Кіріспе
Ежелгі Армения патшалығының провинциясы – географиялық аймақ. Васпуракан (Батыс Армения тілінде: Васбураган) – ежелгі Армения патшалығының сегізінші провинциясы. Кейін орта ғасырларда Ван көлі маңында орталықтанған тәуелсіз патшалыққа айналды. Қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысы және Иранның солтүстік-батысында орналасқан бұл аймақ армян өркениетінің алғашқы ошағы саналады.
the geographic area
Vaspurakan (, Western Armenian pronunciation: Vasbouragan) was the eighth province of the ancient kingdom of Armenia, which later became an independent kingdom during the Middle Ages, centered on Lake Van. Located in what is now southeastern Turkey and northwestern Iran, the region is considered to be the cradle of Armenian civilization.
Атауы
Васпуракан атауы ирандық текті. Ол орта парсы тіліндегі vāspuhr сөзімен байланысты, яғни «ең үлкен, мұрагер, ханзада» деген мағынаны білдіреді. Орта парсы тілінде васпухракан Сасани империясының жоғарғы табағын білдірген. Армян тілінде васпуракан сөзі сирек қолданылатын «асыл» деген сипаттама ретінде де пайдаланылған; мысалы, васпуракан гунд («асылдар әскері»). Осылайша, Васпураканды «асыл жер» немесе «ханзадалар елі» деп аударуға болады. Атаудың басқа да түсіндірмелері «ерекше мәртебеге ие болу» немесе «патшалық иелік» дегенді қамтиды. Арменолог Генрих Хюбшманн бұл атаудың 7-ғасыр тарихшысы Себеос айтқан Vaspurakan Gndin koghmn («асылдар әскерінің жері») деген сөздің қысқартылған түрі болуы мүмкін деп санайды. Кейбір ғалымдар Васпураканды Страбон Басоропеда (Βασοροπέδα) деп атағандығына сендіреді. Хюбшманн, егер провинция Страбонның заманында (б.з.д. 1-ғасыр, б.з. 1-ғасыр) Васпуракан деп аталған болса, онда ол ерте армян тарихшыларының еңбектерінде де кездесуі керек еді, бірақ олардың көпшілігі оны атамайды. Мовс Хоренаци (дәстүрлі түрде 5-ғасырға жатқызылады) провинцияны осы атпен алғаш рет атайды, және тек бір рет. Кейінгі армян тарихшылары (мысалы, Левонд, Хованнес Драсканакертси, Товма Арцруни) провинцияға жиі сілтеме жасайды, әсіресе Арцруни әулетінің Васпуракан княздығы құрылғаннан кейін.
Тарих
Б.з.д. 9 ғасырдан бастап Васпуракан Урартудың бір бөлігі болды. Б.з.д. 6 ғасырда ол Армения сатрапиясының құрамына кірді. 189 жылы ол Ұлы Арменияның провинцияларының біріне айналды. Содан кейін Арменияның Арсакид әулетіне қосылды. 387 жылғы бөліністен кейін ол Парсы Армениясына енді. 8 ғасырда арабтардың билігіне қарады. Васпураканде көптеген көтерілістер болды. 885 жылы Армения Корольдығының құрамында тәуелсіздік алды. Тарихының көп бөлігінде Арджруни әулеті билік етті, олар алғаш рет аймақта княздық құруға қол жеткізді. 908 жылы Васпуракан ең ірі аумағында Ван көлі мен Урмия көлі (Капутан деп те аталады) арасындағы жерлерді қамтыды. 908 жылы Гакыйк I Васпураканды Багратидтермен бәсекелесіп, Аббасид халифатының мойындауымен Армения патшасы атанды, бірақ көп ұзамай ол Васпуракан патшасы ретінде Ашот II-мен келісімге келді. 1021 жылы Сенекерим Ардзруни Васпураканды Византия империясына өткізіп, орнына Себастия және оның төңірегіндегі иеліктерді алды. Васпуракан Византия империясына (Византия грек тілінде Васпракия Βασπρακία) берілгеннен кейін, оны Сельджук түріктері басып алды. Кейіннен оны Ахлатшахтар, Аюбидтер және Рум сұлтандығы кезекпен биледі. 13 ғасырдың басында Васпураканның бір бөлігін Заккаридтер азат етті, бірақ одан кейін моңғолдар, Сельджуктар, Қара Қойлы, ирандық Сафавилер және Осман түріктері басып алды (бірақ Надир Шах оны өмірден қысқа уақыт өткен Әфшарид әулеті кезінде қайтарып алды).
Кантондар (Гаварлар)
Васпураканның аумағы кең болған және ол 35 кантонға бөлінген. Олар әдетте оларды басқаратын жергілікті нахарардың (кантон басшысы) атын қойған: