер сілкінісінің астында қалды, ал оның орнында "өте биік және сұлу болған, ешбір өсімдік оған теңесе алмаған" алып жаңғақ ағашы өсті. Ағаш көп ұзамай аймақ тұрғындары мен Порта Фламиния арқылы солтүстіктен қалаға келетін саяхатшыларды мазалаған көптеген қатыгез әруақтардың мекеніне айналды: "кейбіреулері қорқып, есінен шығып, қатыгездікпен ұрылып, жарақаттанды, ал енді біреулері таңсылып немесе аяусыз өлтірілді". Әруақтар қаланың маңызды жолын қауіпке тігіп, халықтың бәрін алаңдатқандықтан, жаңадан сайланған Папа Паскаль II қатты уайымдады. Ол "өз қамқорлығындағы Құдайдың қойы тозақтың қасқырларының жемтігіне айналып бара жатқанын көрді". Папа үш күн ораза ұстап, дұға етті, содан кейін шаршап, түсінде Қасиетті Марияны көрді, ол оған қаланы әруақтардың жазасынан қалай құтқару керектігін егжей-тегжейлі түсіндірді. 1099 жылғы үшінші жексенбіден кейінгі бейсенбіде Папа Римнің барлық дін қызметкерлерін және халқын айқышпен басталатын бір үлкен шеруге жинады. Шеру Via Flaminia қалалық бөлігімен әруақтар мекендеген жерге дейін жүрді. Сол жерде Паскаль II әруақтарды қуу рәсімін орындады, содан кейін жаңғақ ағашының тамырына күшпен соққы берді, нәтижесінде зұлым рухтар ақымақша айқайлап, жарылып шықты. Ағаш толығымен алынып тасталғаннан кейін, қирағандардың арасынан Неронның сүйектері табылды. Папа оларды Тибр өзеніне лақтыруға бұйырды. Соңында әруақтардан құтылған Римнің бұл бұрышы христиандық құдайына арналуы мүмкін болды. Паскаль II ән шырқаулардың қосылуымен жаңғақ ағашының бұрынғы орнына алғашқы құрбандық тасын қойды. Ол үш күнде салынған қарапайым шіркеуге енгізілді. Құрылыс ерекше салтанатты түрде тойланды: Папа он кардинал, төрт архиепископ, он епископ және басқа да жоғары лауазымды шенеуніктердің қатысуымен көпшілік алдында кішкентай ғибадатхананы қасиеттеп берді. Сондай-ақ ол шіркеуге көптеген қасиетті заттар сыйлап, оны Марияға арнады.

Тарихи шығу тегі

Бұл аңызды августиндік монах Джакомо Альберичи 1599 жылы Римде жарық көрген және келесі жылы итальян тіліне аударылған Санта-Мария-дель-Пополо шіркеуі туралы трактатында баяндаған. 1646 жылы базиликаның тарихы туралы жазған кітабында Амброджио Ландуччи да осы оқиғаны қайта жазған. Содан бері бұл аңыз бірнеше рет әртүрлі жинақтарда, римдік ескерткіштер туралы мәліметтерде, ғылыми әдебиеттерде және жол көрсетулерде сәл өзгертіліп қайта айтылды. Мысалы, Оттавио Панциролидің кітабында ағашта қоныстанған әуестер қара қарғалар түрінде көрінеді делінген. Бұл дәстүрдің қаншалықты тереңге барып жететіні белгісіз, бірақ 1726 жылы Санта-Мария-дель-Пополо шіркеуінің мұрағатында 1426 жылы жазылған шіркеудің қасиетті мүліктерінің тізімі табылды, онда («жаңғақ ағашының керекулі» туралы) жоғалған нұсқасы сақталған. Бұл, әрине, негізгі алтарьдағы одан да көне жазбадан көшірілген деп есептеледі. 15 ғасырда бұл оқиға жеткілікті дәрежеде танымал болғандықтан, Николаус Муффельдің «Рим сипаттамасы» (1452) немесе Арнольд фон Харфтың «Қажынаты» (1497) сияқты түрлі неміс дереккөздерінде айтылды. Аңыздың нақты негізі нашар. Нерон шындығында әкесінің отбасының мавзолейіне жерленген, бірақ Суетоний «Неронның өмірі» атты еңбегінде «Домицийлердің отбасылық қабірі бау-бақшалар төбесінде, ол Марс алаңынан көрінеді» деп жазады. Демек, мавзолей Пинциан төбесінің солтүстік-батыс беткейлерінде орналасқан, әрі шіркеу тұрған жерде емес. Паскаль II-нің капелланың негізін салуы, мүмкін, ортағасырлық Римнің құрылған бөлігінен тыс, қарақшылармен толы Porta Flaminia аймағының қауіпсіздігін қалпына келтіруге бағытталған күш-жігердің бір бөлігі болған. Аңызға тағы бір ықпал етуі мүмкін нәрсе – Папа Паскаль II-нің қарсыласы Климент III-тің денесіне жасаған жазасы. Папа Сивита Кастеллана қаласын басып алып, Клименттің мәйітін қабірден шығарып, Тибр өзеніне лақтыруға бұйырды. Климент III қасиетті Рим империясының императоры Генрих IV-тің қолдауында болды, ал папалық партия оны жиі «Нерон» деп атады.

Этимология

Дель Пополо ("халық") атауы, ең болмаса, ортағасырлық латын тіліндегі "үлкен ауылдық приход" мағынасын білдіретін популус сөзінен туындаған болуы мүмкін. Осы ретте, атау Виа Фламинияның төңірегінде қалыптасқан, бұрынғыда қараусыз қалған Март алаңының бөлігінде шіркеу салынғаннан кейін пайда болған алғашқы қала маңындағы елді мекенге сілтеме жасайды. Кейбір болжамдар бойынша, бұл атау Рим халқының зұлым күштерден құтылғанын көрсетеді, немесе латын сөзі pōpulus, яғни "тополь" дегенді білдіреді. Зұлым күштермен байланысты ағаш – үлкен жаңғақ болған, бірақ бұл жердегі ежелгі қабірлердің үстінде тополь ағаштары өскен болуы мүмкін. Сан-Мария ад Фламиниам деген атау 15 ғасырға жататын бірқатар құжаттарда кездеседі.

Ерте тарих

Санта-Мария-дель-Пополоның есімі 1192 жылы Ценцио Камерарио жазған Рим шіркеулерінің каталогында кездеспейді. Кейінгі дәстүр бойынша, Әулие Луканың өзі салған, керемет бейнесі Папа Григорий IX-ы Латеранның Санкта Санкторумнан осы шіркеуге көшірілді. Бұл Тибрдің тасқынынан кейін болды – шамасы, 1230 жылғы үлкен тасқын қалада қорқынышты оба ауруын тудырған. Папа кардиналдарды, дін қызметкерлерінің барлығын және Рим халқын жинады, ал икона салтанатты шерумен Санта-Мария-дель-Пополоға жеткізілді. Осыдан кейін оба тоқтады және қалаға тыныштық қайта келді. Madonna del Popolo ғасырлар бойы ең танымал Мариандық иконалардың бірі болып қала берді, көптеген қажыларды тартып, географиялық тұрғыдан әлі де шалқары орналасқан шіркеудің маңыздылығын арттырды. Санта-Мария-дель-Пополоның ерте тарихы көбінесе белгісіз, себебі шіркеу архиві Наполеон дәуірінде шашырап кетті және 1500 жылға дейінгі құжаттардың аз бөлігі ғана сақталған. Мұрағаттық дереккөздердегі алғашқы сілтемелер 13 ғасырға жатады. Париж каталогында (шамамен 1230 немесе 1272–76 жылдары жасалған) Рим шіркеулерінің тізімінде Санта-Мария-де-Популо есімі бар. 1250 жылға дейін шіркеу маңында шағын францискан қауымы тұрған болуы мүмкін, бірақ олар онда тек уақытша болған жатады.

