Кіріспе

Даниялық суретші (1843–1917)

Педер Хенрик Кристиан Зартман, Кристиан Зартман (31 наурыз 1843 – 22 маусым 1917) – даниялық суретші. Ол 19 ғасырдың соңындағы Данияның көркемдік буынының бір бөлігі болды, Педер Северин Кройер мен Теодор Эсберн Филипсен сияқты суретшілермен бірге, дәстүрлі Академизмнің қатаң шектеулерінен және Дания суретінің алтын ғасырының мұрасынан бас тартып, натурализм мен реализмге бет бұрды. Зартманн әсіресе тарихи суреттерімен, соның ішінде Дания тарихындағы күшті, трагикалық, аңызға толы әйелдерді бейнелейтін туындыларымен танымал. Ол пейзаждар, көше суреттері, халықтық көріністер және портреттер сияқты көптеген басқа жанрларда да жұмыс істеді. Зартманн көп жылдар бойы студенттеріне сабақ берген кезеңде жеке стильді қолдау көрсету арқылы даниялық өнердің дамуына зор әсер етті. Сонымен қатар, оның түстерді батыл пайдалануы замандастарын таң қалдырды және өнер тарихшылары оны экспрессионизмнің көре бастауы деп санайды.

Ерте өмір және өнерге үйрену

Зартманн Данияның Борнхолм аралындағы Ронне қаласында, аралдың бас дәрігері Карл Вильгельм Зартманн (1810–1896) және оның әйелі Лорин Пулин Джесперсен (1822–1918) отбасында дүниеге келді. Ол жеті ұл мен екі қыздың үлкен баласы еді. 17 жасында Ронне Реалсколе мектебін бітірген соң Зартманн Сорё академиясына жіберілді, онда пейзаж суретшісі Ханс Хардерден сурет салуды оқыды. Ол академия директоры, ақын Бернхард Северин Ингеманн мен оның әйелінің үйіне жиі қонаққа барып, мектеп мұғалімдерімен және Ханс Кристиан Андерсен сияқты басқа да қонақтармен араласты. Зартманн 1862 жылы академияны бітіріп, 1863 жылы философия магистрі (cand. phil.) дәрежесін алды. Осы жылдары ол қызы суретші болған отбасымен бірге тұрды, бұл оны өзін суретші ретінде сынап көруге шабыстады. Бітіргеннен кейін Зартманн Копенгагенге келді, 1863–1864 жылдары қысқы уақытта Техникалық институтта Кристиан Хетш пен архитектор Фердинанд Вильгельм Дженсеннен сурет салуды оқыды. Осы кезеңде ол жанрлық суретші Венцель Ульрих Торнеден жеке сабақтар алды. Зартманн 1864 жылдың қазан айында Дания Корольдік өнер академиясында (Det Kongelige Danske Kunstakademi) оқуын бастады, онда Йохан Адольф Киттендорф, Вильгельм Марстранд, Йорген Род, Нильс Симонсен және Фредерик Вермехреннен сабақ алды. Оның сыныптастарының арасында Август Джерндорф, Педер Северин Кройер және Расмус Фредерик Хендриксен болды.

Алғашқы өнер жолы

Зартман 1868 жылы академияны бітіріп, келесі жылы Шарлоттенборгта "En Konfirmandinde paa Bornholm" ("Борнхольмде расталған жас қыз") атты туындысымен алғаш рет көрмеге қатысты. Ол 1869–1891 жылдары Шарлоттенборгта үздіксіз, ал кейін сирек-сирек көрмелерге қатысты. Ол суретші Отто Хаслундпен және кейін мұражай директоры болған Пьетро Кобке Кронмен достық қарым-қатынас орнатты, олармен бір студияны бөлісті.

