Кіріспе

Салливан кеніші – Канаданың Британдық Колумбия провинциясының Кимберли қаласында орналасқан, қазіргі кезде жабық, дәстүрлі-механикаландырылған жер асты кен орны. Кен денесі – күрделі, шөгінділік ортада пайда болған, негізінен мырыш, қорғасын және темір сульфидтерінен тұратын шөгінділік эксалативтік кен орны. Қорғасын, мырыш, күміс және қалайы – өндірілген экономикалық металдар болды. Кен орны Пурселл супертобының төменгі бөлігінде жатыр, ал минералдану шамамен 1470 миллион жыл бұрын, кейінгі Прекамбрий (Мезопротерозой) дәуірінде жүрді. Кен орны 1892 жылы ашылып, 1909 жылы CPR-ге тиесілі Consolidated Mining and Smelting Company of Canada (кейін Cominco Ltd. және Teck Cominco) компаниясы сатып алды. Кен орнының экономикалық сәттілігі негізінен Салливанның 1916 жылы дифференциалдық флотация процесін енгізуімен байланысты, бұл ұнтақтау кезінде қорғасын мен мырыш концентраттарын бөлек өндіруге мүмкіндік берді. Бұл технология, Салливан операцияларында жасалған, әртүрлі кен денелері үшін бүкіл әлемде қолданылып келеді. Өмірі бойында кен орны 8 миллион тонна қорғасын, 7 миллион тонна мырыш және күміс қосылған 160 миллион тоннадан астам кен өндірді, олардың жалпы құны 20 миллиард доллардан асты. 92 жылдық белсенді өндірістен кейін Салливан кеніші 2001 жылы жабылды. Содан бері Teck Cominco компаниясы кен орнында кең ауқымды тоқтату және қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуде.

Геологиялық жағдай

Салливан кен денесі – негізінен мырыш, қорғасын және темір сульфидтерінен тұратын күрделі шөгінділік экзаляциялық (SedEx) кен орны. Ол Пурселл супертобының төменгі бөлігіндегі Альдридж формациясының шөгінді тау жыныстарында орналасқан. Бұл тау жыныстары теңіз түбінде, тұздықтардың айналымын қоздырған жылу аномалиясының үстіндегі ішкіконтиненттік жарылыс алабында шөгінді. Жарықтар мен брекчия аймақтары тереңнен металға бай, күкіртке азырақ тұздықтардың өтуіне арналған каналдарды қамтамасыз етті, ал металдар теңіз тұздықтарынан алынған күкіртпен қосылғанда сульфид минералдары пайда болды. Минералдану шамамен 1470 миллион жыл бұрын, кейінгі Прекамбрий (Мезопротерозой) дәуірінде жүрді.

Дәстүрлі тау-кен өндірісі

Дәстүрлі тау-кен жұмыстары Салливан кенішінің бастапқы бөлігін қамтыды, онда кеншілер руданы қолмен және шағын жабдықтармен бұрғылап, жылжытты. Руда кең ауқымды 3 футтік тар теміржол жүйесі арқылы тасымалданды, ол жер астынан шығып, содан кейін Мэриsville концентраттау зауытына жеткізілді. Бір кезде жер астындағы теміржолдың ұзындығы 5600 футтан (1707 м) асып кеткен. Дәстүрлі туннельдер стандартты төртбұрышты болды. Шахтаға адамдарды тасымалдайтын және 60 градус бұрышта отырған орындықтары бар санамен төмен түсетін теміржол вагоны да болды. Теміржол жүйесі жер астының барлық жеріне орналасты, ал руда ұсақтау камераларына теміржолмен жіберілді. Салливан кенішінде осындай үш камера болды, онда руданы жеке құрамдас бөліктерге өңдеу үшін бастапқыда ұсататын, ал сынықтар ұсақталған рудадан бөлінетін. Бұл әсерлі камералар белдікпен қозғалатын және жақсы жарықтандырылған станциялармен жабдықталған, онда адамдар процестерді және жабдықтарды бақылап, күтіп ұстайтын. Екі негізгі ұсақтағыш болды, ал үшіншісі кішірек болды. Теміржолдың көп бөлігі мен жабдықтары қазір жақын жердегі Кимберлидің жер асты тау-кен теміржолының тартуында қолданылады. Дәстүрлі бөлімде жарақаттар мен өлімге әкелетін көптеген апаттар орын алды. "Қайыққан кен" – бұл сирек кездесетін, күкірттің жоғары концентрациясы бар руда, ол ауаға түскенде қызыл және ақ түсте жарқырап, көп мөлшерде жылу мен газ шығаратын. Ол кездегі кеншілер осы руданы өңдеген кезде арнайы қорғаныш костюмдерін киюге міндетті болды.

