Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі

Hippophae rhamnoides, сонымен қатар теңіз бұтасы деп те аталады, бұл Elaeagnaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі, Еуропа мен Азияның салқын және қоңыржай аймақтарында табиғи түрде өседі. Бұл екі жынысты өсімдік, яғни аталық және аналық гүлдері әртүрлі бұталарда орналасқан. Аталық гүлшоғыры төрттен алтыға дейін жапырақшасыз гүлдерден тұрады, ал аналық гүлшоғыры әдетте бір жапырақшасыз гүлден және бір жұмыртқалықтан және бір жұмыртқадан тұрады. Жұмыртқа тәрізді немесе сәл дөңгелек жемістері ашық сарыдан қою қызғылт сарыға дейін өзгеретін тығыз шоғырларда өседі, сондай-ақ басқа жемістерге қарағанда В12 витаминінің жоғары мөлшерін қамтиды. Өсімдіктердің өте жақсы дамыған және кең таралған тамыр жүйесі бар, ал тамырлары азотты бекітетін Frankia бактерияларымен симбиоз қарым-қатынасында өмір сүреді. Тамырлар сонымен қатар топырақтағы ерімейтін органикалық және минералдық заттарды ерігіш күйге айналдырады. Өсімдіктердің вегетативтік көбеюі тамырдан шыққан жаңа өрмелер арқылы жылдам жүреді. Бұл түрлердің мөлшері, пішіні, жапырақтардағы негізгі бүйірлік тамырлардың саны және жұлдыз тәрізді түктердің мөлшері мен түсі әртүрлі болады. Hippophae туысының атауы грек тіліндегі hippo = "ат" және phaos = "жарық" сөздерінен шыққан, себебі ежелгі гректер теңіз бұтасының жапырақтарын жылқының терісін жылтырату үшін жем ретінде пайдаланған.

Тарату

Hippophae rhamnoides Еуропа мен Азияның 27 және 69 EN ендік, 7 батыс және 122 шығыс бойлық арасындағы салқын қоңыржай аймақтарында табиғи түрде өседі. Швециядағы Ботния шығанағы, сондай-ақ Ұлыбритания мен Нидерландының жағалау аймақтарында кездеседі. Азияда H. rhamnoides Қытайдың солтүстік аймақтарында, Гималай аймағының көп бөлігінде, оның ішінде Үндістан, Непал, Бутан, Пәкістан және Ауғанстанда таралған. H. rhamnoides соңғы кезде Канада, АҚШ, Боливия, Чили, Жапония және Оңтүстік Корея сияқты елдерде де отырғызылған. Оның шамамен 2,5 миллион гектары Қытайда (1 миллион гектары жабайы өсімдіктер, 1,5 миллион гектары плантациялар), 20 000 гектары Моңғолияда, 12 000 гектары Үндістанда және 3 000 гектары Пәкістанда орналасқан. Сондай-ақ, 250 000-нан астам пісіп жеміс беретін өсімдіктер Канада далаларында өсірілді, олардың жылдық жеміс өнімі шамамен 750 000 кг құрайды. Германия және Франция сияқты елдер де H. rhamnoides-ті ауыл шаруашылығы өсімдігі ретінде өсіреді.

Жемістер

Теңіз қара өскінінің жемісінде қанттар, қант спирттері, жеміс қышқылдары, витаминдер (С, Е және К), полифенолдар, каротиноидтар, талшықтар, аминқышқылдары, минералдар және өсімдік стеролдары бар. Жемістердің ерекше қышқылдығы алма қышқылының жоғары мөлшерімен (0,8–3,2 г/100 мл шырынға) байланысты, ал кермеулік қасиеттері кино қышқылының (1,2–2,1 г/100 мл шырынға) әсерінен туындайды, бұл теңіз қара өскінін С витаминінің ең бай өсімдік көздерінің біріне жатқызады. Басты каротиноидтар – бета-каротин, зеаксантин және ликопен, ал альфа-токоферол – Е витаминінің негізгі құрамы. Теңіз қарақұмық жемістеріндегі ең көп таралған минералдар – калий (300–380 мг/100 г), марганец (0,28–0,32 мг/100 г) және мыс (0,1 мг/100 г). Жемістер фитостеролдарға (340–520 мг/кг) бай, олардың ішінде β-ситостерол – жалпы стеролдардың 57–83% құрайтын басты стеролдық қосылыс. Флавонолдар фенолды қосылыстардың басым класын құрайды, ал фенолды қышқылдар мен флаван-3-олдар (катехиндер) – шағын компоненттер болып табылады.

