Кіріспе

Қытай жазушысы Лу Сюньнің 1918 жылғы "Жаңылғанның күнделігі" – қытай жазушысы Лу Сюньнің 1918 жылы жарық көрген қысқа әңгімесі. Бұл Республика дәуіріндегі Қытайда халық тілінде жазылған алғашқы және ең ықпалды туындылардың бірі болды және Жаңа мәдениет қозғалысының ірге тасы саналды. Лу Сюньнің әңгімелері көбінесе 20 ғасырдың басындағы қытай қоғамын сынап көрсетті, ал "Жаңылғанның күнделігі" әдебиетте жаңа тіл мен революциялық кейіпкерді қалыптастырды, бұл дәстүрлі ойлау мен түсініктерге қарсы тұруға жасалған әрекет болды. Күнделік түрі және айналасындағылардан шындықты анық көретін жаңылған адам туралы идея Николай Гогольдің "Жаңылғанның күнделігі" атты әңгімесінен шабыт алды. Лу Сюньнің "жаңылғаны" өз отбасында да, айналасындағы ауылдарда да "адам жеушілік" көреді, содан кейін ол Конфуций классикаларында да адам жеушілікке ұшырайды, бұл классикалар көптен бері қоғамдағы өзара міндеттемелер туралы гуманистік көзқараспен есептелген және Конфуций өркениетінің басымдығын ақтау үшін пайдаланылған. Бұл әңгіме дәстүрлі қытай мәдениеті мен қоғамына сарказммен толы шабуыл ретінде және жаңа мәдени бағытқа шақыру ретінде қарастырылуы мүмкін. "Жаңылғанның күнделігі" Лу Сюньнің алғашқы жинағындағы ашылу туындысы болып табылады және оны "Қытайдың алғашқы заманауи қысқа әңгімесі" деп жиі айтады. Чэнь Хенчжэнің "Бір күн" туындысымен бірге, бұл Синьхай революциясынан кейін жарық көрген ең ықпалды қазіргі заманғы халық тіліндегі туындылардың бірі болды. Ол Bokklubben World Library кітапханасы тарихтағы ең жақсы 100 кітаптың бірі ретінде таңдалды және 2014 жылы The Telegraph газеті оны барлық уақыттағы ең жақсы он азиялық романның бірі деп атады.

Қысқаша мазмұны

Бұл әңгіме классикалық қытай тілінде жазылған, баяудағы досымен қайта кездесу туралы хабарламамен басталады. Досының бауыры ауырып жатқанын естіген соң, ол оларға барады, бірақ бауырының жазылып, мемлекеттік қызметке кіргенін біледі. Әңгіменің қалған бөлігі – баяндаушының бауыры "ақылдан безген" кезде жазған күнделігінен көшірген 13 үзіндіден тұрады, ол күнделік қарапайым қытай тілінде жазылған. Күнделікте ол "қуғыншылдық кешенінен" зардап шеккенін, әркімнің әрекетіне күдікпен қарағанын, соның ішінде адамдардың қарауына, дәрігердің емдеуіне, бауырының мінез-құлқына, тіпті иттердің ұрлауына дейін күдікпен қарағанын айтады. Ол ауыл тұрғындарының өзіне өшпенділікпен қарап, оны жегісі келетін каннибалдық екеніне сенеді. Тарих кітабын оқығанда "ақылдан адасқан" адам жолдардың арасында "адам жеу" деген сөздерді, классикалық қытай мәтіндеріне қосымша түсініктеме ретінде жазылғандай көреді. "Ақылсыздығы" күшейген сайын, ол ауыл тұрғындары оны өзіне-өзі қол жұмалауға мәжбүрлеуге тырысып жатыр деп ойлап, психозға ұшырайды, бауыры әпкесін жеген және ол да солай істеген болуы мүмкін дейді. Ол ауыл тұрғындарын "іштен өзгеруге" көндіруге тырысады, бірақ адамдар мыңдаған жылдар бойы бір-бірін жеп келеді деген қорытындыға келеді. Соңғы тарау "балаларды сақтаңдар" деген шақырумен аяқталады.

Әдеби құралдар

Лу Сюньнің бейнелеу, символизм және метафора қолдануы – оның қытайдың дәстүрлі құндылықтары мен ой-пікіріне деген жек көруінің символдық түсіндірмесі болып табылады. Ақылдан адасқан адам – өз жекелігін қайта иеленіп, қоғамның дәстүрлі және зиянды мәдени нормаларын ұстанудан бас тартқан «оянған» тұлғаны бейнелейді. Қытай тарихының ұзақ кезеңінде Конфуций моралі мен қағидаларының негізінде қалыптасқандықтан, демократия, жекелік, табиғи құқықтар және ой еркіндігі сияқты ұғымдар қалыптаспады және қытай психикасында тамыр жаюда қиындықтарға тап болды. Лу Сюнь: «Біз, қытайлар, әрқашан сәл мақтанғанымыз рас, бірақ өкінішке орай, бұл ешқашан жеке мақтан емес, керісінше, ұжымдық және патриоттық мақтан» деп атап өткен. Мұндай мақтан «Айбанаттың күнделігінде» көрінеді, онда ақылдан адасқан адам: «Адам жегісі келіп, сонымен бірге өзі желіне қорыққандықтан, бір-біріне терең күдікпен қарайды» дейді. Бұл – дәстүрдің шекпендері арқылы қытай халқының бұзылуының метафорасы, нәтижесінде жарықтанған және сенімсіздікке толы қоғам қалыптасады, ол жақсы ұжымдық болашақ үшін бірлесіп жұмыс істей алмайды. Тағы бір қорқынышты мысал – «медициналық ғылымның» әдеби құрал ретінде қолданылуы: ақыл мен дененің ауруларын емдеудің орнына, қазіргі кездегі өрескел феодалдық жүйелерді заңдастырып, мәңгілік ету үшін пайдаланылуы. Алғы сөзден көрініп тұрғанындай, ақылдан адасқан/революционер «қудалау кешенінен» «сауығып», ақырында ол бір кезде айыптаған каннибалистік және адамдық емес мәдениетке қайта сіңіріледі.