Августиндіктер

13 ғасырдың ортасында шіркеу Сент-Августин орденіне берілді және одан бері олар оны сақтап келеді. Августиндіктер – Рим Куриясының сол кездегі ең беделді мүшесі болған кардинал Риккардо Аннибальдидің жетекшілігімен құрылған жаңа қайыршылар ордені. 1243 жылдың желтоқсанында Папа Иннокентий IV Аннибальдиді Тоскана ермектерiнiң түзетушiсi және қамқоршысы етіп тағайындады. Кардинал Санта-Мария-дель-Пополода ермектік қауымдастықтардың делегаттарын жинады, онда олар одақтарын жариялады және Папа 1244 жылдың 31 наурызында Pia desideria бұйрығымен бекіткен жаңа орденнің негізін қалады. Бірнеше жылдан кейін шіркеу монахтар қауымын құрды, ал францискандар Ара Коэли монастырымен өтемақы алды, осылайша олардың жоғалтқандарының орнын толтырды. Бұл шамамен 1250 немесе 1251 жылы болған болуы мүмкін. Папа Александр IV-тің бұйрығымен Тосканалықтармен бірге басқа да әртүрлі ермектік қауымдастықтарды біріктірген Ұлы Одақ 1256 жылдың наурыз айында кардинал Аннибальдидің қадағалауымен Санта-Мария-дель-Пополода өткен бас жиналыста құрылды. Аннибальди отбасы мен шіркеу арасындағы тығыз байланыс 1263 жылы базиликада мәрмәр ескерткіш орнатқан және отбасының екі асыл әйелі – Кариция мен Гулитияны есімдерін атаған жазуда куәландырылды. Турин каталогы (шамамен 1320 ж.) сол кезде монастырда 12 ермек монах болғанын көрсетеді. Папа Бонифаций IX өзінің Dum praecelsa бұйрығында 1400 жылдың 30 тамызында Құдай ананың керемет бейнесінің үстіне жаңа киелі орын салуға садақа бергендерге ерекше кешірім жариялады. Мәриямның тәж кигізілуін бейнелейтін мәрмәр рельефі (қазір сакристия дәлізінде сақталады) бұл папалық рұқсаттан кейін икона үшін салынған готикалық цибориумның немесе келланың бөлігі болуы мүмкін. 15 ғасырда Санта-Мария-дель-Пополо монастыры монастырлық өмірдің бастапқы тазалығын қалпына келтіруге тырысқан бақылаушылық реформа қозғалысына қосылды. 1449 жылдың мамырында августиндіктердің бас жиналысы Италиядағы бақылаушы монахтар үшін бес жекелеген қауымдастық құрды. Рим-Перуджа қауымдастығы кейде Санта-Мария-дель-Пополоның атымен аталды, бірақ монастырь ешқашан ана үйдің ресми мәртебесіне ие болған жоқ. 1472 жылы монастырь Папа Сикст IV-тің бұйрығымен ең маңызды және ең көп халқы бар Ломбард қауымдастығына берілді, содан кейін ол олардың римдік штаб-пәтеріне және Рим Куриясындағы бас прокурорларының (елшінің) резиденциясына айналды.

Сикстинский ғибадатхананың қайта құрылуы

Көп ұзамай оның беделді Ломбард конгрегациясына ауысуынан кейін Санта-Мария-дель-Пополо 1472 және 1477 жылдар аралығында Папа Сикст IV-нің бұйрығымен қайта құрылды. Бұл Рим папасының қалаларды жаңғырту бағдарламасының бір бөлігі болды. Ортағасырлық шіркеу толығымен бұзылды және екі жағында төрт бірдей капелласы бар, латын кресті пішіндес үш навигалы базилика салынды. Күмбез орталық бөлігінің үстінде сегізбұрышты, ал оң жақтағы трансепт соңында ломбард стиліндегі биік қоңырау мұнарасы орналасқан. Бұл қайта құрудың нәтижесі Римдегі итальяндық Ренессанс сәулетінің ерте және көрнекті үлгісі болды. Көптеген кейінгі өзгерістерге қарамастан, базилика бүгінгі күнге дейін Сикстин пішінін сақтап келеді. Бұл инновациялық жобаның сәулетшісі немесе сәулетшілері заманауи дереккөздердің жетіспеуіне байланысты белгісіз болып қала береді. Джорджо Вазари өзінің өмірбаянында Римдегі Сикст IV кезеңіндегі барлық маңызды папалық жобаларды флоренциялық Баччо Понтеллиге жатқызды, оның ішінде Санта-Мария-дель-Пополо базиликасы мен монастыры да бар. Қазіргі зерттеушілер бұл талапты күмәнді деп санады және Андреа Брегно сияқты басқа да есімдерді ұсынды. Андреа Брегно – ломбард мүсіншісі және сәулетшісі, оның шеберханасы базиликада маңызды тапсырыстар алды. Фасад пен интерьер арасындағы айқын айырмашылықтар ғимаратта бір ғана сәулетші жұмыс істемегенін көрсетеді. Құрылыс аяқталған жылы қасбеттің бүйір есіктерінің үстіндегі жазуларда көрсетілген: сол жақтағы жазуда "SIXTUS·PP·IIII·FVNDAVIT·1477", ал оң жақтағыда "SIXTUS·PP·IIII·PONT·MAX·1477" деп жазылған. Жакопо да Вольтерра өзінің күнделігінде папаның 1480 жылы "бірнеше жыл бұрын қайтадан салған" шіркеуге барғанын жазды. Папа шіркеуге қатты байланысты болды, сондықтан ол әр сенбі сайын дұға етуге баратын және жыл сайын 6 қыркүйекте Пап капелласында мисса өткізетін. 1481 жылдың 2 маусымында Мехмед II-нің қайтысы туралы хабар расталған кезде папа кардиналдар мен елшілермен бірге Санта-Мария-дель-Пополодағы кешкі құлшылыққа алғыс айту үшін барды. Папа базиликада маңызды оқиғаны тойлаған тағы бір жағдай – 1482 жылдың 21 тамызында Кампоморто шайқасында неаполитандықтарға қарсы жеңіс. Қайта құрудың символдық мағынасы да болды: Неронның зұлым жаңғақ ағашы Делла Ровере әулетінің игі дуалымен ауыстырылды. Папаның гербтері қасбетке және күмбездерге "мәңгілік бақыттың және молниядан қорғаудың белгісі" ретінде орналастырылды, деп түсіндірді Ландуччи екі ағаштың ауысуын мақтап. Сикстин қайта құруының тағы бір маңызды аспектісі – базиликаны Солтүстіктен Римге келген паломниктер үшін алғашқы шіркеу етіп, Делла Ровере әулетінің династиялық ескерткішіне айналдыру болды. Бұл папаның туыстары мен оның сарайының басқа да тұлғалары капеллаларды сатып алып, жерлеу ескерткіштерін салған арқылы нығайтылды. "Санта-Мария-дель-Пополо шіркеудің ғаламдық үстемдігін Делла Роверемен біріктіретін, Делла Ровере әулетін Риммен байланыстырып, оларға оның ұлылығы мен даңқын бөлісуге мүмкіндік беретін тотемдік символға айналдырды", - деді Лиза Пасалья Бауман. Мадонна иконасы үшін жаңа бас құрбандық алтарь 1473 жылы папаның жүрек туысы кардинал Джулиано делла Ровере немесе кардинал Родриго Борджия тапсырыс берді. Тағы бір туысы, кардинал Доменико делла Ровере оң жақтағы екі капелланы сатып алды. Ол біріншісін жерлеу капелласына айналдырып, екіншісін 1488 жылы кардинал Хорхе да Костаға сатты. Келесі папалық әулет, Кибос 1490 жылдары оң жақтағы екінші және сол жақтағы үшінші капеллаларды жарақтап, ал оң жақтағы үшінші капелла Папа Сиксттің тағы бір жүрек туысы, кардинал Джироламо Бассо делла Ровереге берілді. Сол жақтағы бірінші капеллада 1479 жылы папаның сенімді адамы, епископ Джованни Монтемирабиль жерленген. Тағы бір сенімді адамы, кардинал Джованни Баттиста Меллини 1478 жылы қайтыс болғаннан кейін сол жақтағы үшінші капеллада жерленді. Осы кезеңдегі шіркеумен тығыз байланысты екі суретші – мүсінші Андреа Брегно және суретші Пинтуриккио. Базилика Борджия дәуірінде де маңыздылығын сақтап қалды. 1497 жылдың маусымында папаның ұлы Гандия герцогы өлтірілгенде, оның денесі базиликада қойылып, Борджия капелласына жерленді. Отбасының басқа мүшелері мен олардың шеңбері де трансепте жерленген, соның ішінде Александр VI-ның бұрынғы сүйіктісі Ванноцца деи Каттанеи 1518 жылы және папаның хатшысы және дәрігері Людовико Подокатаро 1504 жылы.