Қолданылуы

Hippophae rhamnoides – өте пайдалы және көптеген салаларда қолданылатын өсімдік, оның жемісі мен жапырақтары да қолданысқа ие. Жемістері өңделіп, азық-түлік өнеркәсібінде, дәстүрлі медицинада, дәрілер құрамында және косметика өнеркәсібінде пайдаланылады. Жапырақтары мал азыратуға, әсіресе, тікенектілерге қолайлы. Өсімдік тозығы жеткен, қоректік заттары аз және кейде тұзды топырақтарға төзімді болғандықтан, жерді мелиорациялауға немесе қоршау ретінде де қолданылады.

Тұтыну өнімдері

Жалпы алғанда, H. rhamnoides-тің барлық бөліктері әртүрлі фитохимиялық заттар мен қоректік элементтерді қамтиды. Атап айтқанда, жемісінде лимон мен апельсиннен де артық С витаминінің жоғары мөлшері бар. H. rhamnoides жемістері тамақ өнеркәсібінде түрлі өнімдерге айналдырылады. Әдетте, жидектерді бірінші кезекте жуып, содан кейін сығып, нәтижесінде шмарқ және шырын алынады. Жеміс шмарғынан май, табиғи тағамдық бояу (сары/қызғылт сары) немесе джем жасауға болады, ал шырын одан әрі өңделіп, тұтынушыға арналған өнім ретінде қапталады. H. rhamnoides жемістері дәстүрлі австрия медицинасында ішкі қолданысқа – шай, шырын немесе сироп түрінде инфекцияларды емдеу үшін де қолданылған.

Мал азығы

Hippophae rhamnoides мал азықтауға қолданылады.

Экология

H. rhamnoides өсімдігі құрғақшылыққа және тұзға ерекше төзімді, сондықтан оны жерді мелиорациялауда, топырақ эрозиясын тоқтатуда, қоршау жолағы ретінде немесе агроорман шаруашылығында тиімді қолдануға болады, сондай-ақ түрлі құстар мен ұсақ сүтқоректілерге қоректену ортасын қамтамасыз етеді. H. rhamnoides құрғақшылыққа төзімді саналады, бірақ ол ылғалға сезімтал өсімдік, әсіресе көктемде гүлдеу кезінде және жас жемістер дами бастағанда. Сумен қамтамасыз етілсе, құрғақ немесе жартылай құрғақ аймақтарда отырғызу мүмкін. Ол теңіз деңгейінен 2000 метрге дейінгі биіктікте де жеміс бере алады. Өсімдік -43 °C-тан +40 °C-қа дейінгі температураны қабылдай алады.

Егіс

Hippophae rhamnoides тұқымнан алғашқы көшеттер пайда болғаннан бастап жеміс беруге дейін 4-5 жыл қажет, ал өсімдік өмірінің 7-8 жылында ең жоғары өнімділікке жетеді, аралық кесулер арқылы 30 жыл бойы жеміс береді. H. rhamnoides-ті көктемде отырғызу ең тиімді. Гектарына 10 тонна жиналмалы жеміс беруге болатын жеміс бақтарын құруға болады. Отырғызу орнына бір қатарда 1 метр, қатарлар арасында 4 метр аралықпен бірнеше тұқым отырғызу ұсынылады. Күн сәулесінің максималды мөлшерін алу үшін оңтүстік-шығысқа қарай еңіс жерлер қолайлы, ал қатарларды солтүстік-оңтүстік бағытта орналастыру керек, бұл жарықтың максималды болуын қамтамасыз етеді. Көптеген аймақтарда массалық іріктеу әлі де қолданылып келеді, бірақ ол будандастыру және полиплоидия арқылы селекцияға қадам-қадаммен ауысуда. Жақсарту қажеттің ең маңызды сипаттамалары: өнімділік, жемістің мөлшері, қысқа төзімділік, тікенсіздік, жеміс пен тозаңның сапасы, ерте пісуі, ұзын гүл сабағы (механикалық жинауды жеңілдету үшін) және азотты бекіту қабілеті.