Леонора Кристина және басқа тарихи тақырыптар

Зартманн 17 ғасырдағы Дания патшасының батыр қызы Леонора Кристина Ульфельдт (сонымен қатар Элеонора Кристина деп те аталады) туралы оқиғаға қызығушылық танытқан. Бұл қызығушылық 1869 жылы Хаслунд пен Кроннан туған күніне сыйлық ретінде алған 1674 жылғы автобиографиялық «Жасырын Естелік» («Jammers Minde») ромасы жарық көргенге дейін болған. Шлезвиг-Гольштейн графинясы Леонора Кристина, король Кристиан IV-тің морганаттық неке арқылы туған қызы, күйеуі Корфиц Ульфельдттің мемлекетке қарсы жасаған қылмысынан соң құрметтен түсті. Ол 22 жыл бойы Копенгагендегі Көк мұнарада (Blåtårn) түрмеде отырды және өмірінің соңғы жылдарын Марибо монастырының уақытты жекелеген өмірде өткізді. Зартманн оның тағдырын көп жылдар бойы 18 үлкен картинадан тұратын серияда бейнеледі. Бұл сериядағы алғашқы картина 1871 жылы жарияланды: «Қала күзетшісінің Көк мұнарадағы тұтқынға алынған патша қызының бөлмесіндегі әйелдермен әңгімелесуі» («Slotsfogden skjæmter med Kvinderne i den nylig fængslede Kongedatters Kammer paa Blaataarn»). Бұл картина оған Нойхаузен сыйлығын (Neuhausenske Præmie) жеңіп алды, Нильс Лориц Хойеннің ықпалды Өнер одағына (Kunstforeningen) сатылды және одан кейін осы тақырыптағы басқа картиналар сериясы жарық көрді. Бұл картиналар оның замандастарының ең көрнекті суретшілерінің бірі екенін бекітті. Сериядағы басқа картиналар: «Леонора Кристина түрмеден шығады» («Leonora Christina forlader Fængselet», 1873); «Леонора Кристина түрмеде» («Leonora Christina i Fængselet», 1875), Хиршшпрунг жинағында; «Корфиц Ульфельдт және Леонора Кристина» («Corfits Ulfeldt og Leonora Christina»); «Каролина Амалияның қазасы» («Dronning Sophie Amalies Død», 1882); «Леонора Кристина Марибо монастырында» («Leonora Christina paa Maribo Kloster», 1883), екеуі де Дания Ұлттық галереясының қорында сақталады; сондай-ақ Хиршшпрунг жинағындағы «Софи Амалияның қыздары Леонора Кристинаны тексеруі» («Leonora Christina undersøges af Sophie Amalies Tjenerinder») картинасының үш нұсқасы (1886, 1888, 1894). Ол басқа да сюжеттерді зерттеді, бірақ Леонора Кристинаның тағдыры оның өмірі бойына соңын білмейтін құштарлыққа айналды. 1872 жылы ол Копенгагеннің солтүстігіндегі Клампенборг маңындағы Кристиансхолмда демалысқа келген Георг Брандестің портретін жасады. 1873 жылы ол тағы бір Нойхаузен сыйлығын «Сигбрит II Христианмен есептерді тексеруі» («Sigbrit gennemgår toldregnskaberne med Christian II») үшін жеңіп алды және «Жоб пен оның достары» («Job og hans Venner») картинасының дайындық нұсқасын көрсетті, ол оған Академияның алтын медалін жеңіп алды. «Жоб пен оның достары» картинасы оның шедеврлерінің бірі саналады және 1887 жылы Академияның алтын медалін жеңіп алды. 1873 жылы ол Иоганн Фридрих Струензе құлдырағаннан кейін 100 жыл толуына орай королева Каролина Матильданың трагедиялық оқиғасын қайта баяндау үшін «Кристиан VII сарайынан көрініс, 1772 жыл» («Scene from the Court of Christian VII 1772») суретін салған. Бұл картина Хиршшпрунг жинағында сақталады. Зартманнға тән ерекшелік ретінде, ол осы тұлғалардың тарихын бейнелейтін бірнеше суреттерді жылдар бойы жасады.