Юлиандық кеңейту

1503 жылы тағы бір Делла Ровере кардиналы Юлий II сайланғаннан кейін Санта-Мария-дель-Пополо базиликасы қайтадан биліктегі папаның сүйікті шіркеуіне айналды. Юлий Мадонна дель Пополо иконасына терең сенімді болғанмен, сонымен қатар әулетінің мәртебесін арттыруға да мұңлы болды. Осы себептерге байланысты ол 1505 және 1510 жылдар аралығында ағасының бастаған жұмысын жалғастырып, бас алтарьдың артында кең жаңа хор салды. Жоба оның сүйікті сәулетшісі Донато Брамантеге тапсырылды. Хор жоғары ренессанс стилінде салынды және желкенді күмбездегі Пинтуриккионың фрескаларымен, Гийом де Марсилланың витраждарымен әсемделді. Бұл орын, сонымен қатар, папаның сүйікті туысы кардинал Джироламо Бассо делла Роверенің (†1507) және бұрынғы қарсыласы кардинал Асканио Сфорцаның (†1505) ескерткіштері орналасқан кесене ретінде де пайдаланылды, олардың монументалды бейіттерін Андреа Сансовино жасады. Рафаэльге де маңызды тапсырма берілді. Ол шамамен 1508 жылы Киелі Отбасының «Шалпандағы Мадонна» суретін және шамамен 1511 жылы шіркеуде ілу үшін Папа Юлий II-нің портретін салды. 1540 жылдардан бастап және кейінгі уақыттарда осы екі құнды мүсіндер мереке күндері бағаналарға ілінетіні, ал қалған уақытта сакристияда сақталуы мүмкін деген деректер бар. Айынышты жағдайға орай, 1591 жылы екі картинаны да Паоло Эмилио Сфондрати шіркеуден алып, кейін сатты. Юлий II 1507 жылы Делла Ровере әулетіне асырап алынған бай сиендік банкир Агостино Чигиге сол жақтағы екінші қосалқы шіркеудің орнына мавзолей салуға рұқсат берді. Шіркеу Лорето ғибадатханасына арналды, оның культін Делла Ровере папалары ынтамен насихаттады. Чиги шіркеуін Рафаэль жобалады, ол 1516 жылы ішінара аяқталды, бірақ ұзақ жылдар бойы толыққанды бітірмеді. Бұл амбициялы жоба базилика мен Чигилер арасында келесі ғасырға дейін жалғасқан тығыз байланыс орнатты. Юлий дәуірінде шіркеу қайтадан маңызды паптық рәсімдердің ортасы болды. Папа өзінің алғашқы жорығын 1506 жылдың 26 тамызында осы жерден бастады, ал Солтүстік Италиядағы сәтті соғыстан кейін Римге оралғаннан кейін 1507 жылдың 27 наурызында Санта-Мария-дель-Пополо монастырында түн өткізді. Келесі күні Юлий құрма мен зәйтүн бұтақтарымен әшекейленген шіркеуде Палм жексенбілігінде жоғары мисса өткізді. Рәсімнен кейін қалаға салтанатты шеру өтті. 1511 жылдың 5 қазанында Францияға қарсы Киелі Ода базиликада салтанатты түрде жарияланды. 1512 жылдың 25 қарашасында осы шіркеуде император Максимилиан I-мен папаның одағы да елу екі дипломатиялық елші мен он бес кардиналдың қатысуымен жарияланды. Папа жеке себептермен де Мадонна дель Пополоға барып, мысалы, 1508 жылдың қыркүйек айының басында өзінің сүйікті жүрекжары Галеотто Франциотти делла Роверенің жазылуы үшін дұға етті.

Лютердің сапары

Лютердің Римге жас августиндік монах ретінде сапары Реформацияға дейінгі өмірінің әйгілі эпизоды болып табылады. Қаладағы болуы аңыздарға толы болғанмен, бұл саяхаттың жағдайлары мен егжей-тегжейлері нақты деректердің аздығына байланысты таңқаларлықтай тұманды. Тіпті дәстүрлі мерзім (1510/11) жақында Ханс Шнайдер сапар бір жыл кейін, 1511/12 жылдары болған деп ұсынғанда күмәндік тудырды. Сапардың қасиетті Рим империясындағы августиндік орденнің бақылаушы және конвентуалдық монастырлары арасындағы жанжалға және олардың бірігу ұсынысына байланысты екені белгілі. Дәстүрлі мерзім бойынша Лютер Римге 1510 жылдың 25 желтоқсаны мен 1511 жылдың қаңтары аралығында келген. Оның өмірбаяушысы Генрих Бёмер жас монах Санта-Мария-дель-Пополо монастырында болған деп болжады. Бұл болжамды жаңа өмірбаяушылар жоққа шығарды, олар Ломбардиялық конгрегация мен августиндік орденнің басшылығы арасындағы шиеленіс Санта-Мария-дель-Пополо монастырын өз орденінің басшыларының құрметіне ие болуға тырысқан Лютер үшін қолайсыз жатқан орынға айналдырды деп мәлімдеді. Қалай болғанда да, Римде төрт апта өткізген Лютер қаладағы жалғыз бақылаушы августиндік монастырына және биліктегі папаның сүйікті қасиетті орнына сөзсіз барған.

Қауым

Дела Ровере дәуірінен кейін базилика папалық шіркеу ретінде көрнекті рөлін жоғалтты, бірақ қаладағы ең маңызды қажырлық сапар шіркеулерінің бірі болып қала берді. Бұл 1561 жылғы 23 қарашада Папа Пий IV Трент кеңесінің қайта ашылуына орай Санкт-Петерден Санта-Мария-дель-Пополо базиликасына салтанатты процессия өткізген кезде көрсетілді. Чиги капелласындағы құрылыс жұмыстары 1550 жылдарға дейін баяу жүрді. Ренессанс дәуіріндегі соңғы маңызды қосымша – 1555 және 1575 жылдар аралығында Джулио Маццони жасаған әсем мүсіндік және фрескалық безендірілген Теодоли капелласы болды. Сонымен қатар, базилика 1561 жылғы 1 қаңтарда Папа Пий IV «Порта Фламиниядан тыс» Сент-Эндрю шіркеуін «Motu proprio Sacri apostolatus» арқылы құрып, оны Августиндік монастырымен мәңгілікке біріктірген кезде приход шіркеуіне айналды. Жаңа приходтың күтімі монахтарға тапсырылды, ал Папа Пий V приходтың орталығын Санта-Мария-дель-Пополоға көшірді. Приход әлі де бар, ол Фламинио ауданының оңтүстік бөлігін, Пинчио төбесін және Пиацца-дель-Пополо төңірегіндегі тарихи орталықтың ең солтүстік бөлігін қамтитын кең аумақты қамтиды. Базилика 1587 жылғы 13 сәуірде Папа Сикст V-тің «Religiosa» апостолдық конституциясымен титулярлық шіркеу болып жарияланды. Титулдың алғашқы кардинал-қаһарманы – кардинал Толомео Галлио. Папа Сикст V 1586 жылғы 13 ақпандағы бұйрығымен базиликаның діни маңыздылығын арттырып, оны стационарлық шіркеу деңгейіне көтерді, бұл ежелгі дәстүрді қайта жандандырды. (Бұл мәртебе қазіргі заманда жоғалды.) Сол папа ыңғайсыз орналасқан Сан-Себастьяно-фуори-ле-Мура базиликасының орнына шіркеуді Римнің жеті қажырлық шіркеуінің қатарына қосты. 1594 жылғы сәуірде Папа Климент VIII Александр VI-ның сүйіктісі Ванноцца деи Каттанеидің қабірін базиликадан алып тастауды бұйырды, өйткені Борджиялардың есімі реформаланған паптық үшін Католик шіркеуі тарихындағы қара дақ болды және барлық іздер жойылды.

Караваджо және Чиги реконструкциясы

1600 жылдың 8 шілдесінде Папа Климент VIII-нің бас қазынашысы Монсеньор Тиберио Сераси сол жақтағы трансепттегі ескі Фоскари капелласының қамқорлық құқығын сатып алып, көп ұзамай оны бұзды. Жаңа Сераси капелласын Карло Мадерно 1600 және 1601 жылдар аралығында жобалады, ал оны Караваджоның екі ірі барокко туындысы – Әйіпті Павелдің нанымға келуі және Әйіпті Петрдің айқышқа ілінуі безендірді. Бұл базиликадағы ең маңызды өнер туындылары және батыс өнерінің теңдесі жоқ биік белесі. Үшінші картина да маңызды, ол алтарьға орнатылған Аннибале Карраччидің «Көкке көтерілуі» суреті. XVII ғасырдың бірінші жартысында базиликада басқа маңызды құрылыс жұмыстары жүргізілген жоқ, бірақ көптеген барокко жерлеу ескерткіштері жанама капеллаларда және дәліздерде орнатылды, олардың ішіндегі ең танымал – кардинал Джованни Гарция Меллинидің мазары, ол 1637-1638 жылдар аралығында Алессандро Алгардиның қолынан шықты. 1620 жылдары иесі отбасы қалпына келтірген Меллини капелласында Джованни да Сан-Джованни, ал 1630 жылдары Инноченцо Чибо капелласында Питер ван Линт екі көрнекті фреска циклын қосты. 1652 жылы Фабио Чиги шіркеудің кардинал-приоры болғанда, құрылыстың жаңа толқыны басталды. Ол дереу Жан Лоренцо Бернинимен әшекейленген, ұмытылған отбасылық капелланы қайта жаңартуды бастады. 1655 жылы Чиги Александр VII деген атпен папа болып сайланды. Ол жұмыстың барысын бірнеше рет тексерді; 1656 жылдың 4 наурызында, 10 ақпанында және 3 наурызында паптық сапарлар жасады. Осы жеке бақылаудың арқасында жоба 1657 жылдың ортасына дейін жылдам аяқталды, бірақ Бернинидің соңғы мүсіні тек 1661 жылы орнатылды. Осы уақытта папа Берниниге ескі базиликаны заманауи барокко стилінде жаңартуды тапсырды. 1658 жылдың наурыз айында Александр VII архитектормен бірге жұмысты қарап шықты. Бұл кватроченто базиликасының мінезін өзгерткен маңызды қайта құру болды. Фасад өзгертілді, кемеде үлкен терезелер ашылды, интерьерге мүсіндер, фрескалар және штукатурлық әшекейлер қосылды және жаңа бас алтарь орнатылды. Бұрынғы Борджиа капелласы бұзылған трансептте екі жанама алтарь және орган галереялары салынды. Чигинің елтаңбасы, символдары және жазулары барлық жерде папаның даңқын жырлады. Базилика Бернинидің қайта құруымен соңғы түріне жақындады. Соңғы маңызды қосымша Иннокентий XI-нің паптығы кезінде жасалды. Оның мемлекеттік хатшысы кардинал Альдерано Чибо ескі отбасылық капелланы (оң жақтағы екінші) бұзып, оның орнына 1682 және 1687 жылдар аралығында Карло Фонтана жобалаған сәнді барокколық Чибо капелласын салдырды. Үлкен күмбезді капелла Карло Маратта, Даниэль Зайтер және Луиджи Гарцидің суреттерімен безендірілді. Ол Римде XVII ғасырдың соңғы тоқсанында салынған ең маңызды сакральді ескерткіштердің бірі саналады.

