Кіріспе

Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы (農林水産, nōrinsuisan) жапон экономикасының біріншілік секторын жапондық тау-кен өнеркәсібімен бірге құрайды, бірақ олардың үлесі жалпы ұлттық өнімнің барлығы 1,3% құрайды. Жапония жерінің тек 20% ғана өңделуге жарамды, ал ауыл шаруашылығы экономикасы жоғары деңгейде субсидияланады. 1940 жылдарға дейін ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы жапон экономикасын басып тұрды, бірақ содан кейін салыстырмалы маңыздылығы төмендеді (Жапон империясындағы ауыл шаруашылығын қараңыз). 19 ғасырдың соңында (Мейдзи кезеңінде) осы секторлар жұмыспен қамтудың 80% астам бөлігін құрады. Соғысқа дейінгі кезеңде ауыл шаруашылығындағы жұмыспен қамту төмендеді, бірақ екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде бұл сектор әлі де ең ірі жұмыс беруші болып қала берді (жұмыс күшінің шамамен 50%). 1965 жылы 23,5%, 1977 жылы 11,9%, ал 1988 жылы 7,2% дейін төмендеді. Ұлттық экономикадағы ауыл шаруашылығының маңызы одан әрі жылдам төмендеуді жалғастырды, 1975 және 1989 жылдар аралығында ауыл шаруашылығының таза өнімінің ЖҰӨ-дегі үлесі 4,1%-дан 3%-ға дейін азайды. 1950 жылдары басталған Жапонияның экономикалық өрлеуі фермерлерді табыс және ауыл шаруашылығы технологиялары жағынан қалып қойды. Олар үкіметтің азық-түлік бақылау саясатына қызығушылық танытты, онда күріш бағасы жоғары деңгейде сақталды және фермерлер өздері қалаған өнімді өндіруге ынталандырылды. Фермерлер күріштің көп мөлшерін өндіретін болды, тіпті өздерінің көкөніс бақтарын күріш егістік жерлеріне айналдырды. 1960 жылдардың соңында олардың өнімі 14 миллион тоннадан асты, бұл өңделетін жердің ауданының ұлғаюымен және бірлік ауданына түсетін өнімділіктің артуымен байланысты, жақсартылған өсіру әдістерінің арқасында мүмкін болды. Шаруашылық шаруашылықтарының үш түрі қалыптасты: ауыл шаруашылығымен ғана айналысатындар (1988 жылы 4,2 миллион шаруашылықтың 14,5%, 1965 жылы 21,5% болған), табысының жартысынан көбін шаруашылықтан алатындар (1965 жылы 36,7% болған, 1988 жылы 14,2% дейін төмендеді) және ауыл шаруашылығынан басқа жұмыстармен айналысатындар (1965 жылы 41,8% болған, 1988 жылы 71,3% дейін өсті). Шаруашылықпен айналыспайтын отбасылардың саны артуына байланысты шаруа қожалықтарының саны азайды (1975 жылы 4,9 миллионнан 1988 жылы 4,8 миллионға дейін). 1970 және 1980 жылдардағы төмендеу қарқыны баяулады, бірақ 1980 жылы фермерлердің орташа жасы 51-ге жетті, бұл орташа өнеркәсіп қызметкерінен 12 жас үлкен. Тарихи және қазіргі кезде әйел фермерлердің саны ерлерден көп. 2011 жылғы мемлекеттік деректерде жаңа агробизнес кәсіпорындарының төрттен үш бөлігін әйелдер басқаратыны көрсетілген.