Студенттік саяхат

Зартман академиядан үлкен алтын медаль иегері ретінде оған тиесілі болатын саяхат стипендиясын үш рет алуға тырысты, бірақ қаражат екі жылдан кейін ғана түсті. Зартман 1873 жылдың жазын Хорнбэкте (Хелсингер муниципалитеті) суретші әріптестері Педер Северин Кройер мен Вигго Йохансеннің қомпаниясында өткізді. Зартман академиядан саяхат грантын алғанға дейін, 1875 жылдың желтоқсанында әкесінің қаржыландыруымен Италияға сапар шекті. 1875-1878 жылдары Италияда (Рим, Сиена, Амальфи және Сарацинеско) тұрып, көптеген картиналар жазды. Кейін ол Италияға көп рет қайтып келді, соның ішінде 1882-1884 жылдары Ancher Fund гранты бойынша суретшілер Жоаким Сковгаард, Теодор Эсберн Филипсен және Вигго Педерсенмен бірге. Ол ондағы күнделікті өмірге, күшті итальяндық күнге, жарқын түстерге және Рим-католик шіркеуінің әдет-ғұрыптарының экзотикалық сұлулығына қызығушылық танытты, оларды көптеген картиналарында бейнеледі. 1883 жылдың маусым айында Зартман алғаш рет Сивита д'Антиноға сапар шекті, бұл тау қалашығы оның екінші үйіне айналды. 1890 мен 1911 жылдар аралығында ол әр жазда Чивита д'Антинода Серрони отбасымен бірге тұрып, жыл сайынғы суретшілер колониясында достары мен студенттерін жинады. 1902 жылы ол қаланың құрметті азаматы атанды. Зартман сондай-ақ Грекияға бірнеше рет, сондай-ақ Франция мен Португалияға барды. Зартман 1878, 1889 және 1900 жылдары Парижде және 1893 жылы Чикагода өткен әлемдік көрмелерге қатысты. Ол 1900 жылы Парижде өткен әлемдік көрмеде қола медаль жеңіп алды.

Сурет салудан тыс

Kunstnernes Frie Studieskoler 1882–1883 жылдары қыс мезгілінде Өнер академиясының саясатына наразылық ретінде және оның оқу бағдарламасына балама ретінде құрылды. Оған Лауриц Туксен жетекшілік етті, ал Педер Северин Кройер оқытушылардың бірі ретінде жұмысқа алынды. Зартман 1885 жылдан 1908 жылға дейін мектепте сабақ берді. 1893 жылы ол дайындық сыныбының жетекшісі болды, ол оның басшылығымен тәуелсіз бөлімге айналды. Оның Скандинавия елдерінен шамамен 200 студенті болды. Оның көрнекті педагог ретіндегі беделіне байланысты мектепті көбінесе "Зартман мектебі" деп атады. Оның шәкірттерінің арасында Фюн суретшілері Питер Хансен, Фриц Сиберг, Пол С. Кристиансен, Йоханнес Ларсен, Йоханнес Вильхелм және Олуф Хартман, сондай-ақ заманауи суретшілер Карл Исаксон, Эдвард Вей, Харальд Гирсинг және Олаф Руд бар. Ол 1891 жылы есігін ашқан "Азат көрме" (Den frie Udstilling) деп аталатын балама көрме алаңын құруға көмектесті.