Кейінгі дамуы

Рим папасы Клемент XI билік құрған кезде Санта-Мария-дель-Пополо базиликасында қуанышты рәсім өтті. 1716 жылдың 8 қыркүйегінде папа төрт футтық семсерді бата берді, ол паптық елтаңбасымен әшекейленген және Австро-Түрік соғысында Османлыларға қарсы Петровардин шайқасында жеңіс однысқан Савой князі Евгенийге сыйлық ретінде жіберілді. Базиликаға 18 ғасырдағы ең елеулі қосымша – Дон Сигисмондо Чиги Альбани делла Ровердің жас әйелі, принцесса Мария Фламиниа Одескальчи Чигидің тамаша жерлеу ескерткіші. Оны 1772 жылы Паоло Пози жобалаған, ал кейде оны «Римдегі соңғы барокколық қабір» деп атайды. Сол кезде шіркеу құнды қабірлер мен өнер туындыларымен толып, 19 ғасырға көп орын қалмады. Дегенмен, шағын өзгерістер енгізілді: 1825 жылы Кибо Содерини капелласы қалпына келтірілді, 1857 жылы Феоли капелласы толығымен нео-Ренессанс стилінде қайта жаңартылды, ал 1915 жылы Адольфо Аполлонидің Агостино Чигиге арналған монументалды модерн стиліндегі қабірі орнатылды. Одан кейін тек жөндеу және қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Алғашқы маңызды заманауи өзгеріс 1912 жылы Антонио Муньос жасады, ол шіркеуді «өзінің әдемі кватроченто сипатына қайтару» және нау және трансепттегі барокколық қосымшалардың көп бөлігін алып тастау мақсатымен жасалған. Базиликаның қалалық ортасы 1816 және 1824 жылдар аралығында Папа Пий VII-нің тапсырысымен Джузеппе Валадиердің жасаған Piazza del Popolo монументалды неоклассикалық ансамблімен түбірінен өзгерді. Августиндіктердің ежелгі монастыры бұзылды, кең бау-бақшалар тартылып алынды және неоклассикалық стильде әлдеқайда кішігірім аумақта жаңа монастырь салынды. Бұл ғимарат базиликаның оң жағын қаптама капеллаларымен жауып, қоңырау мұнарасының негізін айналдырып, алаңдағы базиликаның көрінуін азайтады.

Қалқа

Фасад 1470 жылдары ерте Ренессанс стилінде салынған, ортағасырлық шіркеуді Папа Сикст IV қайта салдырған. Кейінірек оны 17 ғасырда Джан Лоренцо Бернини қайта өңдеген, бірақ бейнелеу көздер оның бастапқы түрін сақтады, мысалы, 1588 жылы Гироламо Франзинидің нұсқаулығындағы ағаш кескіні және 1625 жылы Джованни Маггидің түрлі көрінісі. Бастапқыда терезелерде оюлы панельдер және орталық розалы терезеде спицалар болды, ал ғимарат қоңырау мұнарасы мен оң жақтағы бір-біріне ұқсас капеллалардың қатарына ашық көрініспен тұрды. Архитектураның авторлығы көбінесе Андреа Брегноға жатқызылады, бірақ нақты дәлел жоқ. Ульрих Фюрсттің сөзіне қарағанда, сәулетші мінсіз пропорцияға және егжей-тегжейлі шеберлікпен қарапайымдыққа ұмтылған. "Осылайша ол ерте Ренессанс Римдегі ең әдемі шіркеу фасадын жобалауға қол жеткізді". Екі қабатты қасбет жарқыраған римдік травертиннен салынған. Үш кіреберіске баспалдақпен көтеріледі, бұл базиликаға монументалдық сезім береді. Архитектурасы қарапайым және сәнді, төменгі қабатта төрт жарымпиластр және жоғарғы бөлігін қоршаған екі пиластр, олардың арасында роза тәрізді терезе орналасқан. Пиластрларда төменгі деңгейде жұмыртқа және тікен қалыптарымен және өсімдік өрнектерімен коринфтік капиталдары бар, ал жоғарғы деңгейдегілер акант жапырақтары, иректер және пальметтері бар қарапайым капиталдар бар. Бүйір есіктері үшбұрышты фронтонмен жабылған, ал олардың ағаштарында Папа Сикст IV-ке қатысты арнау жазулары бар. Олардың үстінде үлкен аркалы терезелер орналасқан. Бас есік басқаларына қарағанда монументалды. Оның тік тұғыры жаңғақ қабығында орналасқан Мадонна мен Баланың мүсінімен толтырылған. Нишаның жиегі алты қырлы жұлдыздар мен бұлттар арасындағы керубтермен безендірілген. Фриз жасанды жапырақтар, құстар және үш путтидің қолындағы факелдер мен емен бұтақтары, ал басында жеміс тостағандары бар әдемі ою-өрнектермен әсемделген. Папа Сикст IV-тің гербі емен бұтақтарымен қоршалған. Есіктің айналасындағы ою-өрнектер фасадтағы жалғыз маңызды мүсіндік безендірулер болып табылады және олардың барлығы Сикстин шіркеуін қайта құрудың иконографиялық бағдарламасын қорытындылайды. Орталық мотив - Madonna del Popolo, оны көктегі жарық пен жұмақтық молшылықтың символдары қоршап, Della Rovere әулетінің эмблемасымен байланысқан және мінсіз классикалық жақтауға орналасқан. Бернини жоғарғы деңгейдің екі жағында сынған сегменттік фронтонның екі жартысын қосып, бастапқы волюттарды және бай емен гүлшоғыры бар иілген жалғау элементін ауыстырды. Барокко стиліндегі қосымша элементтер - екі жанатын шам және алты тау, Чиги әулетінің отбасылық символдары. Қарапайым фронтонға бастапқыда акант жапырағының түрмесіне ілінген Папа Сикст IV гербі орнатылған, бірақ қалқанның үзілген жоғарғы бөлігі ғана сақталған.

Жазулар

Негізгі кіреберістің екі жағында шіркеуге қатысты Папа Сикст IV-нің бұйрықтарымен жазылған екі ұзын мәтін бар. Біріншісі 1472 жылдың 7 қыркүйегінде "Ineffabilia Gloriosae Virginis Dei Genitricis" сөздерімен басталады, онда ол шын ниетпен тәубе етіп, күнәсін мойындаған екі жынысты да адалдарға, Таза тұConceptция, Туған күн, Баяндама, Қонаққа бару, Тазару және Құдай ананың Көтерілу күндері бұл шіркеуге келсе, толық кешірім және барлық күнәлардан босату берілді. Екіншісі 1472 жылдың 12 қазанында "A Sede Apostolica sunt illa benigno favore concedenda" сөздерімен басталады, онда ол бұрын көрсетілген Құдай анасының мерекелерінде және одан да көптеген уақыттарда алуға болатын мәңгілік толық кешірімді растады, сондай-ақ бұрынғы папалардың шіркеуге берген кешірімдерін еске салады. Бұл мәтіндер – ежелгі Римнің монументальді жазуының жаңартылған түрі, қайта өрлеу дәуірінің ерекше стилін жасау үшін бейімделген, "Систин" стилінің танымал үлгілері. Осы стильдің негізгі авторы – Брегно, ол оны өзінің жерлеу ескерткіштеріндегі жазуларда қолданды. Оң жақ есіктің екі жағында 1582 жылы Грегорий XIII-нің базиликаға берген кешірімдері мен 1586 жылы Сикст V-нің Санта-Мария-дель-Пополо шіркеуін Римнің жеті қасиетті орындарының қатарына қосқанын еске салатын кішкентай тақташалар орналасқан.