Ауыл шаруашылығы

2018 жылы Жапония 9,7 млн тонна күріш (әлемдегі 13-ші өндіруші), 3,6 млн тонна қант қызылшасы (қант пен этанол өндіруге пайдаланылады), 1,2 млн тонна қамыстың қантты түрі (қант пен этанол өндіруге пайдаланылады), 208 мың тонна хурма (әлемдегі 4-ші өндіруші), 2,3 млн тонна картоп, 1,3 млн тонна кәдігі көкбас, 1,6 млн тонна пияз, 773 мың тонна мандарин, 756 мың тонна алма, 764 мың тонна бидай, 724 мың тонна қызанақ, 612 мың тонна сәбіз, 578 мың тонна салат пен цикорий, 550 мың тонна қияр, 317 мың тонна қарбыз, 300 мың тонна баклажан, 258 мың тонна алмұрт, 226 мың тонна шпинат, 211 мың тонна соя, 197 мың тонна қабақ, 174 мың тонна арпа, 174 мың тонна жүзім, 164 мың тонна гүлді көкбас және брокколи, 164 мың тонна ямс, 163 мың тонна клубника, 143 мың тонна дың, 141 мың тонна таро, 140 мың тонна бұрыш, 113 мың тонна шабдалы, 112 мың тонна апрікос және 2,7 млн тонна басқа көкөністер, сонымен қатар басқа шаруашылық өнімдерінің шағын өндірісін жүзеге асырды.

Жер тапшылығы

Жапон ауыл шаруашылығының ең көзге түсетін ерекшелігі – Жапонияның ерекше географиясы мен геологиясының салдарынан егістік жерлердің жетіспеушілігі. 1988 жылы жалпы жер көлемінің тек 13,2% ғана өңделді. Дегенмен, жерлер қарқынды түрде өңделеді. Күріш алқаптары аллювиалды жазықтарда, террасалы беткейлерде, ылғалды жерлерде және жағалаудың шығанақтарында елдің көп бөлігін алып жатыр. Күріш егілмейтін жерлер террасалар мен төменгі беткейлерде орналасқан, күзде бидай мен арпа, ал жазда тәтті картоп, көкөністер және құрғақ күріш егіледі. Аралас егіс кең таралған: мұндай дақылдар бұршақ және безнекпен кезектестіріледі. Жапон ауыл шаруашылығы «науқас» сектор ретінде сипатталады, себебі ол егістік жердің жылдам азаюы және ауыл шаруашылығы табыстарының төмендеуі сияқты түрлі шектеулермен күресуге мәжбүр. 1970-80 жылдары көптеген жапондықтардың диетасындағы кең ауысулар күріш артық болу мәселесін одан әрі ушықтырды. Тіпті күріштен мол өнім алған кезде де жинақталған қорлар резервтің 25% -дан астамға азаймады. 1990 жылы Жапония ауыл шаруашылығы өнімдері бойынша 67% өзін-өзі қамтамасыз етті және астық пен жемшөптің шамамен 30% -ын өндірді. Ауыл шаруашылығы жерлерін біріктіру және өнімділікті арттыру мақсатында 2014 жылы реформалық пакет аясында жергілікті ауыл шаруашылығы комитеттерін реформалауды қамтитын, ауыл шаруашылығының аралық басқару ұйымдары (nōchi chūkan kanri kikō), сондай-ақ «Жер банкілер» деп белгілі ұйымдар енгізілді. Женцштің айтуынша, «Реформалық пакет нинайт [иеленуші] шаруашылықтарының, соның ішінде корпорациялардың қолына ауыл шаруашылығы жерлерін біріктіруді рационалдауға бағытталған».