Механикаландырылған тау-кен өндірісі

Механикаландырылған тау-кен өндірісі – тау-кен өндірісін үдету үшін ауыр техниканы қолдану. Механикаландырылған туннельге жасалған алғашқы әрекет шамамен 1975 жылы болды. "4250" (көлденеңі) деп аталған туннель 1976 жылы дәстүрлі рельстік жолмен жалғастырылды. Ауданның көп бөлігі кеңейтілді, рельстер алынып тасталды және 3900 көлденеңінде үш жеке туннельден тұратын қосылыс құрылды. Бір туннель "#7" атты ірі жөндеу базасына және жер асты техникасын күтуге арналған гаражға бағытталды. 1979 жылы №1 туннель, кейіннен басты туннельге айналған, басталып, кен орнының жоғарғы бөлігінен күміс алу үшін 4800 көлденеңінде жаңа дрейф ашылды. Жұмбо машиналары, әртүрлі ауа немесе электрлік шүмек тасымалдағыштар, тас тіреуіш жұмболары, "жирафтар", бетон себу машиналары, гидравликалық домкраттар, адам тасымалдағыштар, бульдозерлер, грейдерлер және джиптер сияқты ауыр техника пайдаланылды. Тау-кен бұрғылау машиналары, тереңдік бұрғылау машиналары, желдеткіш бұрғылау машиналары, ұзын тесік бұрғылау машиналары және TNT бұрғылау машиналары туннель қабырғаларын жарғызу үшін қолданылды. Кен тіректерін қазу жұмыстары жалғасқанда, көптеген шеберханалар қауіпсіздік үшін жер бетіне көшірілді. Кен орнының жоғарғы жағында Ванкуверге жіберілетін темірді өндіру үшін пайдаланылған шағын ашық карьер болды. Онда Cominco болат зауыты, тыңайтқыш зауытының жанында орналасқан. Зауыт қазандығы жарылып, бірнеше жұмысшы қаза болғанша жұмыс істеді. Болат өндірісін тоқтатуға және осы бөлігін сыртқа тапсыруға шешім қабылданды. Cominco болат зауытының қалдықтары кейін жойылды. Бір ерекше жағдайды қоспағанда, механикаландырылған тау-кен өндірісі жаңа жерлерде ешқашан қазба жұмыстары жүргізбеді. Дәстүрлі тау-кен өндірушілер кенді өндіріп, туннель төбелерін ұстап тұру үшін үлкен тіректерді қалдырды. Механикаландырылған тау-кен өндірушілердің міндеті – осындай тіректерді, ішінде кенмен толы, алып тастау болды, ешқайсысы қалмайынша. Жаңа жерлерде қазба жұмыстарын жүргізбеуден басқа жағдай Оңтүстік-Шығыс шетінде болды. 2600 көлденеңі – бастапқы кен денесінен алынған соңғы көлденең болды. Осыдан кейін, қолданыстан шығарылған жабдықтар компаниялармен немесе жеке пайдалану үшін сатып алынуы мүмкін болды, және кен орнын тоқтату және оны экологиялық және құрылымдық тұрғыдан мүмкіндігінше қауіпсіз ету үшін екі жылдық процесс басталды. Соққылар мен желдеткіштер өшірілді және кен орны суға батты. Бұл – өте ерекше кен орны үшін 100 жылдан астам дәуірдің аяқталуы болды. Мұндай ірі операцияны ұзақ жылдар бойы қолдауға жеткілікті бай кен қоры сирек кездеседі. Бұл кен орны Кимберли қаласының тұрғындары үшін негізгі жұмыс беруші болды, ол барлық осы туннельдердің үстінде орналасқан.

Барлау

2008 жылдың желтоқсанынан бастап Абитиби тау-кен корпорациясы (ABB: TSXV) Шығыс Кутенэй тауларындағы Нельсон тау-кен ауданында Салливан кені бойымен геологиялық барлау жұмыстарын жүргізуде. Компания өз серіктестерімен бірлесіп, қазір Салливан горизонты мен Салливан суб-бассейніне бұрғылау жүргізуде.

Пайдаланудан шығарылған кен орнындағы апат

2006 жылдың 17 мамырында қолданыстан шығарылған кенде апат болды, нәтижесінде төрт адам қаза тапты. Су үлгілерін алумен айналысқан мердігер Дуглас Эриксон оттегінің жетіспеуінен көз жұмды. Екі күннен кейін, жоғалып кеткені туралы хабарланғаннан соң, оны Teck Cominco қызметкері Роберт Ньюкомб тапты. Роберт өзі де оттегісіз қалғандықтан, 911 нөміріне қоңырау шалуға үлкерді, бірақ содан кейін ол да қайтыс болды. Оқиға орнына келген екі жедел жәрдем қызметкері – Ким Вейцель мен Шон Карриер де оттегі жетіспейтін жағдайда көз жұмды. Өрт сөндірушілер тыныс алу аппаратымен жабдықталған күйде денелерді алып шықты. Құрбандар жабық кеңістіктегі классикалық апат салдарынан уыттанды.