Күмбез

Санта-Мария-дель-Пополо күмбезі – биік домбыраға орнатылған тікбұрышты кесілістің үстіндегі алғашқы сегізбұрышты Ренессанс күмбезі. 1474-75 жылдары салынған кезде оның тікелей үлгісі болмады, тек салыстыруға болатын мысалдар – Филареттің ешқашан іске аспаған утопиялық Сфорцинда қаласының суреттері ғана. Осылайша, күмбез Римнің көкжиегінде көзге түсетін ерекшелік болды, бірақ кейін қалада және басқа итальяндық қалаларда көптеген ізбасарлары бар үлгіге айналды. Бұл жаңалықтың себебі – Madonna del Popolo керемет иконасы еді, ол күмбезді қасиетті орынның ортасына орналастырылды. Күмбездің өзі – туф тастарынан, кірпіштен және цементтен жасалған, қорғасынмен жабылған аралас құрылыс. Фрескалар үшін қолайлы бет жасау мақсатымен кірпіштен жасалған жұқа ішкі қабырғасы бар. Күмбездің үстінде әсем глобус және крест орнатылған. Биік кірпіш домбыра сегіз аркалы терезелермен безендірілген, олар бастапқыда шіркеудің басқа барлық ашылулары сияқты тас тіреулерге ие болған. Бүкіл құрылым төменгі шаршы негізге орналасқан.

Қонақ мұнарасы

XV ғасырдағы қоңырау мұнарасы оң жақтағы трансептің соңында орналасқан. Кейіннен бұл құрылыс оның көп бөлігін қамтыған неоклассикалық монастырь құрамына енді. Биік кірпіш мұнара солтүстік итальян стилінде салынған, бұл сол кезде Римде сирек кездесетін стиль еді, бірақ Ломбардиялық қауымның талғамына сай келген. Гүл жапырақтары тәрізді саз балшықтан жасалған конус тәрізді мұнара төрт цилиндрлі шыңдармен қоршалған, олардың үстінде конус тәрізді қақпақтар бар. Бұл шыңдарда екі қатардан соқыр аркадалар орналасқан, олардың үстінде тікұс бұрыштармен жасалған кірпіш аркалар бар. Мұнараның жоғарғы бөлігіне шар және крест орнатылған, сондай-ақ ауа райын көрсететін желбағы да қосылған. Мұнараның жоғарғы жағы Веронадағы Сан-Зено базиликасының қоңырау мұнарасына өте ұқсас. Төртбұрышты мұнара тас кәрниздермен безендірілген. Ең жоғарғы қабатында әр жағында үлкен аркалы терезелер бар. Шығыс жағындағы терезелерден басқа, ашылуларда түпнұсқа тас қақпалардың және әшекейлі кірпіш парапеттердің тек зақымдалған іздері ғана сақталған. Бұл – кішкентай тоскан бағаналары және төрт жапырақты терезесі бар ерекше терезе. Оңтүстік жағындағы дөңгелек сағат кейінірек қосылған. Сағат терезе мен кәрниз арасындағы кеңістікке қарағанда тым үлкен, ол 18 ғасырда мұнараның сол жағындағы төменгі бөлігіне орнатылған. Бұл қабаттағы тағы бір қатар аркалы терезелер 17 ғасырдың екінші жартысында қабырғаланып жабылған.

Фальшивка

Контрфасадтың безендірілуі 17 ғасырда шіркеуді Бернинидің қайта жаңартуының бір бөлігі болды. Архитектурасы қарапайым, монументалды есіктің айналасында мәрмәр жиек, тісті жиек, сегменттік қабақша және Папа Александр VII базиликаның кардиналы Фабио Чиги ретінде ежелгі шіркеуді толыққанды қайта жаңартуын бастаған және 1655 жылы жаңа сайланған Папа ретінде киелілендіруін еске түсіретін арнау жазуы бар: ALEXANDER · VII · P · M / FABII · CHISII · OLIM · CARD / TITULARI · AEDE · ORNATA / SUI · PONTIF · PRIMORDIA / ANTIQAE · PIETATI / IN · BEATAM · VIRGINEM / CONSECR ·A · D · MDCLV. Роза тәрізді терезеге Бернинидің жетекшілігімен 1655-1658 жылдары Эрколь Феррата жасаған екі гипстен жасалған періште тіреп тұрады. Сол жақтағысы қолында гүл шоғын ұстап тұр. Контрфасадтың төменгі бөлігінде әртүрлі жерлеу монументтері орналасқан.

Кеме

Санта-Мария-дель-Пополо шіркеуі – ренессанс дәуірінде салынған базилика, негізгі бөлігінде екі қанатты галереясы және орталық күмбезі бар трансепті бар. Неф пен галереялар төрт бөліктен тұрады және крест тәрізді күмбездермен жабылған. Нефті галереялардан бөліп тұратын аркаларды ұстап тұру үшін әр жағында төрт тірек бар. Әр тіректе төрт травертин жартылай бағана орналасқан, олардың үшеуі аркалар мен галерея күмбездерін, ал төртіншісі – неф күмбездерін қолдайды. Жартылай бағаналардың жоғарғы бөлігінде коринфтік капительдер және иілген өрнектердің арасында пальметта орнаменті бар. Пальметта мен флеронның пішінінде капительдер арасында шамалы айырмашылықтар бар. Бағана тіректерінен айырмашылығы, капительдер әлі де гипстің қабатымен жабылған. 15 ғасырдағы бастапқы архитектураның көп бөлігі Бернинидің жұмысымен сақталды, ол берік тас карнизін қосып, аркаларды әйел қасиеттілердің бейнесін сомдаған ақ штукатурдан жасалған мүсіндермен әшекейледі. Сол және оң жақтағы алғашқы екі жұп – ортағасырлық монастырь негізін қалаушылар мен реформаторлар, ал қалғандары – ерте христиан әулиелері мен шейіттері. Олардың есімдері аркалардың жоғарғы бөлігінде алтын әріптермен жазылған. Крест тәрізді күмбездер әшекейленбеген, тек ақ түспен боялған. Неф пен трансепттегі кілт тастар Папа Сикст IV-нің гербімен безендірілген. Дела Ровере папалық гербтері сонымен қатар нефтің бірінші және соңғы аркаларындағы ішкі жағының карнизіне орналастырылған. Бұл тас ою-өрнектер алтынмен қапталған және боялған. Нефке жарық түсіру үшін екі қатар үлкен сегмент тәрізді доғалы терезелер орнатылған, олар қарапайым барокко стиліндегі тас қалыптармен және тіреуіш карниздермен әшекейленген. Бернинидің қайта құру жұмыстарынан бұрын, клерсторий терезелері фасадтағы және қоңырау мұнарасындағы сияқты көп қабатты доғалы терезелер болған. Неф триумф аркасымен аяқталады, ол Бернинидің қайта құру кезінде жасалған сәнді штукатур тобымен әшекейленген. Арканың ортасында Александр VII-нің папалық гербі бейнеленген, екі жағында гүл шоқтарын ұстаған екі періште тәрізді Викториялар тұр. Бұл топ Антонио Раггидің еңбегі. Неф пен трансепт 1912 жылы Антонио Муньостың тазалау жұмыстарынан бұрын барокко стилінде біркелкі көрініске ие болған. Ол циполлино мраморының көрінісін жасау үшін травертин жартылай бағаналарының тіректерінен қалың гипсті алып тастады. Барокко стиліне тән тағы бір жоғалған ерекшелік – Джованни Мария Марианидің 1657 және 1658 жылдар аралығындағы төлемдерде аты жиі кездесетін. Оның базиликадағы жұмысын қалпына келтіру мүмкін емес, бірақ ол үлкен фигуралармен, гирляндалармен және гризайльдермен әшекейленген сәнді фриздердің маманы болған. Ол, әдетте, неф пен трансепттегі нақты және суреттелген мүсіндердің үйлесімді біріктірілуін қамтамасыз етумен тапсырылған.