Мал шаруашылығы

Мал шаруашылығы шағын қызмет болып табылады. 1900 жылдары сиыр етіне деген сұраныс артты және фермерлер көбінесе сүт шаруашылығынан жоғары сапалы (және қымбат) сиыр етін, мысалы, Кобе сиыр етін өндіруге көшті. 1980 жылдары ішкі сиыр еті өндірісі сұраныстың 2%-дан астам бөлігін қанағаттандырды. 1991 жылы АҚШ-тың қатты қысымы салдарынан Жапония картоп пен цитрус жемістерін импорттау квотасын жойды. Сүт сиырлары Хоккайдода көптеп кездеседі, ондағы фермерлердің 25%-ы сүт шаруашылықтарын жүргізеді, бірақ сүт сиырлары Иватеде, Тохоку аймағында, сондай-ақ Токио мен Кобе маңында да өсіріледі. Етті малдың көп бөлігі Батыс Хонсю және Кюсюде шоғырланған. Тамақ үшін ең ерте үйретілген жануарлар – шошқалар елдің барлық аймақтарында кездеседі. Шошқа еті ең танымал ет түрі. Импортталатын сиыр етінің көп бөлігі Австралиядан келеді, себебі АҚШ пен Канададан сиыр еті әкелу осы елдерде жұқпалы губка тәрізді энцефалопатияның (ЖГТЭ) алғашқы жағдайлары тіркелгеннен кейін тоқтатылған. Бұл шектеулер 2006 жылы алынып тасталды.

Орман шаруашылығы

Жапония жерінің үштен екі бөлігін орман құрайды. Жапониядағы орманның 40% -ы самырсын және кипарис сияқты жасанды түрде отырғызылған орман. Олар негізінен Тынық мұхиты соғысынан кейін құрылыс материалдарын өндіру үшін отырғызылды, бірақ Жапония қарқынды экономикалық өсімді бастан өткергеннен кейін, құрылыс материалдарын ағаштан темір бетонға ауыстырды. Бұған қоса, тік таулы жерлерде өндірілетін және еңбек ақысы жоғары болатын отандық ағашқа қарағанда, арзан импорттық ағаш көбірек қызығушылық тудырды. Қазіргі таңдағы көптеген жасанды орман тым тығыз болып, сиретуді қажет етеді. 2015 жылы Жапонияның орман шаруашылығы саласы 20,05 миллион м³ көлемде ағаш және 436,3 миллиард иендік өнім өндірді, оның жартысы – саңырауқұлақ өндірісі. Орман шаруашылығы Жапонияның ЖІӨ-сінің 0,04% құрайды.

Балық шаруашылығы

Жапондық балық аулау индустриясы, ішкі және шетелдік, ұзақ жылдар бойы Токиодағы Цукидзи балық базарына ортасталған, ол әлемдегі ең ірі жаңа, мұздатылған және өңделген теңіз өнімдерін көтерме саудамен сататын базарлардың бірі болып табылады. Жапония аквакультура немесе теңіз шаруашылығының техникасын да зор дамытты. Бұл жүйеде балық пен моллюскаларды өсіру үшін жасанды ұрықтандыру және шабақ дақылдары қолданылады, содан кейін олар өзендерге немесе теңіздерге жіберіледі. Бұл балықтар мен моллюскалар іріккеннен кейін ауланады. Лосось осылай өсіріледі. Жапонияда 2000-нан астам балық аулау порты бар, оның ішінде Кюсюдің оңтүстік-батысындағы Нагасаки, Хоккайдодағы Отару, Куширо және Абашири қалалары бар. Хонсюдің Тынық мұхитының жағалауындағы ірі балық аулау порттарына Санрику жағалауындағы Хачинохе, Кесеннума және Ишиномаки, сондай-ақ Токионың шығысы мен оңтүстігіндегі Чоши, Яидзу, Шимидзу және Мисаки кіреді. Жапония сонымен қатар әлемдегі кит аулайтын азазды елдердің бірі. Жапония Халықаралық кит аулау комиссиясының мүшесі болды, онда үкімет өзінің флоттары аулауды халықаралық квоталармен шектеуге уәде берді, бірақ ол киттерді аулауға мораторий салу туралы келісімге қол қоймағаны үшін халықаралық сынға ұшырады. Жапония 2018 жылдың желтоқсанында Халықаралық кит аулау комиссиясынан шығып, 2019 жылдың шілдесінде коммерциялық кит аулауды қайта бастады; содан бері кит аулау қызметі оның ішкі сулары мен эксклюзивті экономикалық аймағымен шектелген. Жапониядағы ең ірі екі балық аулау компаниясы – Nippon Suisan Kaisha және Maruha Nichiro; әрқайсысында 10 000-нан астам адам жұмыс істейді және бүкіл әлемде еншілес компаниялары бар.