Тарихи контекст

ХХ ғасырдың басында Қытай тарихында 1911 жылғы төңкеріс нәтижесінде Цинь әулетінің құлдырауы және Қытайдың республикалық дәуірінің басталуымен дүрбелеңді кезең болды. Осы кезеңде халық арасында батыс империализміне қарсы күшті наразылықтармен қатар, демократияны күшейту, батыс идеяларын қабылдау және жаңғырту туралы талаптар да кеңінен тарады. Қытайда соғыс әміршілерінің билігі, аймақтық жікшілік және азаматтық тәртіпсіздіктер үстемдік құрды. Жасырақ, бірақ бөлінген республикада саяси тұрақсыздық басым болды, оны Сунь Ят Сен номиналды түрде басқарды, ал елдің болашақ саяси бағыты туралы қызу пікірталас жүрді. Одан кейін болған зор әлеуметтік өзгерістер қытай әдебиетінің дамуын күрт өзгертті және байхуа деп аталатын тіл білімі жүйесінің қалыптасуына ықпал етті. Белгілі зиялы және 4 мамыр қозғалысының маңызды мүшесі ретінде Лу «Қазіргі қытай әдебиетінің әкесі» деп есептеледі. Лу Сюньнің қытай әдебиетіне қосқан үлесі қытай тілі мен стилінде радикалды өзгерістерге әкелді. Ху Ши, 4 мамыр қозғалысының маңызды тұлғасы және қазіргі Қытайдың көрнекті жазушысы, 1917 жылы «Жаңа әдебиет қозғалысы» деп аталатын қозғалысты құрды. Бұл қозғалыс классикалық қытай тілін алмастыратын, реформаланған қытай жазуын құруға бағытталды, соның арқасында қарапайым қытай халқы оны оңай үйреніп, түсіне алатын болды. Осылайша, байхуа деп аталатын жаңа жазу жүйесі пайда болды. Байхуа – халық әңгімелері мен пьесаларда кеңінен қолданылған, сондай-ақ күнделікті сөйлеу тілі ретінде қолданылған әдеби тіл болды. Кейбір ғалымдар дәстүрлі вэньяньды байхуамен алмастыруға және оны жалпы халық арасында жазу мен қарым-қатынас стандарты ретінде пайдалануға шақырды. 1898 жылғы реформа қозғалысы кезінде газеттер мен журналдарда байхуаны қолдануға қатысты белгілі бір дамулар байқалды. «Жаңылған адамның күнделігі» – 4 мамыр стилінде жазылған әдебиеттің әйгілі және үлгілі туындысы, ол күнделік жазушының халық тілінде жазған күнделігінің фрагменттері түрінде ұсынылған. Байхуа 1940 жылдары жазылған қытай тілінің стандартты түріне айналды.

Қабылдау

Қытай әдебиетінде табысқа жетіп, үстемдік құрғанына қарамастан, Лу Сюньнің әңгімелері әдебиеттің көрнекті туындылары ретінде кеңінен танылуына бес жыл кетті. "Күнделік" жарияламас бұрын Лу Сюнь толық бейшаралық пен үмітсіздікке ұшыраған еді. Осы кезеңде оның ой-сезімі оған жақын тұрған азаматтардан басқа оқырмандарға белгісіз болды. Осылайша, "Ақылсыздың күнделігі" шетелдік тәсілдерді қолданғандықтан, сол кездегі көпшілікке оңай түсінілмеді. Адам жеу тақырыбы және "өзін жеу" тұжырымы, оның тұспалдылығы мен жалпы қытай мәдениеті мен дәстүрлі идеяларға жасалған қатал сын ретінде түсіндірілуі оқырмандар арасында дау мен сына тудырды. Лу Сюньнің өзінің жазбалары арқылы дәстүрлі қытай қоғамындағы мәдени кемшіліктерді емдеу әрекеттері оңай қабылданбады. Дегенмен, әңгіменің "теңдесі жоқ" ерекшелігі, маңызды тақырыптары және уақтылы жариялануы көптеген авторлар мен сыншылардың назарын өзіне тартты. Жалпы алғанда, Лу Сюньнің туындылары республикалық Қытайдағы тарихи өзгерістердің шындығын көрсетеді және бүгінгі күнде де қытай қоғамында маңыздылығын жоймаған мәселелерге қатысты өткір әлеуметтік сынға айналды. Лу Сюньнің әңгімелері қазіргі классикалық қытай әдебиетінің маңызды туындылары ретінде танылды, олар мың жылдар бойы елді билеген тирандық императорлық биліктен құтылуға ұмтылған қытай қоғамының күресін, қытай қоғамының күрделі әлеуметтік құрылымын және сол кездегі саяси мәселелерді бейнелейді.