Кіріспе

Йохан Тюри, туған жері Йоханнес Олсен Тюри, сондай-ақ Йохан Туури немесе Йохан Тюри немесе Йохан Тюури (1854 жылдың 12 наурызы – 1936 жылдың 30 қарашасы) – саам тілінде діни емес туынды жариялаған алғашқы саам авторы. Оның алғашқы кітабы «Muitalus sámiid birra» («Саамдар туралы есеп») деп аталды және 20 ғасырдың басында Солтүстік Швецияның Юкасярви аймағында бұғы өсірумен айналысатын адамдардың өмірін баяндайды. «Муйталус» – әртүрлі және терең мәтін, онда саамдардың бала тәрбиелеу, аң аулау, емдеу, йойк және халық мүсіндемесі дәстүрлері туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Мәтіннің басты мақсаты – саам мәдениетінің ішкі құндылығына сыртқы адамдардың назарын аудару. Тюри Норвегияның Каутокейно қаласында дүниеге келген, бірақ 1880 жылдары отбасымен бірге Швецияның Юкасярви маңындағы Талма саам қауымына көшіп келген. 1904 жылы ол Скандинавияның солтүстігінде пойызбен өнер студенті Эмили Демант Хаттпен танысты. Ол оған лапландиялықтар туралы кітап жазуға ниеттенгенін айтты, ал ол көшпелі өмір салтын қалағанын жеткізді. Үш жылдан кейін саам тілін үйренген Демант Хатт Скандинавияның солтүстігіне оралып, Тюридің отбасымен бірге тұрды. 1908 жылы Тюри мен Демант Хат тау шатырында тұрып, ол оның қолжазбасын дайындауға көмектесті. Тюри Юкасярвиде қайтыс болды. Кітап онға жуық тілге аударылды, оның ішінде швед, дат, фин, ағылшын, норвег, неміс, француз, итальян, венгр және жапон тілдері бар. 2011 жылы «Nordic Studies Press» баспасы Тюридің «Саамдар туралы есеп» кітабының ағылшын тіліндегі басылымын шығарды, оны фольклорші және скандинавиялық зерттеулер профессоры Томас А. Дубуа аударған.