Трансепті

Архитектуралық тұрғыдан трансепт кемеге ұқсас, бірдей кватроченто крест күмбездерімен, жартылай бағаналармен, барокко тас қаптамаларымен, еніктермен және үлкен сегменттік аркалы люкарна терезелерімен жабдықталған. Қанаттары бір ғана бөлімнен тұрады, олар жартылай дөңгелек апсидалармен аяқталады, оларды Бернини қайта жасатқан. Оның шеберханасында екі бірдей жақтан орналасқан құрбандық алтарьлары және шығыс шіркеулерінің кіреберіс аркаларының үстіндегі әсем орган галереялары жасалған. Жақтан орналасқан құрбандық алтарьлары әртүрлі түсті мәрмәрдан жасалған эдикулалар, үшбұрышты фронтондармен, Коринфтік пилястрлармен, акант өрнектері бар классикалық фриздермен және екі жақтағы періштелермен безендірілген. Постаменттер Чиги әулетінің гербтарымен әшекейленген (оң жақ алтарьдағы князьдық нұсқасы және кардиналдық тоқымы бар шіркеулік нұсқасы), ал алдыңғы жағы әсіресе әсем pietre dure инкрустациясымен жасалған. Алғашқы төрт мәрмәр періштелердің эскіздерін жас Джованни Баттиста Гаулли салған, ал осы суреттер Берлин мемлекеттік мұражайларының коллекциясында сақталған. Мүмкін, мүсіншілер орындамас бұрын осы жанды суреттерді сәл жұмсартқан. 1657 жылдан 1658 жылға дейін төрт мүсінші мүсіндерге жасаған жұмысы үшін жалақы алды: Антонио Рагги, Эркола Феррата, Джованни Антонио Мари және Арриго Джарде. 1660 жылы жаңа трансепт шіркеулеріндегі жақтан орналасқан есіктердің үстіне папаның екі жүрген інісінің есімдері негіздеушілер ретінде жазылған жазулар орнатылды, бірақ трансептті қайта құру идеясы Папа Александр VII-ге тиесілі болса, ал шығындар тікелей Апостольдық камерадан төленді. Қасиетті Отбасы алтары сол кезде Санта-Мария-дель-Пополоның кардинал-приесті және папаның кардинал-немере інісі Флавио Чигиге тиесілі болды. Қасиетті Зиярат алтары Фарнезе князі Агостино Чигиге тиесілі болды. Қасиетті Отбасы суретіндегі келіш діни қызметке, кардиналдың шақыруына сілтеме жасайды, ал Зиярат тақырыбы құнарлылықпен тығыз байланысты, бұл 1658 жылы Мария Вирджиния Боргезеге үйленген және жазуларда көрсетілген күні Чиги әулетінің римдік тармағын құрған княздан күтілген нәрсе.

Қасиетті Отбасының құрбандық үстелі

Алтарь 1658 жылы тас қалаушы Габриэле Ренци жасады. Сол жақ құрбандық үстелінің кескіні Сиена қаласынан келген суретші Бернардино Мэйге тапсырылды, ол 1657 жылы Рим папасы Александр VII шақыруымен Римге келді және онда Бернинимен танысты. 1659 жылдың 11 тамызында ол бұл жұмысы үшін 200 скуди алды. Сурет Бернинидің «bel composto» идеалына толыққанды сай келеді. Оң жақтағы періште, алтарьды тіреп тұрған мәрмәр періштемен үйлесімді. Суреттің иконографиясы өте күрделі және Мысырға қашу кезіндегі тынығудың дәстүрлі бейнесінен ерекшеленеді. Ортасында нәресте Иса Құдайдың періштесінен хабар алады; бала да, хабаршы да бірдей қызыл және ақ киім киген. Періште нәрестеге оның жердегі миссиясының белгісі ретінде тостаған сыйлайды. Исаны артынан қорғап тұрған Әзіз Жүсіп бақылайды. Бала оң аяғын жыландарға толы бас сүйегіне қойып, сол аяғымен олардың біреуін басады: бұл жамандық пен адастыруға қарсы жеңістің символы. Мәриям тасты қабырғаға сүйеніп тұрып, аспанға қарайды, онда керубиндер азаптау құралдарын – үлкен айқыш, тікенді тәж және шегелерді әкеліп жатыр. Сол жақтағы, киіммен оралған процессиялық айқышты ұстап тұрған періште қайта тірілудің символы болуы мүмкін. Суретте Мысырға қашуды көрсететін ештеңе жоқ, тек фонда жалғыз пальма ағашы ғана бар. Дәстүр бойынша, бұл ағаш қасиетті Отбасының саяхатында оларға пана және тамақ берген. Мэй тыныш және бейбіт көрініс орнына Исаның алдағы азаптары мен оның құдайлық миссиясына баса назар аударды. Алтарьдың жақтауын тіреп тұрған періштелердің мәрмәр мүсіндері Джованни Антонио Мариге (сол жақта) және Антонио Раггиге (оң жақта) жатқызылады.

Органдық бөлмелер

Оң жақтағы трансепттегі орган 1499–1500 жылдары Салернолық Стефано Павони, орган шебері (magister organorum) салған; оның корпусы Папа Александр VI-ның гербімен безендірілген, ол шығындарға үлес қосуы мүмкін. Базиликаның Бернини жасаған қайта құруы кезінде бұл аспапты орган шебері Джузеппе Теста қайта жасады және сол жақтағы трансептке жаңа орган жасады. Екі орган да көп бұрын жоғалып кетті, оң жақтағы трансепттегі орган корпусы ғана сақталды. Сол жақ кантория үшін Карло Вегецци Босси заманауи орган жасады, ол 1906 жылғы 23 мамырда ашылды. Бернини аспаптар үшін екі әсем мәрмәр канторияны жобалады, олар гүлдердің бай шоқтарымен және Папа Александр VII-нің гербімен әсемделіп, штукатурдан жасалған періштелер мен путтілермен сүйеніп тұрды. Бұл орган лофттері Чиги Делла Ровере әулетінің символы болып табылады: балюстраданың орталық тірегі Делла Ровере әулетінің ежелгі символы – емен ағашының оюымен безендірілген, ал бүйір тіректері Chigi әулетінің тау және жұлдыз символын бейнелейді, олар жапырақты емен бұтақтары арасында алтынмен жалатылған қолқанақтың ою-өрнегінде қайта пайда болады. Сақталған орган корпусында құбырлар төрт таралған, бұтақталған, алтын жалатылған емен ағашының бұтақтарында, жапырақтары мен қозынақтарымен бірге орналасқан. Орган корпусының алғашқы жобасы екі бағанамен және мүсін тобымен әсемделген аркалы фронтонмен шектелген сәулеттік құрылымда орналасқан құбырлардың қабаттарымен дәстүрлі болды. Емен ағашы тамырлардың араласуы, кесілген түбі және оң бағананың айналасына оралған бір бұтақ сияқты бұтақ түрінде бейнеленді, бұл табиғи жаңарудың символы болды. Осы жобаның суреті Ватикан кітапханасында сақталған. Екінші жобада сәулеттік құрылым жойылды және құбырлар қалың және жапырақты емен ағашының бұтақтары арасына орналастырылды, ол да кітапханада сақталған. Екі суреттің ешқайсысы Бернинидің өзіне жатқызылмайды, бірақ иконография базиликаны қайта құру жобасымен тығыз байланысты. Бұл табиғи және керемет орган ағашы Византия мен Шығыс әлеміндегі ағаш пішіндес музыкалық аспаптардың сипаттамаларынан немесе Италиядағы Ренессанс бақтарындағы ән шұңқырларынан шабыттанған болуы мүмкін. Ағаш Санта-Мария-дель-Пополо контекстінде ерекше маңызға ие болды, онда император Неронның зұлым жаңғақ ағашының естелігі әлі де жақсы есте болды. Гүлденген емен ағашы рухани жаңаруды және Рим папасының шіркеуді жаңартуын білдірді. Канторияның астындағы штукатур мүсіндері Антонио Рагги жасады, 1655–57 жылдары Бернинидің жетекшілігімен. Екі топ арасында айқын айырмашылықтар бар. Өнер тарихшысы Марк Вейл оң жақтағы тыныш және үйлесімді әшекейді Бернини жасаған деп санайды, ал екіншісінің ойыншыл тұрақсыздығы Раггидің жеке стиліне тән.

Күмбез

Күмбездің фрескалары ішкі кірпіш қабырғаның төменгі жағына салынған. Бұл жұқа және жеңіл конструкция белгісіз уақытта сурет салуға қолайлы бет жасау үшін тұрғызылған. Күмбез бен қиылыс сегіз үлкен жартылай дөңгелек терезелермен жарықтандырылған. Сегізбұрышты домбыраның бүйір қабырғаларындағы мәрмәр қаптамасы және қос коринфтік пилястралары Бернини стиліне ұқсайды, бірақ Ватикан кітапханасының Сикстин залы вестибюліндегі ертерек фрескада да осындай қос пилястралар көрінеді. Сол көріністе домбыраның негізінде балюстрадасы бар жол да көзге түседі. Бұл аймақ акант модильондарымен және түрлі розеткалары бар айқын шығыңқы тас карнизімен ерекшеленеді. Ғибадатхананың жеңіс аркасы кардинал Антонио Мария Саулидің боялған гербімен безендірілген. Базиликаның жаңа бас алтары мен арканың қайта безендірілуі Генуялық кардиналдың бұйрығымен 1627 жылы аяқталды. Оның әулетінің символы – жазылған бүркіт, итальян гербіне орналастырылған. Гербті екі періште ұстап тұр, олар классикалық үлгідегі жалаңаш жас жігіттер ретінде бейнеленген.

