Кіріспе

Континентализм – бір континент шегіндегі елдер арасындағы ынтымақтастық немесе интеграцияны қолдайтын келісімдер мен саясаттар. Бұл термин ең көп Еуропа және Солтүстік Америка контекстінде қолданылады, бірақ бұл ұғым Африка, Азия және Оңтүстік Америка сияқты басқа континенттерге де қатысты қолданылған. Солтүстік Америка тарихында континентализм, тағдырдың айқындығымен байланысты болды және континенттік кеңеюді халықаралық дамумен біріктіруді қамтыды.

Америка Құрама Штаттары

Тарихи тұрғыдан алғанда, Америка Құрама Штаттары өзін дамып келе жатқан континенттік ұлт-мемлекет ретінде қарастырды. Сәйкесінше, Солтүстік Америка отаршылдарының алғашқы басқару органы Континенттік Конгресс деп аталды, ол континенттің британдық отарланған аймақтарынан, соның ішінде болашақ Канаданың Квебек және Нова-Скотия провинцияларынан делегаттарды қабылдауға ұмтылды. Америка Құрама Штаттарындағы континентализм американдық шекарадағы экспедициялар мен шекараны кеңейту тәжірибесі арқылы қалыптасты. Он тоғызыншы ғасырда континентализм идеологиясы «Манифест тағдыр» тұжырымының кеңеюі арқылы халықаралық сипатқа ие болды, бұл мемлекеттік және коммерциялық лидерлер арасында АҚШ Еуропадан әлемнің қалған бөлігіне Батыс өркениетін таратуға көмектеседі деген сенімді күшейтті. 1840–1898 жылдар аралығында американдық континентализм шетелге кеңіну идеяларын қамтыды, бұл Рузвельт пен Маккинлидің империалистік сыртқы саясатына ықпал етті. Америка Құрама Штаттарының ертедегі континентализмі Солтүстік Америка аумағының АҚШ-қа біртіндеп қосылуын қамтыды. 1776–1865 жылдар аралығында Америка Құрама Штаттарында тәуелсіздік пен экспансионизм үшін күрестер болды, оның ішінде американдық қоныс аударушылардың жергілікті халықтармен шайқасуы және Луизиананы сатып алу сияқты еуропалық империялық державалардан аумақ сатып алуға жасалған әрекеттер де осыған жатты. АҚШ экономикалық және саяси күш ретінде өскеннен бастап, американдық континентализм он тоғызыншы ғасырдың ортасынан бастап жаһандық салдары бар мәселеге айналды. Канадамен континенттік даулар Американың Канаданың табиғи ресурстары мен ауыл шаруашылығын бақылауға ұмтылуына, британдықтардың басымдығын күйрету үшін үлкен жаһандық экономикалық күшке ие болуға талпынуына негізделген. 1867 жылы Алясканы сатып алудың бір пайдасы, Мемлекеттік хатшы Уильям Х. Сьюард атап өткендей, ол Шығыспен сауда жасауды жеңілдетеді, себебі Американы саяси орталыққа айналдыру оларға Еуропа мен Шығыс саудасын тиімді түрде бақылауға мүмкіндік береді деп есептеді. Солтүстік Америка құрлығының географиялық артықшылықтарын сауданы тосқауылдау үшін пайдалану идеясын 1865 жылы Перри Коллинз сияқты мемлекеттік емес тұлғалар да еліктеп, Британдық Колумбиядан Аляскаға және Сібірге дейінгі телеграф желісін құруға тырысты. 1901 жылғы «Аралдық істер» бойынша Жоғарғы Сот шешімдері американдық континентализмді көбірек отаршылдық бағытқа бұрды. Жоғарғы Соттың шешімдері испан-американ соғысынан кейін жаңадан иеленген аумақтардың азаматтарына Конституция қолданылмайтынын белгіледі, бірақ олар АҚШ сот жүйесінің бақылауында болды. АҚШ-та бұл ұлт пен жаңадан отарланған аумақ арасындағы идеологиялық айырмашылыққа байланысты ұлтшылдықтың өсуіне әкелді. АҚШ-тың көптеген, тіпті барлық тұрғындары өздерін «американдықтар» деп атайды және Солтүстік және Оңтүстік Америка құрлықтарының орнына елді «Америка» деп атайды. Бұл даулы мәселе туралы толыққанды талқылау үшін «Америка сөзінің қолданылуы» деген мақаланы қараңыз.

