Кіріспе
Дәстүрлі типографияда қолданылатын қолөнер. Пункция кесу – металл әріптер жасаудың алғашқы кезеңі ретінде болаттан әріптерді кесу үшін дәстүрлі типографияда қолданылатын шеберлік. Әріптердің пішініндегі болат мұқтарлары мысқа матрицаларды басып таңбалау үшін пайдаланылатын, ал олар қалыпқа құю үшін бекітілді. Мұқтарларды кесу және әріптерді құю дәстүрлі жинақтың алғашқы қадамы болды. Әріптерді кесу – жоғары дағды талап ететін, көп шыдамдылық пен тәжірибеге мұқтаж шеберлік еді. Көбінесе, әріптерді жасаушының өзі кесу процесіне тікелей қатыспайтын. Әріптердің бастапқы эскизі екі өлшемді болады, бірақ мұқтардың тереңдігі болады, және мұқтардың үш өлшемді пішіні, сондай-ақ матрицаға кіргізілген бұрыш пен тереңдік сияқты факторлар, беттегі әріптердің түріне әсер ететін. Мұқтардың бүйір бетінің бұрышы ерекше маңызды болды.
Punchcutting is a craft used in traditional typography to cut letter punches in steel as the first stage of making metal type. Steel punches in the shape of the letter would be used to stamp matrices into copper, which were locked into a mould shape to cast type. Cutting punches and casting type was the first step of traditional typesetting. The cutting of letter punches was a highly skilled craft requiring much patience and practice. Often the designer of the type would not be personally involved in the cutting. The initial design for type would be two dimensional, but a punch has depth, and the three dimensional shape of the punch, as well as factors such as the angle and depth to which it was driven into the matrix, would affect the appearance of the type on the page. The angle of the side of the punch was particularly significant.
Процесс
Перфоратор әріп пішімінің контурін темір тағанның бір жағына көшіреді. Пунчтың сыртқы пішінін тікелей кесуге болады, бірақ кішкентай пунчтың ішкі қисықтарын кесу қиын болды, себебі металлға жеткілікті терең және тура кесу қажет еді. Бұл кескіш құралдармен жасалса да, контрпунч – басқа пунчтар жасауда қолданылатын пунч түрі – глифтің ішіндегі немесе айналасындағы теріс кеңістікті жасау үшін жиі қолданылды. Контрпунч теріс кеңістікті жасау үшін қолданылуы мүмкін, ғана емес, кеңістік әріппен толық қоршалған жерде, сонымен қатар кез келген ойыста (мысалы, үлкен "H" әріпіндегі ортаңғы сызықтың үстінен және астынан). Әрине, контрпунч пунчтан қаттырақ болуы керек еді. Бұл пунч бос бөлігін жұмсарту (қыздырып суыту) арқылы, ал контрпунчты қатайту және қайта жұмсарту арқылы жүзеге асырылды. Мұндай құрал пунч жасау кезінде туындайтын екі мәселені шешті – техникалық және эстетикалық. Көбінесе бір контрпунч бір шрифттегі бірнеше әріп үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, үлкен "P" және "R" әріптерінің ішкі теріс кеңістігі көбінесе өте ұқсас болады, ал контрпунчты қолдану арқылы олар бірдей болуы мүмкін. Шрифттерді біркелкі ету үшін контрпунчтар осылай жиі қолданылды. Контрпунч пунч бетіне соғылып, әріптің сыртқы пішіні кейін тілшелермен қалыптастырылады. Пунчты сынау үшін, пунч жасаушы оны ашық оттан алынған күйемен жағып, қағазға басып белгі қояды. Оттан қалған күйе қағазда сурет салу үшін сия секілді әрекет етеді (көлеңкелік сынама). Пунчтер дайын болғаннан кейін, олардан жұмсақ металлға (мысалы, мысқа) соғып матрица жасауға болады. Содан кейін, қорғасын, антимон және қалайы қоспасынан жасалған типтік металл матрицаға құйылып, бір әріп дайындалады. Типтік металдың ерекшелігі – ол суығанда кеңейеді (су, кремний және висмут та мұздағанда кеңейеді), бұл әріптердің өлшемдерін дәл сақтайды. Бұл қасиет мүсіндерді құю үшін қолданылатын қолаға тән, бірақ мыс негізіндегі қорытпалардың балқу температурасы әдетте типтеу үшін тым жоғары болады. Ірі шрифттер үшін пунчпен матрица жасау қиын болды, себебі үлкен пунчтарды біркелкі соғу қиын еді. Олардың орнына құмға, гипске немесе қорғасынға құю сияқты балама әдістер қолданылды. XIX ғасырдан бастап, қолмен пунч жасаудың орнын басып, бірнеше жаңа технологиялар пайда бола бастады.