Апсида

Апсиданы Донато Браманте жобалаған. Римдегі ең көне витражды терезе француз суретшісі Гийом де Марсилат жасаған. Пинтуриккио күмбезді фрескалармен безендірген, оның ішінде Құдай ананың тәж киюі бейнеленген. Андреа Сансовиноның қолымен жасалған кардиналдар Асканио Сфорца мен Джироламо Бассо делла Ровередің мазарлары да апсидада орналасқан.

Жиһаз

Базиликадағы қазіргі жиһаз көбінесе заманауи, мысалы, нефтегі орындықтар немесе жаңа халыққа қарайтын құрбандық тақтасы, амбо және кесілістегі лекторий. Дегенмен, шіркеуде барокко стиліндегі бірнеше жиһаз бар: түрлі-түсті мәрмәрдан жасалған екі дерлік бірдей қасиетті су шамы және неф пен қанаттар арасындағы бағаналардың жанында орналасқан алты ағаштан жасалған мойындау бөлмесі. Бұл бөлшектердің негізгі ерекшеліктері бірдей: сегмент тәрізді фронтондар және екі жағында гүлдік өрнектермен безендірілген төрт қос ирек. Бірақ үш түрлі жұп бар: екі қарапайым мойындау бөлмесінде қосымша әшекей жоқ, екі "Чиги" үлгісіндегі мойындау бөлмесінде екі емен бұтағының арасында папалық отбасының алты тау символы бейнеленген және консольдер ретінде кішкентай периштелер бар, ал екі "Халықтың Мадоннасы" үлгісіндегі мойындау бөлмесінің фронтонында Мадонна мен баланың мүсіні бар (біреуінде мүсін жоқ болса да).

Делла Ровере шіркеуі

Della Rovere (немесе Nativity) капелласы – оң қанатындағы бірінші бүйірлік капелла. Ол 1477 жылдан бастап кардинал Доменико делла Ровере, өзінің туысы Папа Сикст IV шіркеуді қайта жаңартудан кейін жабдықтаған. Капелланың суретпен безендірілуі Пинтуриккио мен оның шәкірттеріне жатқызылады. Бас алтарьдағы "Балаға Жеромның табынуы" – Пинтуриккионың өзінің тамаша қолмен жазылған туындысы. Кардинал Кристофоро делла Роверенің (1478 жылы қайтыс болған) мазары, Андреа Брегно мен Мино да Фиезоледің еңбегі, оның інісімен орнатылған. Оң жақта Джованни де Кастроның (1506 жылы қайтыс болған) жерлеу монументі Франческо да Сангаллоға жатқызылады. Бұл капелла – Римдегі кваттроченто өнерінің ең жақсы сақталған ескерткіштерінің бірі.

Кибо шіркеуі

Цибо капелласы 1682 және 1687 жылдар аралығында кардинал Альдерано Цибо (1613-1700) тарапынан Карло Фонтананың жобалары бойынша түбегейлі қайта жаңартылды. Капелланың суреттерінің әсемдігі, қабырғаларын жабатын құнды мәрмәр әшекейлері және оның құрылысына қатысқан суретшілердің маңыздылығы үшін, ол Римде 17 ғасырдың соңғы тоқсанында салынған ең маңызды қасиетті ескерткіштердің бірі деп есептеледі.

Басо-делла-Ровере шіркеуі

Басо-делла-Ровере капелласы 1480-ші жылдары Жироламо Басо-делла-Роверемен жабдықталған. Архитектурасы Тууы капелласына ұқсас, ал боялған әшекейлеуі Пинтуриккио мен оның шеберханасына жатқызылады. Капелланың ең басты көрнекті жерлері – құрбандық алдындағы Мадонна мен Баланың Әулие Августин, Франциск, Падуалық Антоний және қасиетті монахпен бірге таққа отырған үлкен фрескасы, бірінші қабырғадағы Құдай ананың Көкке көтерілуі және суреттелген орындықтары мен шейіттердің көріністері бар иллюзиялық монохромды әшекейлеу. Дерутадан келген түпнұсқа майолика еден плиткалары да сақталған.

Коста шіркеуі

Коста капелласы Делла Ровере капеллаларының жоспарымен бірдей, бірақ оны 1488 жылы сатып алған португалдық кардинал Хорхе да Коста жарақтады. Ең маңызды өнер туындылары – Пинтурикхио мектебінің төрт шіркеу әкесін бейнелейтін лунеттердегі суреттері; Джан Кристофоро Романоның (шамамен 1505 жыл) мәрмәр алтарь тұғыры; және Андреа Брегно мектебінің кардинал Костаның жерлеу монументі. 1480 жылғы Пьетро Фоскаридің қола мен мәрмәрден жасалған жерлеу монументі осы жерде сақталған.

Монтемирабиль шіркеуі

Шәулет епископ Джованни Монтемирабильдің (1479 ж. қайтыс болған) құрметіне аталған және 1561 жылы базиликаның крещениелік шіркеуіне айналдырылған. Бұл шәулеттегі ең бағалы өнер туындылары – крещение тағының және қасиетті май құю тағының адикулалары. Олар 1657 жылы Брегно шеберханасы бұрынғы, 15 ғасырдағы қиратылған ескерткіштің қалдықтарынан құрастырылған. Сол қабырғадағы кардинал Антониотто Паллавичинидің мазары да осы шеберхананың 1501 жылғы жұмысы.

Чиги шіркеуі

Банкир Агостино Чиги шамамен 1512–1514 жылдары Рафаэльге өзі үшін жерлеу капелласын жобалау және безендіруді тапсырды. Капелла итальяндық Ренессанс және Барокко өнерінің асыл қазынасы болып саналады және базиликадағы ең маңызды ескерткіштердің бірі деп есептеледі. Орталық сегізбұрышты капелланың күмбезі Рафаэльдің "Әлемнің жаратылуы" мозаикасымен әсемделген. Йона мен Илияның мүсіндерін Лоренцетто жасаған. Кейіннен бұл капелла Фабио Чиги үшін Джан Лоренцо Бернини толықтырды. Оның қосымшаларында Хабакук пен Періште, сондай-ақ Даниял мен Арыстанның мүсіндері бар.

Мелини шіркеуі

Толентинолық Николай қасиеттісіне арналған бұл шапель – базиликаның 15 ғасырда салынған түпнұсқа алтыбұрышты шапельдерінің бірі, бірақ оның ішкі әрлеуі кейінгі ғасырларда өзгертілген. Ол ғасырлар бойы Мелини әулетінің қабірлік шапелі болып табылады және онда Алессандро Алгарди мен Пьер Этьен Монноның туындылары бар бірнеше ескерткіштер орналасқан. Шапельдің төбесіндегі фрескалар 1623-1627 жылдары Джованни да Сан-Джованнимен жасалған.

Кибо-Содерини шіркеуі

Крестке шегелену капелласы немесе Кибо Содерини капелласы барокко дәуірінде қайта жаңартылды, сол кезде фламанд суретшісі Питер ван Линт күмбезде және Пайымдау белгілерімен періштелерді бейнелейтін люнеттерде фрескалар циклын орындады. Бүйір қабырғалардағы екі үлкен фрескада "Нағыз Крест туралы аңыз" көріністері бейнеленген. Бас алтарь үстінде коринфтік эдикулада 15 ғасырға жататын ағаштан жасалған айқыш орналасқан. Капелла 1825 жылы Лоренцо Содерини тарапынан қалпына келтірілді.

Теодоли шіркеуі

Капелла – римдік манернизмнің құпиялы асыл қазынасы және суретші әрі мүсінші Джулио Маццонидің маңызды туындысы. Ол сондай-ақ, алтарьдағы Әулие Екатеринаның мүсіні, аркалардың төменгі бөлігіндегі штукатурлық тостағандар мен Кадис епископы Гироламо Теодолидің құрметіне орай «Капелла Санта Катерина «дель Каличе»» немесе «дель Кадиче» деп аталды. Бұл безендіруді бастапқыда 1555 жылы Траяно Аликорни тапсырыс берген, ал 1569 жылы жаңа қолдаушы Гироламо Теодолимен жұмыс қайта жандандырылып, шамамен 1575 жылы аяқталды.

Сераси шіркеуі

Сераси капелласында Караваджоның екі әйгілі суреті орналасқан – "Апостол Петірдің айқышқа ілінуі" және "Дамаск жолындағы түрленуі" (1600–01). Бұл, базіликадағы ең маңызды өнер туындыларының бірі болып саналады. Караваджоның екі суретінің арасында Аннибале Карраччидің "Көктем" атты алтарьлық суреті орналасқан.

Феоли және цикадалар шатырлары

Оң жақтағы трансептте орналасқан екі бірдей шапель көркемдік құндылығы тұрғысынан шіркеудің басқа шапельдерімен салыстырғанда айтарлықтай маңызсыз. Екеуі де Бернинидің 17 ғасырдағы жұмыстарының нәтижесінде салынған, бірақ олардың қазіргі әрлеуі одан кейін жасалған. Ең маңызды өнер туындысы – Сагона епископы Одоардо Цикаданың 1545 жылға дейінгі Гюльльельмо делла Портаның бөлшектелген зират ескерткіші. Алғашқыда ірі әрі әсем болған бұл қабір Цикада (немесе Сент-Рита) шапелінде орналасқан.