Егін жинау және механикаландырудағы қиындықтар

Жемістері күзде пісіп, көбінесе келесі наурыз/сәуір айларына дейін бұтаға жабысады. Гектарға 2500 ағаш отырғызу жоспарланған. 1:6–8 арақатынасында еркек және әйел ағаштар, ал қатарлар арасындағы және өсімдіктер арасындағы аралық шамамен 10 тонна өнім беруге тиіс. Жақсы өсімдіктер жылына дейін өнім береді. H. rhamnoides өсірудегі ең көп уақыт алатын операция – жеміс жинау. Жемістің салыстырмалы түрде кішігірім мөлшері, қысқа гүлсабақ, әр жемісті жұлуға қажетті күш, бұтақтағы жемістердің тығыздығы және өсімдіктің тікенділігі – жинау кезіндегі кемшіліктер. Жеміс жинаудың қиындығы жеміс бақшаларын өсіруге және өсімдіктің сауда тауары ретіндегі әлеуетін дамытуға кедергі келтіретін басты факторлар болып табылады. Жемісті жинау қиын, себебі жеміс сабағынан оңай ажыраспайды. 20-шы ғасырдың соңында шайқау, вакуум және жылдам мұздату сияқты әртүрлі механикалық жинау әдістері әзірленді, бірақ 1990 жылға дейін жемістер мен қабықтың зақымдануы және тиімділігінің төмендігі сияқты кемшіліктері болды. Бұтада мұздатылған жағдайда басқа, жаңа жемістерді механикалық түрде жинау 21-ші ғасырдың басында даму сатысында. Бұл негізінен гүлсабақты (перицельді) жидек қабығынан (перикарптан) ажыратудың қиындығына байланысты. Механикалық жинау – ағаштан бұтақ кесіп, оны мұздатып, содан кейін жидектерді түсіру үшін бұтақты шайқау – күтімдік кесу қажеттілігін жояды, біркелкі кесілген, жоғары сапалы жидектермен шұңқырды қалдырады. Жеміс бұтада мұздатылғанда вибраторлы жинау машинасының ағаш тұтқасын пайдалануға болады, бірақ бұл әдіспен жапырақтар мен ағаш қалдықтарының болуы жоғары және жидектерді қосымша тазалау қажет.

Өсімдіктер

Ұлыбританияда "Leikora" және "Pollmix" сорттары Корольдік бау-бақша қоғамының "Бау-бақшалық еңбек сыйлығымен" марапатталды. "Leikora" тығыз жеміс беретін сорт, ал "Pollmix" әйел клондарының тозаңдануына қолданылады. "Sprite" сортының өсуі тығыз, шағын жүзімді бұтақтардан тұрады, биіктігі мен ені 1 метрге жетеді, бұл сипаттамалар оны теңіз жағалауындағы төмен қоршау ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Осы байланыстың нәтижесінде, H. rhamnoides өсетін топырақ азотқа байиды. Симбиоздық бактериялардың азотты бекіту әрекеті тұрақты емес, ол климат сияқты сыртқы факторларға немесе қосымша азотты тыңайту жүргізілген-жүргізілмегендігіне байланысты.

Арамшөптерді жою

Арамшөптерді жою маңызды, әсіресе *H. rhamnoides*-тің өсудің алғашқы кезеңдерінде, себебі оның тамыр жүйесі нашар дамығандықтан, арамшөптерге қарағанда баяу өседі. Егіс алдында егістікті тиісті деңгейде дайындап, арамшөптерді жою қажет, содан кейін бұталар арамшөптерді көлеңкелеп жабатынша алғашқы төрт-бес жыл бойы оларды бақылауда ұстау керек. Арамшөптерді жою механикалық және қолмен жасалады. Дегенмен, *H. rhamnoides*-тің тамыр жүйесіне зиян келтірмеу үшін, арамшөптерді тым терең қазбауға болмайды. 2003 жылға дейін *H. rhamnoides* егістіктерінде қолдануға рұқсат етілген гербицидтер тіркелмеген.