Кіріспе

Христиан шіркеулерінің бірқатарындағы жоғары лауазымды шенеунік – діни атақ.

Провост – христиан шіркеулерінің бірқатарындағы жоғары лауазымды шенеунік.

Тарихи дамуы

Препозитус сөзі (латынша "басқарушы", praeponere сөзінен, "алға қою") бастапқыда кез келген шіркеу басшысына немесе жоғары лауазымды тұлғаға қолданылған. Бірақ, көп ұзамай ол монастырь аббатының тікелей бағынысындағы адамға немесе жеке шатырдың басшысына қатысты қолданыла бастады және бұл Санкт-Бенедикт Ережесінде нақты анықталды. Декан (decanus) да осы деңгейдегі лауазымды адам болған. Мецтің Хродеган бенедиктиндерден осы тәжірибені қабылдап, канондық құқық колледждерінің, әсіресе кафедралық капитулдардың монастырлық ұйымын енгізген кезде қолданды. Провостура (praepositura) лауазымын көбінесе архидиакон атқарса, декан лауазымын архиерей атқарды. Көптеген колледждерде архидиаконның әкімшілік міндеттері оларға провостура міндеттерін толық орындауға мүмкіндік бермеді, сондықтан тараудың басшылығы деканға жүктелді. Бұл атау ескі француз тілінде prevost деп аталып, кейін ағылшын тілінде provost ретінде қабылданды. Prévôt сөзі қазіргі француз тілінде осыған сай келеді.

Дания, Исландия, Норвегия және Швеция

Солтүстік елдерінде провст (дан және ескі норвегиялық provst, қазіргі норвегиялық prost, шведтік prost (қазіргі жүйеде kontraktsprost), исландтық prófastur (ескі ағылшын prōfast сөзінен), фин тілінде rovasti) – бірнеше приходты (sogn, исл. sókn, швед. församling (бұрынғы socken)) қамтитын лютерандық ұлттық шіркеулер ішіндегі әкімшілік аумақтық бірлік – провсти (нор. prosti, исл. prófastsdæmi, швед. kontrakt). Бұл католик діни қызметкерлерінің диоцезіне (deanery) ұқсас. Провст – приход пасторының (дан. sognepræst, нор. sogneprest, исл. sóknarprestur, швед. församlingspräst) тікелей басшысы, бірақ әдетте ол жергілікті приходтардың бірінде өзі де пастор болып қызмет етеді. Бірнеше провсти епархияны (stift (барлық тілдерде) немесе bispedømme, исл. biskupsdæmi, швед. biskopsdöme) құрайды. 19 ғасырға дейін приходтар діни округтер ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік басқарудағы негізгі аумақтық бірліктер болды, және қазіргі муниципалитеттер олардың негізінде құрылды. Приход пасторы көптеген приходтарда (қазіргі муниципалитеттерге сәйкес) ең маңызды мемлекеттік лауазымды тұлға болғандай, провст та аймақтық діни басшы ғана емес, сонымен қатар бірнеше приходты қамтитын үлкен аймақтағы жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлердің бірі болды, кейбір жағдайларда тіпті губернатормен тең дәрежедегі лауазымда болды. Дания мен Норвегиядағы шіркеу иерархиясында провст шені губернатор (amtmand) шенімен салыстырылатын, ал епископ шені – стифтамманд (stiftamtmand) шенімен (әдетте епархияға немесе стифтке негізделген үлкен аймақтың губернаторы) сәйкес келді.

Германия

Қазіргі заманғы жазуы Propst болса, тарихи контексте Probst жазуы да кездесуі мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл атақ католик және протестант әскери капелландарының арасында да қолданылған (мысалы, Пруссиядағы Фельдпрост). Солтүстік Германияның евангелистік лютеран шіркеуі шіркеу округінің (Propstei) жетекшілеріне – пасторларға Propst атағын береді.

Польша

Польшадан шыққан "proboszcz" сөзі – католик, православие немесе лютерандық дін өкілдерінің приходты басқаратын бас діни қызметкерін (приходтық діни қызметкер, ректор, пастор) білдіретін ресми атау.

Англикандық

Англияда кафедралық соборларда провост атағы көбінесе декан атағымен толығымен алмастырылды, бірақ кейде епископ өзінің соборының деканы болып тағайындалғанда, провост оның орынбасары ретінде тағайындалатын. Бірақ, сонымен қатар приход шіркеулері болған соборларда, әсіресе 19 және 20 ғасырларда жаңадан құрылған соборларда, аға діни қызметкер (ол сонымен қатар приходтың діни қызметкері болған) проваст деп атала берді. Бұл атақты Бирмингем, Блэкберн, Брэдфорд, Челмсфорд, Ковентри, Дерби, Лестер, Ньюкасл, Портсмут, Сент-Эдмундсбери, Шеффилд, Саутварк, Саутвелл және Уэйкфилд соборларының бас діни қызметкерлері қолданды, бірақ олардың барлығы 2000 жылы декан болып қайта тағайындалды. Шотландия Епископ шіркеуінде бұл дәстүр жалғасуда. Кумбра аралындағы соборды қоспағанда, кафедралық соборлардың жетекші діни қызметкерлері проваст деп аталады. Бұл атау Англиядағы кейбір колледждер басшыларының атағында сақталған, оларды бұрын шіркеу басқарған.