Үкімет позициясы

Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы министрлігі – балық шаруашылығы саласына жауапты мемлекеттік орган. Жапонның Балық шаруашылығы агенттігі 2007 жылы Жапон үкіметі Балық шаруашылығының негізгі жоспарын жасағанын, ал үкімет балық шаруашылығы саласын жаңғырту арқылы ұзақ мерзімді, мықты балық шаруашылығы мен балық аулау тәжірибесін құруға жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді. Бұл мақсатқа балық ресурстарын зерттеу және оларды зерделеу, халықаралық суларда ресурстарды басқару, халықаралық балық аулау аймақтарында халықаралық ынтымақтастықты дамыту және ішкі сулардағы барлық су жануарларының тіршілік ортасын жақсарту, сондай-ақ аквакультураны қолдау арқылы қол жеткізілуі мүмкін. Бұл жаңғырту жоғары сапалы балық ресурстарын қалпына келтіру және басқаруды қамтитын көптеген кезеңдерден тұрады. Жапон үкіметінің басымдықтарының бірі – балық аулау операцияларын жақсарту үшін жаңа технологияларды әзірлеуді жалғастыру, жаңа жұмыс орындарында қажетті технологияларды енгізу немесе жаңа зияткерлік меншік құқығын жасау және пайдалану. Сонымен қатар, балық өндірісі саласындағы еңбек ұйымдарын жоғарыдан төменге қарай қайта ұйымдастыру да маңызды мәселе. Үкімет балық шаруашылығымен айналысатын операторларға энергияны үнемдейтін жүйелерді енгізу арқылы отын шығындарын азайтуға қажетті жабдықтарды алуға көмектеседі. Балық шаруашылығы саласындағы жұмыс күшін нығайту үшін үкімет студенттерді осы салаға мансапты жоспарлауға шақыратын бағдарламаларды қолдайды. Бұл стационарлық тормен балық аулау және аквакультураға қатысу мүмкіндігін ұсынатын іс-шараларды қамтиды. Үкімет болашақ қызметкерлерге бүкіл әлемдегі балық шаруашылығынан жұмыс туралы ақпаратты ұсынады және жапондық балық шаруашылығы компанияларымен жұмыс семинарларын өткізеді. Балық шаруашылығы саласында мансапты жоспарлап отырғандар үшін үкіметтің қаржыландыратын оқу орталықтары да бар. Жапониядағы балық шаруашылығын Жапонның Балық шаруашылығы агенттігі басқарады. Агенттік төрт бөлімге бөлінеді: Балық шаруашылығы саясатын жоспарлау бөлімі, Ресурстарды басқару бөлімі, Ресурстарды дамыту бөлімі және Балық аулау порты бөлімі. Балық шаруашылығы саясатын жоспарлау бөлімі балық шаруашылығына қатысты саясатты жоспарлаумен және ұйымның әкімшілік мәселелерімен айналысады. Ресурстарды басқару бөлімі Жапонияның балық шаруашылығын тұрақты дамытуды жоспарлайды. Ресурстарды дамыту бөлімі балық шаруашылығы саласындағы ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді жүргізеді. Балық аулау порты бөлімі балық шаруашылығы өндірісінің базасы болып табылады, сонымен қатар теңіз өнімдерін тарату және өңдеу үшін де маңызды.

Әдебиетте

2008 жылы Такидзи Кобаяшидің 1929 жылғы марксистік романы – қатал жағдайда қатыгез капитанға қарсы тұруға бел буған шабақ ұстау кемесінің экипажы туралы «Шабақ консервілеу кемесі» романы, жұмыспен қамтылған кедейлермен байланыстыратын жарнамалық науқанның арқасында күтпеген бестселлерге айналды.