Пункциялы кескіштер
Баспаның алғашқы жылдары, өнер мен талғам тез дамыған кезде, баспагерлер көбінесе өздеріне қажетті қалыптарды жасаған немесе тапсырыс берген. Көптеген ертедегі баспагерлер металл өңдеуден кәсіпке келгендіктен, өздері типтерді кесу біліміне ие болған: Иоганн Гутенберг және Николас Дженсон да металл өңдеумен айналысқан. Типтерді сату жеке, ірі кәсіпке айналғанда, қалып жасау негізінен типтік құю фабрикаларының иелері мен қызметкерлерінің, немесе кейде саяхатшы шеберлердің кәсібіне айналды. Қалып жасау техникасы монета жасауға арналған қалыптарды кесу сияқты басқа да дәл металл өңдеу кәсіптеріне ұқсас. Көптеген қалып жасаушылар осы салалардан келді: мысалы, XVI ғасырдың дінтанушысы Жан де Гагни 1540 жылдары жеке баспаханасы үшін типтерді тапсырыс берген кезде, бұрын алтын шебер болған Чарльз Чиффинге жалдады. Ең танымал қалып жасаушылардың бірі Роберт Гранжон зергердің шәкірті ретінде бастады, бірақ Клод Гарамонд бала кезінен бері типтерді кесуді үйренгенін жазды. Кристоффель ван Дейк алтын шеберлігімен айналысқан. XVIII ғасырда Уильям Каслон қаруларға және кітап мұқабаларына ою-өрнек салудан бастап осы өнерге келді. Миклос Тотфалуси Кис сияқты адамдар да кездесетін, ол мектеп мұғалімі болып жұмыс істеп, кейін Голландияда мажар тіліндегі Киелі кітапты басып шығару үшін қалып жасауды үйренуге ақша төледі. XVII ғасырдағы Францияда, XVI ғасырмен салыстырғанда, белсенді гравёрлердің саны азайған көрінеді, бұл экономикалық себептерге және бұрынғы ғасырда жасалған жоғары сапалы қаріптердің көп болуына байланысты болуы мүмкін; Пьер Симон Фурнье Франциядағы осы техника туралы білімнің XVI ғасырдан кейін "Францияға енгізілген кезде JJ әріптерін және UU дауыстыларын кесуге білімді адамды табу қиын болды" деді. Қалып жасау процесі оның қиындығына байланысты кейде коммерциялық құпия ретінде сақталды және әкеден ұлына беріліп келді. Уильям Каслонның мысалында, Николс ұлына ешкім көрмейтін бөлмеде жекелеген әдістерін үйреткен. Қалыпты қолмен жасау – бұл біліктілікті қажет ететін ұзақ процесс. Тәжірибелі қалып жасаушылардың жұмыс қарқыны күніне бір әріпке жететіні анықталды. Қалып жасаушы Энтони Бессемер хат арқылы күніне шамамен 12 апта (жексенбі күндерін есептемегенде 72 күн) 61 қалыптан тұратын толық жиынтықты жасауға жұмсағанын, яғни 4pt "алмаз" өлшемді тип үшін күніне 1-ден аз қалып жасағанын куәландырды. Оның жұмыс берушісі, Каслон типтік құю фабрикасының Генри II Каслоны, осындай өлшемдегі шрифт "7 немесе 8 айда аяқталуы мүмкін емес екенін" түсіндірді; қазір Англияда тек 4 немесе 5 адам ғана алмаз типін (4pt) жасай алады, бұл оның шектеулі сұранысына байланысты; және осы қалып жасаушылардың әрқайсысының ерекше стилі хат құюмен таныс адамдарға жақсы белгілі. Ол бір қалып жасаушы күніне осы көлемдегі екі қалып жасаса да, "қалыптардан тип жасау" үшін көбірек жұмыс қажет болады деп есептеді.
Жаңа технологиялар
Жаңа технологиялар XIX ғасырдың ортасынан бастап қолмен қалып жасауды ығыстырды. 1840 жылдардан бастап қолданылатын электротиптеу – әріп пішінінің гравюраларының айналасында электрлену арқылы мыс матрицаларын жасау технологиясы. Бұл әріп пішіні кез келген металлдан жасалуы мүмкін болғандықтан, гравюра көбінесе жұмсақ типтік металлдан әріп пішінін кесу арқылы жасала бастады. Бұл қаріптердің әртүрлілігінің өркендеуіне, әсіресе жиі құюды қажет етпейтін және тек бірнеше матрица ғана қажет болатын дисплейлік қаріптерге, сондай-ақ соққылары мен матрицалары жоқ қаріптерді қайта жасауға (немесе көбінесе, пираттық көшірме жасауға) мүмкіндік берді. Пантографты гравюра – бұл кесу машинасының қол қозғалыстарымен басқарылатын технологиясы, ол үлкен эскиздерден қаріптерді кесуге мүмкіндік береді. Алғашқыда ол плакаттар мен тақырыптар үшін қолданылатын ағаш қаріптерді кесу үшін баспа ісіне енгізілді. Кейбір қалып жасаушылар өздерінің шеберлігінің беделін XX ғасырдың басында немесе ортасында сақтап қалды. Мысалы, Отто Эрлер Лейпцигте және П. Х. Радиш Жо. Эншедеде (Харлемде) Ян ван Кримпеннің қаріптерін жасады. Enschedé-де тағылымдамадан өткен кезде Радиштен қалып жасауды үйренген типтік дизайнер Мэтью Картер 1950 жылдардағы Радиштің жұмысын көрсететін үнсіз фильмге түсініктеме берді. Француздық Imprimerie nationale – тарихи техниканы көрсету және тарихи қаріптердің жиынтығын толықтыру үшін жиырма бірінші ғасырға дейін қалып жасаушыларды жұмысқа алып отырған сирек институттардың бірі. Қазіргі заманғы француз Imprimerie nationale қалып жасаушысы Нелли Гейбл – бұл өнердің аз санды әйел өкілдерінің бірі.