Лютерандық және реформация шіркеулері

Протестанттық реформациядан кейін, көбінесе реформацияға дейінгі дәстүрлі қолданыспен және белгілі бір шіркеулермен байланысты, кейбір протестант пасторлары проваст атағын алды. Бұл жағдайларда ол тек құрметті атақ болды, шіркеу иерархиясында ешқандай артықшылық бермеді. Мұндай қолданыс, мысалы, Ескі Пруссия одағының евангелистік шіркеуінде және оның мұрагері Берлин-Бранденбург евангелистік шіркеуінде кездесті. Германиядағы евангелистік шіркеудің белгілі бір Ландескирхендерінде бұл атақ әлі де провизорлықта төрағалық ететін пасторға беріледі (мысалы, Брансвик лютерандық евангелистік мемлекеттік шіркеуінде, Мекленбург евангелистік лютерандық мемлекеттік шіркеуінде, Гессен және Нассаудың біріккен евангелистік шіркеуінде және Саксония шіркеу провинциясының евангелистік шіркеуінде). Аталған лютеран шіркеулерінде провизорлық деканатқа тең, ал екі біріккен шіркеуде бірнеше деканатты біріктіретін бірлік болып табылады. Сонымен қатар, Берлин-Бранденбург, Силезия және Жоғарғы Лузатияның біріккен евангелистік шіркеуінде проваст консисторияның теологиялық басшысы болып табылады.

Католик шіркеуі

Католик шіркеуінде проваст – епископ дәрежесімен тең прелат атағы. Апостолдық өмірді ұстанатын қоғамдарда, мысалы, Сент-Филипп Нери ораториясында, проваст – өзінің ораториясының басты діни басшысы. Ораториандар арасында провастты "ӘКЕМ" деп атау қалыпты жайт, себебі ол – біріншілердің бірі және негізін қалаушы Филипп Нери орнындағы әке. Кейбір епархияларда бұл жоғары дәрежелі діни қызметкерлерге берілетін құрметті атақ болуы мүмкін, ал басқаларында аумақтың бір бөлігіндегі пасторлық қамқорлықты үйлестіруге және сол юрисдикцияға бағынатын приходтық діни қызметкерлерге белгілі бір билікпен жауапты викарийлерге берілуі мүмкін. Германияда Католик шіркеуінің кейбір бөлімдерінің басшылары әлі де проваст (неміс тілінде: probst немесе propst) деп аталады, ал propstei немесе propstei(pfarr)gemeinde – Германиядағы кейбір маңызды, көне Рим-католик шіркеулерінің құрметті атауы; көптеген құрметті атаулар 20-ғасырға дейін қарайды. Проваст болатын приход діни қызметкерлері прелат киімін (қара-күлгін) киюге және таспаға ілінген кеуде айқышын тағуға құқылы.

Милан архиепископиясы

Милан архиепископтығында провост тарихи түрде архиепископтық әкімшілігінде маңызды лауазым болған. Препозиттер туралы ең алғашқы құжатталған мәліметтер 12 ғасырға дейін жетеді және олар тек Милан қаласына ғана емес, сонымен қатар Амброзия епархиясына қарасты Ломбардияның басқа да бөліктеріне қатысты: провисторлар, шын мәнінде, Милан герцогтығының аумағын құрайтын приходтардың басшылары болды. Мысалы, ең маңызды препозитуралық кеңселердің бірі – Лекко, ол бұрын Солтүстік Еуропамен сауда байланысы үшін және герцогтықтың әскери қорғанысы үшін маңызды стратегиялық орын болған. Провостолар қалалардағы капопивелерде орналасып, қаланың бас шіркеуінде қызмет атқарды; архиепископтықтың қалған бөлігіндегідей, олар литургияны өткізу үшін Амброзиандық ғұрыпты сақтады (тарихи себептермен Аквилеяндық ғұрыпты сақтаған приходтардан басқа). Кейбір тарихи кезеңдерде олар тікелей Папалық куриясымен тағайындалған. Сонымен қатар, олар өз коллегияларының канониктерін тағайындауға және өздерінің приходтарына тиесілі жерлерден түсетін кірістерді пайдалануға құқылы болды. Бұдан өзге, өз құзыреті шегінде олар басқа дін қызметкерлеріне тапсырылған, кейіннен ауылдық приходтарға айналған викариаттарды құрды. Егер провисторлардың аумаққа қатысты шіркеулік юрисдикциясы болмаса, олар негізінен Милан қаласында орналасқан, онда олар қаланың ең көне немесе ең көрнекті базиликаларына жетекшілік еткен. Провост сонымен қатар капитулдың префекті рөлін атқарғандықтан, Милан соборының да өз провосты болды. 1972 жылы кардинал Джованни Коломбо төрағалық еткен епархиялық синодтан кейін пиевилер таратылып, провистор атағы тек архиепископтықта сақталатын құрметті атаққа айналдырылып, еңбегі сіңген пасторларға берілді.

Монастырлар мен діни үйлер

Августиндік және доминикандық үйлердің басшылары "провост немесе прейор" (praepositus vel prior) деп, ал цистерциандық монастырлардың басшылары "провост немесе күзетші" (praepositus vel custos) деп аталады. Ораторияның басшылары да, жоғарыда көрсетілгендей, провосттар деп танылады.

Діни ордерлер

Кейбір діни ордендерде, әсіресе патшалық немесе ақсүйектердің қамқорлығындағыларда, орденнің шіркеулік басқаруы провасттың қарауына жүктеледі.