Кейінгі шығармашылық мансабы

Зартман ата-анасының бірнеше портретін жасады, оның ішінде 1887 жылы әкесінің және 1899–1901 жылдары өмірінде маңызды рөл атқарған анасының портреттері бар. Бұл туындылар, сондай-ақ 1895–1901 жылдар аралығында олардың тұрғын бөлмесіндегі екі ата-анасын бейнелейтін үлкен форматтағы картина Борнхольм өнер мұражайының қорында сақталады. 1900 жылы ол Портофинода қыстады, онда «Портофино порты, 1900» («Havnen i Portofino, 1900») және «Портофинодағы менің таңғы асым үстелі, 1900» («Min frokostbord i Portofino, 1900») атты түске толы пейзаждарды суреттеді. Өмірінің соңында Зартман көптеген жалаңаш еркектердің суреттерін жасады, олардың ішінде «Прометей» (1906), «Сократ және Алківиад» (1907, 1911) және «Адам және жұмақ» (1913–14, екі нұсқада) бар. XIX ғасырдың аяғындағы Скандинавиядағы жыныстық мораль жөніндегі үлкен пікірталас кезінде бұл туындылар бірден қоғамдық әдептің ауыр бұзушылығы деп танылды. Адам бейнесіндегі еркіндік ерекше көзге түседі: жас, денелі, күшті Адам өзінің дененің ашық бөлігін өрік жапырақтарымен салғышты түрде жасырып, гүлденген, жарқын түсті ботаникалық жұмақта отырғанда, жылан оның аяғының жартысына дейін иіліп, тілін қозғайды. Музейлер бұл гомоэротикалық туындыларды сатып алудан бас тартты, және олардың көпшілігі әлі де жеке коллекцияларда сақталады. Зартман ешқашан үйленбеді, ал Копенгагенде оның трансвестит киімдерін таңдауы туралы әңгімелер тарады. Зартман соңғы жылдары өзінің бірнеше автопортреттерін жасады, олардың ішінде 1913 жылы суреттелгені оның ең жақсы туындыларының бірі саналады. Ол Фредериксборг сарайындағы Ұлттық тарихи мұражайының қорында сақталады. Зартман Фредериксбергтегі Фуглебаккенде жер сатып алып, Ханс Кох пен өзінің жобалаған үйін салдырды. Ол үйге «Casa d’Antino» деп ат қойды және 1912 жылдың күзінде көшіп келді. Зартман 1913 жылы өзі туралы «Кристиан Зартман» атты үнсіз фильмде түсті, оны Софус Вангое түсірді.

Өлім және мұра

1917 жылы маусым айында ол аппендицитпен ауруханаға жатты. Көрінетін жақсарудан кейін жағдайы нашарлап, 22 маусымда Фредериксбергте қайтыс болды. Ол Копенгагендегі Вестер зиратында жерленген. Оның қабірін "Леонора Кристина түрмеден шығуы" тақырыбындағы рельеф әсемдейді. Рельефті архитектор Торвальд Биндесбюль мен суретші Жоаким Сковгаард жасады, ал оны Ларсен Стивнс Борнхольм гранитінен қашап шығарды. Civita d’Antino қаласында қала қақпасының жанындағы Серрони үйінің қабырғасына ескерткіш тақта орнатылды. Захртманның ескерткіші оның үйі алдындағы ашық алаңда орнатылды, ал алаңның аты оның есімімен аталады. 2021 жылы Пескарада Imago мұражайы ашылғанда Захртманның көптеген картиналары жұртшылыққа қолжетімді болды. Оның 1899 жылғы Вильгельм Хаммершой салған портреті Хиршшпрунг коллекциясында сақтаулы.

Басқа жұмыстар

Сан Лидано мерекесі Цивита д’Антинода ("Сан Лидано fest i Civita d’Antino") (1890), жеке меншікте. Фридрих кайзері мен императрицасы Вилла Карназвордеде, 1887 жылдың қазанында ("Kejser og kejserinde Friedrich på villa Carnazvore i oktober 1887") (1900), жеке меншікте. Пистойя епископы мен аббатиссасының құпия тойы, 1500 жылы Сент-Питер шіркеуінің сыртында тойланды ("Det mystiske bryllup mellem biskoppen og abbedissen af Pistoja fejres uden for S. Peitro år 1500") (1894–1895), Борнхольм өнер мұражайы.