Ескерткіштер

Шіркеу римдік аристократияның, дін қызметкерлерінің және ғылымға бейім адамдардың сүйікті жерлеу орны болды, әсіресе Бернини араласып кіргеннен кейін. Қосалқы шіркеулердегі қабірлерден басқа, ең танымал ескерткіштер:

Мария Элеонора Бонкомпани Людовиси

Базиликаға кірген кездегі алғашқы ескерткіш – Пьомбиноның билеуші ханшайымы Мария Элеонора I Бонкомпаннидің қабырғадағы қабірі, есіктің қарсы жағындағы қабырғада орналасқан. Ханшайым 1745 жылы аурухананы аралағаннан кейін қайтыс болды. Оның қабірін 1749 жылы Доменико Грегорини жобалаған. Ескерткіш – ерекше макабрлық егжей-тегжейі бар, кеш барокко стилінің типикалық өнер туындысы. Негізінде Бонкомпани әулетінің символы – қанатты айдаһар бейнеленген. Епитафия тақташасы жылтыратылған, түрлі-түсті тастардан, "pietre dure" техникасымен жасалған. Жазудың үстінде Уақыттың бейнесі (қанатты бас сүйек), Пьомбино княздығының елтаңбасы және екі аллегориялық тұлға (Мейірімділік және Сабырлылық) орналасқан. Тақта ақ мәрмәрдан жасалған, төменгі бөлігінде шығыршық, ал жоғарғы бөлігінде қабырға, екі жанатын шам және тағы бір қанатты бас сүйек бар.

Джованни Баттиста Гислени

1630-1668 жылдары Польша корольдігінің сарайында қызмет еткен итальяндық барокко сәулетшісі және сахна суретшісі Джованни Баттиста Гисленидің қабірі, базиликадағы ең қорқынышты жерлеу ескерткіші болып саналады. Ол, алдыңғы қасбеттің оң жағында, ағаш кабина мен тас жарты бағананың арасында орналасқан. Мемориалды сәулетшінің өзі 1670 жылы, қайтыс болғаннан екі жыл бұрын жобалап, орнатқан. Ескерткіштің жоғарғы бөлігі – ұзақ жазуы және фламанд суретшісі Якоб Фердинанд Воэт салған марқұмның портреті бар тас тақта. Қабырғада періштелер тіреген суреттелген шатыр бар. Төменгі бөлігі әлдеқайда қызықтырақ: темір торының артындағы терезеден қаңқа көрініп тұр. Қорқынышты, орамалға оралған бейне, сүйекті қолымен көкірегін қысып, көрерменге қарай бет бұрады. Терезенің тас жақтауында елтаңба мен екі қола медальон орналасқан. Сол жақтағы медальонда бұтақтары қиылған, бірақ жаңа шыбықтар атқан ағаш және кокон тоқудағы гусеница бейнеленген, ал оң жақтағы медальонда гусеницаның көбелекке айналуы көрсетілген. Бұл – өлім мен қайта тірілудің символы. Жазулар да сондай хабарды жеткізеді: “In nidulo meo moriar” (“Мен ұямда өлемін”, яғни Рим қаласында) және “Ut phoenix multiplicabo dies” (“Феникс сияқты күндерімді көбейтермін”). Ескерткіштің жоғарғы және төменгі бөлігінде екі жұмбақ жазу бар: “Neque hic vivus” және “Neque illic mortuus” (“Бұл жерде тірі емес, сол жерде де өлмес”). Бұл қабірдегі қаңқа, басқа барокко қабірлеріндегідей Өлімнің бейнесі емес, қайта тірілуге бет алған марқұмның (өтпелі бейне) образы және осы себепті “өлім – өмірдің символына айналды”.

Мария Фламинья Одескальчи Чиги

Мария Фламиниа Одескальчи Чиги ханшайымының жерлеу ескерткіші кейде «Римдегі соңғы барокко қабірі» деп аталады. Бұл базиликадағы ең әсерлі, көркем және театрландырылған қабір ескерткіші. Ол 1772 жылы 20 жасында босанғанда қайтыс болған Дон Сигисмондо Чиги Альбани делла Ровере, 4-ші Фарнезе ханзадасының бірінші әйелі, жас ханшайым үшін салынған. Оны барокко стилімен танымал сәулетші Паоло Пози жобалаған, ал жұмысын Агостино Пенна орындаған. Қабір Чиги және Монтемирабиль шіркеулері арасындағы бағананың жанында орналасқан. Монумент Санта-Мария-сверх-Минервадағы Мария Рагги үшін Бернини салған қабірдің ықпалын көрсетеді. Пози екі ханшайым отбасының байланысын көрсету үшін Чиги және Одескальчидің геральдикалық белгілерін пайдаланды. Ескерткіштің төменгі бөлігінде ақ мәрмәрдан жасалған Одескальчи арыстаны Чиги тауына көтеріліп жатыр; оң жақта тұтанатын құрыштан жасалған хош иіс жаққыш тағы да Одескальчилерге сілтеме жасайды. Таудан түйірлі қола емен ағашы (Чиги) өседі, оның бұтақтарында үлкен қызыл мәрмәр шапан бар. Шапан алтынмен жиектелген және алтын әріптермен жазылған эпитафиямен, сондай-ақ Чиги жұлдыздарымен және төменгі бөлігінде Одескальчилердің хош иіс жаққыштарымен әсемделген. Қабірдің жоғарғы бөлігінде ақ мәрмәрдан жасалған бүркіт пен екі періште, өліктің ақ-қара мәрмәр портретін алып жүреді, ол бай безендірілген алтын медальонға орналасқан. 19-шы ғасырда ескерткіш әдепсіз деп есептелді. Стендаль 1827 жылы жазған «Римдегі серуендер» еңбегінде оны «18-шы ғасырдың қорқынышты талғамының көрінісі» деп атады.

Джованни Героламо Альбани

Базиликадағы ең маңызды маниристтік жерлеу ескерткіштерінің бірі - XVI ғасырдың соңғы онжылдықтарында Папалық сотта ықпалды саясаткер, заңгер, ғалым және дипломат болған кардинал Джан Жироламо Альбанидің қабірі. Ол 1591 жылы қайтыс болды. Кеш Ренессанс дәуіріндегі бұл ескерткіш – римдік мүсінші Джованни Антонио Паракканың маңызды туындыларының бірі. Кардиналдың бюсі – осы ескі мемлекет қайраткерінің шынайы портреті. Ол бас жағын бас алтарьға бұрып, дұға етуде. Осы ескерткішке қарама-қарсы кардинал Джованни Баттиста Паллавичиноның (1596) кенотафы да Параккаға жатқызылады.

Людовико Подокатаро

Кипрлік кардинал Людовико Подокатароның қабырғадағы қабірі, Папа Александр VI-ның хатшысы және дәрігері, Рим Ренессансы мүсіндемесінің монументалды туындысы. Танымал гуманист және пап дипломаты 1504 жылғы 7 қазанда зор салтанатпен жерленді. Қабірдің оң қанаттағы трансепті алғашқыда Подокатароның меценаттары Борджиа отбасының жерлеу шіркеуіне жақын орналасқан, бірақ шіркеу қазірде жойылған. Алғашқыда бұл ескерткіш алтарь және қабір ретінде екі қызмет атқарған. Бұл туынды, шамасы, кардинал 1497 жылы Августин шіркеуіне сыйлық жасағаннан бастап 1504 жылы қайтыс болғанға дейін тапсырыс берген болуы мүмкін. Ескерткіштің авторлары белгісіз, бірақ стильлік ерекшеліктеріне сүйене отырып, ол әртүрлі мүсіншілер тобының жұмысы деп саналады. Архитектуралық композиция дәстүрлі және 16 ғасырдың басындағы стильге сәйкес консервативті, ол Андреа Брегноның үлгілерінен алынған.

Бернардино Лонати

Кардинал Бернардино Лонатидің қабырғалық қабірі Людовико Подокатароның сол дәуірдегі кесенесімен ұқсас, және екеуі де 16 ғасырдың басында базиликаны Борджия әулетінің қасиетті орнына айналдырған Папа Александр VI заманына жататын ескерткіштер тобына кіреді. Монументті кардинал Асканио Сфорца өзінің қолдауындағы Бернардино Лонатидің 1497 жылғы 7 тамыздағы қайтысынан кейін қаржылады. Бұл, Лонатидің Папаның бұйрығымен Орсини әулетіне қарсы өткен сәтсіз жорылынан көп ұзамай болды. Монументтің архитектуралық құрамы Андреа Брегноның үлгілеріне негізделген.