Канада

Канаданың саяси тарихында континентализм – Канаданың Солтүстік Америка құрлығындағы, әсіресе АҚШ-пен, сауда және экономикалық байланыстарын Ұлыбританиямен немесе Британ империясымен байланыстардан басым тұтатын саясаттарға қатысты. 19-ғасырда континентализм – Канада ұлттығының үш негізгі теориясының бірі болды, ал қалғандары британдық империализмді және Канаданың тәуелсіздігін қолдады. Континентализмнің ең радикальды түрі – аннексионизм, ол Канаданың толық немесе ішінара АҚШ құрамына кіруін жақтады. Континентализмге қарсылар АҚШ-пен байланысты нығайтудың нәтижесінде аннексияға ұшырау мүмкіндігі бар екенін, және осының қорқынышты екенін жиі айтады. Континенталистердің өзі АҚШ-пен экономикалық және кедендік одақ, ортақ валюта немесе саяси одақ сияқты басқа да салалардағы байланысты одан әрі тереңдетуді қолдауы немесе қолдамауы мүмкін. Континентализмнің дәстүрлі жақтаушысы – Канаданың Либералдық партиясы, әсіресе АҚШ-пен өзара тиімділік (яғни, еркін сауда) принциптерін қолдаған фермерлер мен табиғи ресурстар саласының өкілдері. 1911 жылғы федералды сайлау Вильфрид Лориер басқарған Либералдық үкімет АҚШ-пен келіскен өзара келісім туралы мәселе төңірегінде өтті, ал Роберт Борден басқарған консерваторлар өзара келісімге қарсы болды. Консерваторлар сайлауда жеңіске жетіп, келісімді жойды. Алайда, Прогрессивтік консервативтік партия 1980-ші жылдарда Брайан Малруни үкіметі кезінде көптеген континенталистік саясаттарды қабылдады, ол Канада-АҚШ еркін сауда келісімін және кейіннен Солтүстік Америка еркін сауда келісімін іске қосты және сәтті қол қойды. Бұл саясатты одан кейін келген Либералдық және Консервативтік үкіметтер де сақтап қалды. Бүгінгі күні континентализм оң және теріс тұрғысынан қарастырылады. Канадалық экономикалық ұлтшылдар көбінесе континентализмге қарсы шығады. Оған қарсы, көптеген еркін нарыққа сүйенетін либертариандар мен неоконсерваторлар оны қолдайды, себебі ол коммерциялық және экономикалық мүмкіндіктерді ашады, елдер арасында еркін саудаға жол береді. Бұл процесс жалпы экономикалық жаһанданумен қатар және оның бір бөлігі ретінде жүзеге асып жатқандықтан, Канада мен АҚШ арасындағы сауданың өсуі Канаданың егемендігіне қауіп тудырмайды деп есептеледі.

Африкадағы континентализм

Африкадағы континентализм, көбінесе панафриканизм деп аталады, – бұл әлемдік әлеуметтік-саяси көзқарас, философия және африкалықтар мен африкалық диаспора мүшелерін "жалпы әлемдік африкалық қауымдастыққа" біріктіруді мақсат тұтқан қозғалыс. Қазіргі заманғы панафриканизм 20 ғасырдың басында басталды. Генри Сильвестр Уильямс 1887 жыл шамасында Африка қауымдастығын құрды, кейін ол Панафрика қауымдастығы деп аталды, ал алғашқы Панафрика конференциясы 1900 жылы өткізілді.

Оңтүстік Америкадағы континентализм

Оңтүстік Америкадағы континентализм Боливариандықпен байланысты және онымен тығыз байланысты; Оңтүстік Американың, әсіресе Венесуэланың кейбір аймақтарында қолданысқа ие саяси доктриналар жиынтығы. Боливариандық атауы 19 ғасырда Оңтүстік Американың көп бөлігінде тәуелсіздік күресіне жетекшілік еткен венесуэлалық генерал және азат етуші Симон Боливардың есімімен байланысты. Қазіргі кезде Боливариандыққа қолдау Венесуэлада ерекше көзге түседі және Оңтүстік Америка Ұлттары Одағының құрылуына ықпал етті. USAN – бұл Меркосур және Анд ұлттары қауымдастығы сияқты екі қолданыстағы кеден одағын біріктірген, Оңтүстік Америка интеграциясының жалғасу процесінің бөлігі және Еуропалық Одақ үлгісінде құрылған үкіметаралық одақ. Дегенмен, 2019 жылы Венесуэлада Николас Мадуроның авторитарлық билігіне қатысты алаңдаушылықтың күшеюі осы Одақтың ыдырауына әкелді, Оңтүстік Америка мемлекеттерінің көпшілігі USAN-нан шығып, жаңа құрылған Оңтүстік Американың дамуы мен интеграциясы форумына қосылды.