Кіріспе

Тәқлид (تَقْليد) – бір адамның екінші адамның үйретуіне сәйкес келуін білдіретін исламдық термин. Тәқлид жасаған адам – муқаллид деп аталады. Терминнің нақты мағынасы контекст пен заманға қарай өзгереді. Терминнің классикалық қолданылуы сунниттік және шииттік исламда әртүрлі. Сунниттік исламда тәқлид – өз бетінше ойлауға қабілетті муджтахидтің (مُجْتَهِد) үйретуіне емес, бір адамның екінші адамның үйретуіне негізсіз сәйкес келуін білдіреді. Шииттік исламда тәқлид – муджтахид емес адамның муджтахидтің үйретуіне жалпы сәйкес келуін білдіреді және теріс мағынасы жоқ. Бұл айырмашылық имаматқа қатысты шииттік және сунниттік көзқарастардың өзгешелігіне байланысты. Қазіргі заманда, әсіресе исламдық модернизм аясында, тәқлид көбінесе жағымсыз сипатталып, "соқыр еліктеу" деп аударылады. Бұл тәуелсіз ойлаудың (ижтихад) тоқырауы және діни мекемелердің дәстүрлі діни түсіндіруді сынсыз еліктеуі ретінде қарастырылады.

Шолу

Араб тіліндегі "тақлид" сөзі "қ л д Q L D" үш әріпті түбірінен туындаған, ол "еліктеу" дегенді білдіреді. Бұл термин, өздігінен "жем жетекке" ие болуға рұқсат ету идеясынан пайда болған деп саналады. Тақлид жасайтын адам "мұқалид" деп аталады, ал тақлидты қабылдамайтын адам "ғаир мұқалид" деп аталады. Шейх Шами Ханафи былай деді: "дәлелдерді білмей, біреудің сөзін қабылдау".

Сүннит ислам

Дәстүр бойынша, егер адам муджахид деңгейіне жетпесе, тақлид жасау заңды және міндетті болып саналады. Рудольф Петерстің сөзіне қарағанда, бұл дәстүрлі мұсылман ғалымдарының пікірінше, консенсус арқылы бекітілген және діннің қажеттілігі (ma'lum min al din daruratan) ретінде белгілі. Ваххабизм және Ахли хадис сияқты салафилік бағыттар тақлид жасаудан бас тартады және оның орнына ижтихад жасауға шақырады.

Шиит діні

Шиит исламында тақлид – "мұжтахидтің үкімдерін ұстануды немесе "еліктеуді" білдіреді". 941 жыл (329 хижри) күллі жасырындығынан (ал-ғайбатул кубра) кейін, он екі шииттер өз діни істерінде ойшылдың (мұжтахид) немесе заңгердің (фақиһ) үйретулерін ұстанып, тақлидті сақтауға міндетті. 19-шы ғасырдан бастап шиит ғалымдары сенушілерді "тақлид көзіне" (маржаъ ат-тақлид) "кеңес және басшылық алу үшін, сондай-ақ үлгі ретінде еліктеу үшін" үйретті. Осылайша, ислам құқығын (фиқһ) білмейтін шииттер шариғат мәселелерінде "сарапшының, яғни мұжтахидтің нұсқауларын орындауға заңды түрде міндетті", бірақ "сенім мәселелерінде" (усул әд-дин) мұндай іс жасауға тыйым салынған. "Сенім мәселелерінде", яғни "дін қағидалары" сияқты, Алланың бар екендігі және пайғамбарлық сияқты мәселелерде тахқиқ, тақлид емес, қолданылуы керек. Тахқиқ – шындықты іздеу, сарапшының сөзін емес, өзің зерттеу және анықтау.